متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1070

مقدمه

در یکی از درس‌گفتارهایم، جلسه‌ای که شاید به‌صورت گذرا در خاطر شاگردانم ثبت شده باشد، سخنانی از دل برآمده را با شما در میان گذاشتم. این گفتگوها، که از عمق وجودم سرچشمه گرفته‌اند، نه‌تنها تأملاتی در باب معرفت، اخلاق و معنویت‌اند، بلکه روایت‌هایی‌اند که زندگی‌ام را با تمام فراز و نشیب‌هایش در بر گرفته‌اند. آنچه در این کتاب پیش روی شماست، بازتابی است از همان لحظات صمیمی که کوشیده‌ام با زبانی ساده اما عمیق، حقایق دینی و انسانی را برایتان بازگو کنم. این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، تلاشی است برای پیوند دادن معارف قرآنی با زندگی روزمره، تا شاید نوری بر مسیر شما بتاباند.

بخش اول: اخلاق و محبت در کانون خانواده

زمانی در جمع شاگردانم از اهمیت محبت در خانواده سخن می‌گفتم. همیشه باور داشتم که خانواده، بستری است که در آن روح انسان صیقل می‌خورد و به سوی کمال می‌رود. قرآن کریم، این کتاب آسمانی، هدایتی است برای همه انسان‌ها، چنان‌که می‌فرماید: هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ (بقره: 185)؛ یعنی هدایتی برای مردم و نشانه‌هایی روشن از هدایت و جداسازی حق از باطل. این آیه به من آموخت که هدایت الهی، فارغ از ایمان یا کفر، برای همه انسان‌هاست. اما چگونه می‌توان این هدایت را در زندگی روزمره جاری کرد؟

می‌گفتم انسان‌ها همیشه یکسان نیستند. گاهی مؤمن‌اند، گاهی کافر، گاهی آرام و گاهی خشمگین. این پویایی حالات انسانی را قرآن نیز تأیید می‌کند: وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ (زمر: 49)؛ یعنی هنگامی که به انسان آسیبی رسد، ما را می‌خواند، اما چون نعمتی به او عطا کنیم، می‌گوید این به سبب دانش من است. این تغییر حالات، به ما می‌آموزد که در خانواده باید با صبر و محبت، این نوسانات را مدیریت کنیم.

روزی به شاگردانم گفتم که وقتی ظهر به خانه بازمی‌گردید، خسته از درس و بحث، چیزی جز محبت و صفا با خود نیاورید. طلبه‌ای که دست خالی از مال دنیا به خانه می‌آید، باید دلش پر از عشق باشد. می‌گفتم: «من پول نیاوردم، طلا نیاوردم، اما محبت آوردم، صفا آوردم.» این محبت، همان چیزی است که قرآن آن را پایه روابط خانوادگی می‌داند: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً (روم: 21)؛ یعنی از نشانه‌های او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا به آنان آرامش یابید و میان شما دوستی و مهربانی نهاد.

این محبت، نه‌تنها خانواده را به هم پیوند می‌دهد، بلکه عالمان دینی را نیز مسئول می‌کند که با رفتارشان، دین را در دل‌ها جذاب کنند. هشدار می‌دادم: مبادا رفتار ما سبب شود فرزندانمان از دین دور شوند. قرآن می‌فرماید: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ (آل‌عمران: 79)؛ یعنی ربانی باشید، به سبب آنکه کتاب را تعلیم می‌دادید. این آیه مرا به یاد مسئولیت سنگین عالمان می‌انداخت که باید با کردار نیک، دین را در دل‌ها زنده نگه دارند.

بخش دوم: خیرخواهی، حتی برای دشمنان

شبی که در جمع شاگردانم از خیرخواهی سخن گفتم. دلم برای دشمنانم تنگ می‌شد و دست به دعا برمی‌داشتم که: «خدایا، هر که به من بدی کرد، هدایتش کن.» این خیرخواهی، ریشه در قرآن دارد: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (نحل: 125)؛ یعنی با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن. این آیه به من آموخت که حتی دشمنان نیز شایسته خیرخواهی‌اند، چرا که این خیرخواهی، نشانه کمال معنوی است.

می‌گفتم: ما نباید با نفرت و دشمنی به دیگران بنگریم. همه انسان‌ها، حتی کافران و مشرکان، در وجودشان ظرفیت‌هایی برای هدایت دارند. این باور، مرا به سوی نگاهی فراگیر و انسانی سوق می‌داد که در آن، همه بشریت را در دایره خیرخواهی خود جای می‌دادم.

بخش سوم: نقد رهبانیت و اهمیت صحت ناسوت

روزی از چله‌نشینی و رهبانیت سخن گفتم. برخی گمان می‌کنند که برای رسیدن به ملکوت، باید ناسوت را ترک کرد، اما من همیشه باور داشتم که این اشتباه است. قرآن می‌فرماید: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا (اعراف: 31)؛ یعنی بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید. این آیه به من آموخت که زندگی متعادل، کلید قرب به ملکوت است.

ناسوت، مانند چرخ‌های هواپیماست که بدون آن، نه می‌توان اوج گرفت و نه فرود آمد. می‌گفتم: «بدون ناسوت، نمی‌شود به ملکوت رسید.» صحت ناسوت، یعنی زندگی درست، خوردن درست، و زیستن متعادل. قرآن نیز این را تأیید می‌کند: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (شمس: 9)؛ یعنی به‌راستی کسی که نفس خود را پاکیزه کرد، رستگار شد.

چله‌نشینی را نیز به همین شکل می‌دیدم. می‌گفتم: «چله، ترک همه‌چیز نیست.» چله، انجام وظایف شرعی با نظم و اخلاص است. قرآن می‌فرماید: فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا (نساء: 103)؛ یعنی چون نماز را به‌جای آوردید، خدا را ایستاده و نشسته یاد کنید. این آیه، تعادل در عبادت را به من آموخت.

بخش چهارم: علم دینی و مقابله با سحر

از ضعف علم دینی در برابر سحر و جادو سخن گفتم. روزی در جمعی از شاگردانم، از منطقه‌ای گفتم که گرفتار سحر شده بود. مردم درمانده بودند و حتی نیروی انتظامی نمی‌توانست کاری کند. گفتم: «اگر سحر منطقه‌ای را آلوده کند، باید عالمی ربانی آنجا را پاک کند.» قرآن این را تأیید می‌کند: فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ ۖ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ (یونس: 81)؛ یعنی چون افکندند، موسی گفت: آنچه آورده‌اید سحر است، خدا آن را باطل خواهد کرد.

روزی شنیدم که در روستایی، سنگ‌باران عجیبی رخ می‌داد. مردم از ترس به ستوه آمده بودند. عالمی رفت و با دعا و علم دینی، مشکل را حل کرد، اما برخی او را جادوگر خواندند. گفتم: «علم دینی باید اقتدار داشته باشد تا در برابر سحر و جادو بایستد.» این تجربه، مرا به این باور رساند که عالمان دینی باید مجهز به دانش و معنویت باشند تا بتوانند جامعه را از انحرافات حفظ کنند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای نشان دادن راهی که قرآن و سیره انبیا پیش پای ما نهاده‌اند. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: زندگی کنید، اما درست زندگی کنید. محبت را در خانواده جاری کنید، خیرخواه دشمنان باشید، ناسوت را برای رسیدن به ملکوت تصحیح کنید، و علم دینی را چنان تقویت کنید که هیچ انحرافی نتواند در برابر آن بایستد. این‌ها درس‌هایی است که از قرآن آموختم و کوشیدم در زندگی‌ام به کار ببندم. امید است که این گفتگوها، نوری باشد بر مسیر شما.