متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه (1085)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از گذشته اشاره کرده‌ام؛ خاطراتی که هر یک چون آینه‌ای، گوشه‌ای از زندگی و جامعه را بازتاب می‌دهند. این روایت‌ها، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند، اکنون با دقتی بیشتر و نگاهی عمیق‌تر بازنویسی می‌شوند تا نه‌تنها تجربه‌های شخصی من، بلکه تأملاتی معرفتی، معنوی و اجتماعی را به مخاطبان عرضه کنند. آنچه در پی می‌آید، شرحی است از روزگار پیش از انقلاب و پس از آن، با نگاهی به مسائل جامعه‌شناختی، فقهی و اخلاقی که در بستر زندگی‌ام شاهدشان بوده‌ام. این خاطرات، نه‌فقط شرح گذشته، بلکه دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های اجتماعی و دینی ما.

بخش اول: مشاهدات جامعه‌شناختی از روزگار گذشته

سوءاستفاده از سادگی مردم

در سال‌های پیش از انقلاب، هنگامی که هنوز جوانی بودم و در کسوت طلبگی به مطالعه و تأمل در جامعه مشغول بودم، شاهد صحنه‌هایی بودم که قلب هر انسان دغدغه‌مندی را به درد می‌آورد. تخصص من جامعه‌شناسی بود و از این منظر، رفتارهای اجتماعی را با دقت می‌نگریستم. در آن روزگار، برخی مأموران از سادگی و صداقت مردم، به‌ویژه شهرستانی‌هایی که با اعتقاد و اخلاص برای زیارت یا امور دینی به شهر می‌آمدند، سوءاستفاده می‌کردند. این مردمان پاک‌طینت، که با دست‌هایی پر از نذورات و هدایا می‌آمدند، گاه طعمه مأمورانی می‌شدند که با ترفندهای گوناگون، اموالشان را تصاحب می‌کردند.

این مأموران، با ظاهری فریبنده و با ایجاد ترس و تهدید، اموال مردم را می‌گرفتند. گاه می‌گفتند: «اگر پول را ندهی، تو را به زندان می‌اندازیم!» و آن بنده خدا، از ترس، نه‌تنها پولش را می‌داد، بلکه برای نجات جانش، با شتاب فرار می‌کرد. این صحنه‌ها، که بارها به چشم خود دیدم، نشان‌دهنده فسادی بود که در نبود نظارت دقیق، ریشه دوانده بود.

قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ
«اموالتان را در میان خود به باطل مخورید» (نساء: ۲۹). این آیه، هشداری است به کسانی که با سوءاستفاده از اعتماد دیگران، حقوقشان را پایمال می‌کنند.

اعتماد مردم به عالمان دینی

مردم آن زمان، با چه اخلاصی به دیدار عالمان دینی می‌آمدند. این اعتماد، گویی گوهری گران‌بها بود که باید حفظ می‌شد، اما گاه مورد سوءاستفاده قرار می‌گرفت. برخی مأموران، با آگاهی از این اعتماد، مردم را فریب می‌دادند و اموالشان را به یغما می‌بردند. این صحنه‌ها، مرا به تأمل در مسئولیت عالمان دینی واداشت. عالمی که مورد اعتماد مردم است، باید چون پدری مهربان، نه‌تنها از اموالشان، بلکه از عزت و کرامتشان نیز پاسداری کند.

پیچیدگی‌های فساد در گذشته

فساد در آن روزگار، گاه به شکل‌های پیچیده‌ای رخ می‌داد. برخی با استفاده از منازل همسایگان، که به دلیل ساختار خانه‌های قدیمی به هم راه داشت، به اموال مردم دست‌درازی می‌کردند. گاه با رشوه، گاه با ترفندهایی چون پوشیدن چادر، راه خود را باز می‌کردند. این رفتارها، نه‌تنها به اعتماد اجتماعی آسیب می‌زد، بلکه نشان‌دهنده ضعف در اخلاق و نظارت بود. من، به‌عنوان یک جامعه‌شناس، این صحنه‌ها را نشانه‌ای از نیاز به تقویت اخلاق اجتماعی و نظارت دقیق می‌دیدم.

مقایسه با دوران ائمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به دوران ائمه (ع) اشاره می‌کردم. در آن زمان، مأموران به دلیل پایبندی به اصول اخلاقی، کمتر مرتکب دزدی و رشوه‌خواری می‌شدند. این مقایسه، برایم یادآور این حقیقت بود که اخلاق، پایه هر جامعه‌ای است. اگر مأموران آن روزگار، با صداقت و امانت‌داری عمل می‌کردند، امروز نیز باید این الگو را سرمشق قرار دهیم.

بخش دوم: نقد مدیریت اموال دینی

ضرورت نظارت بر اموال دینی

در یکی از سفرهایم به اماکن مذهبی، شاهد بودم که فردی در مسیر حرم، پول پخش می‌کرد. این عمل، هرچند شاید از سر خیرخواهی بود، اما به نظرم نادرست می‌آمد. اموال دینی، که با نیت پاک مردم جمع می‌شود، باید با دقت و هدفمندی توزیع شود. من همواره بر این باور بوده‌ام که عالمان دینی باید دیوان محاسباتی داشته باشند تا اموال مردم به درستی مدیریت شود. بدون این نظارت، توزیع اموال می‌تواند به اسراف یا سوءاستفاده منجر شود.

خاطره‌ای از توزیع نادرست اموال

روزی را که در حرم حضرت عبدالعظیم، مردی کیسه‌های پول را میان مردم پخش می‌کرد. مردم، از کوچک و بزرگ، برای گرفتن این پول‌ها هجوم می‌آوردند. این صحنه، برایم تلخ بود. این کار، نه‌تنها به سلامت جامعه آسیب می‌زد، بلکه فرهنگ خیریه را تضعیف می‌کرد. من باور دارم که اموال دینی باید با نظام‌مندی توزیع شود تا به جای تخریب فرهنگ اجتماعی، به تقویت آن کمک کند.

درس‌هایی از گذشته

در جوانی، شاهد بودم که برخی اموال دینی، بدون حساب و کتاب توزیع می‌شد. این امر، گاه به هدررفت این اموال منجر می‌شد. من، به‌عنوان یک عالم دینی، همیشه بر این تأکید داشته‌ام که اموال مردم، امانتی است در دست ما. باید با شفافیت و امانت‌داری، این اموال را به مصارف درست رساند.

قرآن کریم می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدقات خود را با منت و آزار باطل نکنید» (بقره: ۲۶۴). این آیه، هشداری است به ما که در توزیع اموال دینی، باید از هرگونه تحقیر و آزار پرهیز کنیم.

بخش سوم: نقش عالمان دینی در جامعه

بی‌سرپرستی طلاب

در قم، برخی طلاب جوان، بدون حمایت و سرپرستی، در معرض آسیب‌های اجتماعی بودند. روزی در میدان توحید، شاهد بودم که طلبه‌ای را به اشتباه به‌عنوان مهاجر خارجی مورد آزار قرار دادند. او فریاد می‌زد: «به خدا من مشهدیم!» اما کسی به او توجه نکرد. این صحنه، قلبم را به درد آورد. عالمان دینی، باید چون پدری مهربان، از طلاب و مردم در برابر آسیب‌ها حمایت کنند.

نقش پدری عالمان

من همیشه باور داشته‌ام که عالم دینی، باید مانند پدری مهربان، در کنار مردم باشد. اگر جوانی بخواهد ازدواج کند، عالم باید همراه او باشد و راهنمایی‌اش کند. اگر طلبه‌ای در سختی باشد، عالم باید دستش را بگیرد. این نقش پدری، چیزی است که نظام نیابت عامه باید به آن توجه کند. نیابت، تنها در مسائل مالی نیست؛ بلکه در سرپرستی و حمایت از جامعه نیز باید تجلی یابد.

نقد نظام نیابت عامه

در درس‌گفتارهایم، بارها از ضعف در نظام نیابت عامه سخن گفتم. این نظام، نباید تنها به مسائل مالی محدود شود. عالمان دینی، باید حوزه استحفاظی مشخصی داشته باشند تا بتوانند به مشکلات مردم رسیدگی کنند. بدون این ساختار، طلاب و مردم در شهرهای بزرگ، بی‌سرپرست می‌مانند و در معرض آسیب قرار می‌گیرند.

بخش چهارم: نقد فرهنگ اجتماعی و سنت‌های نادرست

نقد سنت‌های نادرست

در کودکی، در تهران، مردی هر شب جمعه از حرم حضرت عبدالعظیم تا مسیرهای اطراف، پول پخش می‌کرد. این کار، هرچند شاید از سر خیرخواهی بود، اما به نظرم به جامعه آسیب می‌زد. این سنت‌ها، به جای تقویت فرهنگ اجتماعی، گاه به تخریب آن منجر می‌شوند. اموال دینی، باید با هدفمندی و تحت نظارت توزیع شوند تا به سلامت جامعه کمک کنند.

خاطره‌ای از خمس

روزی را که در منطقه‌ای، مردی کارگر و ساده‌زیست نزد عالمی آمد تا خمسش را بپردازد. او چهل تومان آورده بود و با اصرار می‌گفت: «من گدا نیستم، می‌خواهم بدهی‌ام را ادا کنم.» دست‌های پینه‌بسته‌اش، گویی مرواریدی از صداقت بود. اما آن عالم، با اکراه آن پول را گرفت. من به او گفتم: «این نان را که می‌خوریم، از دست چنین مردمانی است. باید قدرشان را بدانیم.» این خاطره، مرا به تأمل در اهمیت امانت‌داری در اموال دینی واداشت.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، نه‌تنها شرح گذشته‌اند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در مسئولیت‌های اجتماعی و دینی ما. من، به‌عنوان یک عالم و جامعه‌شناس، همیشه بر این باور بوده‌ام که عالمان دینی باید چون پدری مهربان، در کنار مردم باشند. اموال دینی، باید با شفافیت و امانت‌داری مدیریت شوند و نظام نیابت عامه، باید از مسائل مالی فراتر رود و نقش حمایتی و پدری را ایفا کند. این روایت‌ها، آینه‌ای هستند که ضعف‌ها و قوت‌های جامعه را نشان می‌دهند و ما را به اصلاح و تقویت علم دینی و مسئولیت اجتماعی فرا می‌خوانند.