متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1088

مقدمه

این مجموعه، بازتابی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون با دقتی عمیق‌تر، در قالب روایت‌هایی صمیمی و معنوی بازنویسی می‌شوند. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظات زندگی‌ام هستند، بلکه آیینه‌ای از تأملاتم در باب علم، دین، اخلاق و جامعه‌اند. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی درکی عمیق‌تر از مسئولیت عالمان دینی و پیوندشان با مردمی که برای هدایتشان کمر همت بسته‌اند. در این گفتگوها، با شما از دغدغه‌هایم سخن می‌گویم؛ از روزهایی که قلبم برای محرومان تپید، از شب‌هایی که در اندیشه اصلاح جامعه بیدار ماندم و از درس‌هایی که از زندگی آموختم.

بخش اول: همسایگی با درد، روایت دیدار با زندانیان

شب‌های زندان و آتش دل

در یکی از شهرهای کوچک، در ماه مبارک رمضان، خانه‌ام نزدیک زندان و شهربانی بود. شب‌ها که از کنار دیوارهای بلند زندان می‌گذشتم، دلم آتش می‌گرفت. با خود می‌اندیشیدم: چه کسانی پشت این دیوارها هستند؟ چه سرنوشتی آن‌ها را به اینجا کشانده؟ دانش اجتماعی‌ام به من می‌گفت که بسیاری از این زندانیان، قربانیان ناکارآمدی‌های جامعه‌اند؛ مردمانی که شاید اگر هدایت و حمایت می‌شدند، هرگز به این روز نمی‌افتادند. این فکر، خواب را از چشمانم ربوده بود. تصمیم گرفتم به دیدارشان بروم، نه به‌عنوان یک عالم دینی که موعظه کند، بلکه به‌عنوان همسایه‌ای که دلش برای آن‌ها تنگ شده است.

وقتی وارد زندان شدم، با صحنه‌ای روبه‌رو شدم که قلبم را فشرد. مسئولین زندان، برایم صندلی‌هایی ردیف کرده بودند، گویی قرار است مراسمی رسمی برگزار شود. با خود گفتم: «این چه تشریفاتی است؟ مگر عروسی است که برایم ساقدوش آماده کرده‌اید؟» به آن‌ها گفتم صندلی‌ها را بردارید. من آمده‌ام با این مردم هم‌کلام شوم، نه اینکه از بالا به آن‌ها نگاه کنم. نشستم روی زمین، میان ششصد، هفتصد نفری که روی خاک نشسته بودند. گفتم: «من نیامده‌ام نصیحت کنم. من همسایه شما هستم، آمده‌ام سری به شما بزنم، چون دلم برایتان تنگ شده بود.»

شروع کردم به گفت‌وگو. پرسیدم: «احمد کدام‌تان است؟» دست‌ها بالا رفت. «قاسم کیست؟» باز هم دست‌هایی بلند شد. «محمد؟ رضا؟» نام‌ها را می‌گفتم و می‌دیدم که این‌ها فرزندان همین سرزمین‌اند، از جنس خودمان. پرسیدم: «کدام‌تان یهودی است؟ کلیمی؟» هیچ‌کس نبود. همه شیعه بودند، همه در مراسم عزای امام حسین (ع) سینه زده بودند، روضه خوانده بودند. اشک در چشمانم جمع شد. آن‌ها هم گریه می‌کردند. مسئولین زندان هم همراهمان اشک ریختند. گفتم: «ما مقصریم. ما عالمان دینی نتوانستیم شما را نگه داریم. شما کبوترهای ما بودید، پر زدید و حالا اینجا هستید. ما بدهکار شماییم، نه طلبکار.»

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (قرآن کریم، زمر: 9)؛ «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟» این آیه مرا به یاد وظیفه‌ام می‌انداخت: عالم دینی باید با علم و آگاهی، راهنمای مردم باشد و با تواضع، در کنارشان بماند.

کمک عملی به نیازمندان

در همان دیدار، به زندانیان گفتم: «هر که مشکلی دارد، بنویسد. هر چه از دستم برآید، انجام می‌دهم.» نامه‌ها را جمع کردم. یکی از زندانیان یواشکی در گوشم گفت: «حاج آقا، من گرفتارم. مقداری مواد در خانه‌ام دارم، اگر مأموران بفهمند، کارم تمام است.» نشانی داد و من قول دادم کمکش کنم. با همکاری همان مسئولین شهربانی، که انصافاً همراهی کردند، مواد را از خانه‌اش بیرون آوردیم و به کسی فروختیم که پولش به خود او برسد. این کار، نه‌تنها او را از خطر نجات داد، بلکه نشان داد که عالم دینی می‌تواند با عمل، گره‌ای از کار مردم باز کند.

وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (قرآن کریم، ذاریات: 19)؛ «و در اموالشان برای سائل و محروم حقی بود.» این آیه، وظیفه‌ام را به من یادآوری می‌کرد: کمک به نیازمندان، نه با شعار، بلکه با عمل.

جمع‌بندی بخش

این دیدار، درس بزرگی به من داد: عالم دینی باید با مردم زیست کند، دردشان را بفهمد و در حد توان، گره از کارشان بگشاید. تواضع و همدلی، کلید ارتباط با قلب‌هاست. این خاطره، مرا به یاد مسئولیت سنگین عالمان در برابر جامعه انداخت؛ ما نه‌تنها باید هدایت کنیم، بلکه باید همراه باشیم.

بخش دوم: نقد فرهنگ وابستگی و دعوت به استقلال

برگ تره و درس شکر نعمت

روزی از نماز عید فطر بازمی‌گشتم. جاده خاکی بود و چشمم به برگ تره‌ای افتاد که روی زمین افتاده بود. عالمی بزرگوار، با تواضع، خم شد و آن برگ را برداشت. با لبخند گفت: «عجب تره نازنینی!» به او گفتم: «حاج آقا، این چه کاری است؟ یک برگ تره چه ارزشی دارد؟» پاسخش مرا به فکر فرو برد: «اگر این کار را نکنم، دسته‌اش را برایم نمی‌آورند.» او با این کار ساده، به من آموخت که حتی کوچک‌ترین نعمت‌ها را باید قدر دانست.

لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ (قرآن کریم، ابراهیم: 7)؛ «اگر شکرگزار باشید، نعمت‌های شما را افزون می‌کنم.» این درس ساده، مرا به تأمل در ارزش نعمت‌های کوچک واداشت.

نقد گدایی و وابستگی

ثروتمندی به من گفت: «وضعمان خراب است.» با خود گفتم: اگر فرزندی داشتم که نمی‌توانست کار کند، او را به درگاه حرم می‌فرستادم تا برایت گدایی کند! این سخن، نقدی بود بر فرهنگ گدایی و وابستگی. به او گفتم: «چرا به جای تولید و کار، دست به سوی دیگران دراز می‌کنی؟» این فرهنگ، نه‌تنها عزت نفس را از بین می‌برد، بلکه جامعه را به سوی خواری می‌کشاند.

وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (قرآن کریم، نجم: 39)؛ «و این‌که برای انسان جز آنچه کوشیده نیست.» این آیه، مرا به یاد اهمیت تلاش و استقلال مالی می‌انداخت.

جمع‌بندی بخش

این خاطرات، مرا به این باور رساند که عزت نفس و استقلال، از ارزش‌های بنیادین اسلامی‌اند. عالم دینی باید با رفتار و گفتارش، مردم را به سوی کار و تولید هدایت کند، نه وابستگی و گدایی. شکر نعمت‌های کوچک، درسی است که باید در زندگی جاری شود.

بخش سوم: رزق حلال و تأثیر آن بر معنویت

درس رزق حلال

سال‌ها پیش، عالمی بزرگوار را دیدم که از پذیرش پولی هنگفت امتناع کرد. گفت: «دستم نمی‌تواند این مقدار پول را حلال کند.» این سخن، مرا به یاد حدیثی انداخت که نشانه‌های مؤمن را سه چیز می‌داند: حسن التقدیر فی المعیشه (مدیریت نیکو در معیشت)، صبر بر مصیبت، و تفقه در دین. رزق حلال، ذهن را برای تفکر صحیح و عبادت خالص آماده می‌کند. نان حرام، انسان را از خدا دور می‌سازد.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ (قرآن کریم، بقره: 172)؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که روزیتان کرده‌ایم بخورید.» این آیه، مرا به اهمیت رزق حلال در زندگی معنوی هدایت کرد.

جمع‌بندی بخش

رزق حلال، نه‌تنها معیشت را سامان می‌دهد، بلکه قلب و ذهن را برای درک حقیقت آماده می‌کند. این درس، مرا به این باور رساند که عالم دینی باید با کسب روزی حلال، راهنمای مردم در مسیر معنویت باشد.

بخش چهارم: تولید علمی و خلاقیت

جزوه‌ای از دعا و زیارت

طلبه‌ای جوان جزوه‌ای آورد که مجموعه‌ای از دعاها و زیارت‌نامه‌ها بود. با تحسین به او گفتم: «این کار، نه‌تنها نان تو را درمی‌آورد، بلکه خدمتی است به مردم.» او با خلاقیت، منبعی معنوی فراهم کرده بود که هم نیاز مردم را برآورده می‌کرد و هم استقلال مالی‌اش را تضمین می‌نمود. این کار، نمونه‌ای بود از تولید علمی و اقتصادی که عالم دینی باید به آن همت گمارد.

وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (قرآن کریم، نجم: 39)؛ «و این‌که برای انسان جز آنچه کوشیده نیست.» این آیه، مرا به اهمیت تلاش و خلاقیت در تولید علم و معیشت واداشت.

جمع‌بندی بخش

این خاطره، مرا به یاد اهمیت خلاقیت و تولید در زندگی عالمان دینی انداخت. عالم باید با کار و تلاش، نه‌تنها نیازهای معنوی جامعه را برآورده کند، بلکه الگویی برای استقلال و خودکفایی باشد.

بخش پنجم: نقد فرهنگ مصرف و ضرورت سلامت

غذای سالم در تبلیغ

در جهرم، در ایام تبلیغ، روزی چهارده ساعت سخنرانی می‌کردم. وقتی میزبانان غذاهای ساده و بی‌کیفیت پیش رویم می‌گذاشتند، می‌گفتم: «این عدس‌پلو و ماش‌پلو چیست؟ من برای سخنرانی، به غذای سالم و مقوی نیاز دارم.» به قصاب می‌گفتم: «گوشت راسته و فیله بیاور.» باور داشتم که عالم دینی باید با بدنی سالم و قوی، به خدمت مردم بپردازد.

كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا (قرآن کریم، مؤمنون: 51)؛ «از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید.» این آیه، مرا به اهمیت تغذیه سالم برای خدمت بهتر هدایت کرد.

جمع‌بندی بخش

این خاطره، مرا به این باور رساند که عالم دینی باید به سلامت جسم و روح خود توجه کند تا بتواند با توان کامل، به مردم خدمت کند. غذای سالم، نه‌تنها جسم را تقویت می‌کند، بلکه روح را برای عبادت و خدمت آماده می‌سازد.

بخش ششم: ضرورت نظام‌مندی در حوزه‌های علمی

پراکندگی آراء و نیاز به نظام

در نشستی با عالمان دینی، بحثی درباره نظرات مختلف در حوزه علمیه قم درگرفت. گفتم: «به تعداد عمامه‌ها در قم، نظر و نظریه داریم. این‌گونه نمی‌شود.» نبود نظام اطلاعاتی و هماهنگی، مانع از پیشرفت علمی حوزه‌هاست. اگر سیستمی برای ثبت و تحلیل آراء داشتیم، می‌توانستیم تفکرات مثبت را تقویت کنیم و به جامعه خدمت بهتری ارائه دهیم.

إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (قرآن کریم، قمر: 49)؛ «ما هر چیز را به اندازه آفریدیم.» این آیه، مرا به اهمیت نظم و برنامه‌ریزی در حوزه‌های علمی هدایت کرد.

جمع‌بندی بخش

این خاطره، مرا به ضرورت نظام‌مندی در حوزه‌های علمی رهنمون کرد. عالم دینی باید با ایجاد ساختارهای منظم، به پیشرفت علم و خدمت به جامعه کمک کند.

بخش هفتم: ارزش علم در برابر ثروت

علم، سرمایه‌ای بی‌نهایت

روزی در تلویزیون، برنامه‌ای دیدم که در آن، ثروت‌های مادی را با افتخار نمایش می‌دادند. با خود گفتم: «علم، یک نخودش یک دنیا می‌ارزد.» ثروت مادی ممکن است به سادگی به دست آید، اما علم، سرمایه‌ای است که تأثیرش جاودانه است. عالم دینی باید علم را بر ثروت مقدم بدارد و با دانش، جامعه را هدایت کند.

يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ (قرآن کریم، مجادله: 11)؛ «خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش داده شده‌اند به درجات بالا می‌برد.» این آیه، مرا به ارزش والای علم هدایت کرد.

جمع‌بندی بخش

این تأمل، مرا به این باور رساند که علم، ارزشی فراتر از ثروت مادی دارد. عالم دینی باید با دانش خود، جامعه را به سوی تعالی هدایت کند.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از زندگی‌ام به‌عنوان عالمی دینی است که در پی هدایت و خدمت به مردم بوده‌ام. از شب‌های زندان که دلم برای محرومان سوخت، تا درس‌هایی که از برگ تره آموختم، همه این خاطرات، مرا به این باور رساندند که عالم دینی باید با تواضع، همدلی، و علم، در کنار مردم باشد. رزق حلال، تولید علمی، و نظام‌مندی، کلیدهایی هستند که جامعه را به سوی تعالی می‌برند. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در مسئولیت‌هایمان در برابر خدا و خلقش دعوت کند.