متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1096

مقدمه

روزگاری در کوچه‌پس‌کوچه‌های تهران، زندگی رنگ و بوی دیگری داشت. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، شرحی است از تجربه‌های زیسته‌ام که با عمق معرفتی و معنوی گره خورده‌اند. هر روایت، پنجره‌ای است به سوی گذشته‌ای که نه‌تنها زندگی شخصی من، بلکه حال و هوای جامعه آن روزگار را به تصویر می‌کشد. این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای بازگو کردن حقیقت‌هایی که از دل تجربه‌هایم برآمده و با اصول اسلامی و عدالت اجتماعی پیوند خورده‌اند. در این مجموعه، می‌کوشم تا با زبانی صمیمی، اما متین و آکادمیک، شما را به دنیای کودکی‌ام، تأملاتم در علم دینی، و نقدهایم به نارسایی‌های اجتماعی ببرم.

بخش اول: کودکی در محله‌های تهران و درس‌های قمار

کودکی‌ام در محله‌های پرهیاهوی تهران گذشت، جایی که قمار بخشی از فرهنگ روزمره بود. آن روزها، ما کودکان، نه برای بازی، که برای یادگیری به سراغ استادان قمار می‌رفتیم. استادانی داشتیم که با دقت، فنون این بازی‌ها را به ما می‌آموختند، اما هرگز خود به آن‌ها دست نمی‌زدیم. این تجربه، مرا به تأملی عمیق واداشت: چگونه می‌توان احکام شرعی را برای چیزی صادر کرد که خود از آن بی‌خبریم؟ علم دینی، اگر از تجربه و شناخت دقیق موضوع خالی باشد، نمی‌تواند راهگشا شود. این باور من ریشه در همان روزگار دارد، که فقدان تخصص در برخی عالمان، احکام را از کارایی می‌انداخت.

این دیدگاه، همسو با کلام الهی است که می‌فرماید: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ (قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه 159: «و در کارها با آنان مشورت کن»). مشورت با متخصصان، ضرورتی است که نمی‌توان از آن غفلت کرد.

قماربازانی را که با حیله، پول‌هایشان را در جوراب، کفش، یا حتی جاهای عجیب پنهان می‌کردند تا در بازی از بازرسی در امان بمانند. این پنهان‌کاری، نشانه‌ای از فساد اخلاقی بود که ریشه در فقدان امانت‌داری داشت. من، که از کودکی در پی حق‌طلبی بودم، آموختم که صداقت، بنیان هر جامعه سالم است.

بخش دوم: نظافت، گمشده‌ای در روزگار گذشته

در کودکی، نظافت برای بسیاری از مردم غریبه بود. بچه‌ها از حمام گریزان بودند و سال به سال، کمتر کسی به فکر شست‌وشو می‌افتاد. سرها پر از شپش، دست‌ها و پاها کثیف، و آستین‌ها پر از آلودگی بود. دستمال‌های پارچه‌ای، که گاه به جای سفره هم به کار می‌رفتند، نمادی از فقدان بهداشت بودند. بیماری‌هایی چون کچلی، گری، و تراخم، چهره جامعه را زخمی کرده بود. مادران، که گاه تا هجده فرزند به دنیا می‌آوردند، تنها چند فرزندشان را به دلیل بیماری و کثافت از دست نمی‌دادند. اما امروز، با پیشرفت نظافت و بهداشت، مرگ‌ومیر کودکان کاهش یافته و طول عمر افزایش یافته است.

این تجربه، مرا به اهمیت نظافت در اسلام رهنمون کرد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «النظافة من الإیمان» (نظافت از ایمان است). این حدیث، راهنمای من در تأکید بر بهداشت عمومی شد، که نه‌تنها سلامت جسم، بلکه سلامت روح جامعه را تضمین می‌کند.

بخش سوم: نقد سوءاستفاده از عناوین علمی

پیش از انقلاب، عالمی را که با نهادهای غیرمشروع همکاری داشت. او با افتخار از اجازه‌های اجتهادش سخن می‌گفت، اما من، در اوج جوانی و با ایمانی راسخ، این اجازه‌ها را پاره کردم و گفتم: «این‌ها اعتباری ندارند وقتی با فساد گره خورده‌اند.» این اقدام، نه از سر بی‌احترامی، که از تعهد به پاکی علم دینی بود. علم، زمانی ارزشمند است که با اخلاص و مشروعیت همراه باشد.

کلام الهی نیز این را تأیید می‌کند: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 264: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدقات خود را با منت و آزار باطل نکنید»).

بخش چهارم: انفاق به جای اسراف

روزگاری به شهرداری توصیه کردم به جای چاپ پوسترهای تبلیغاتی، بودجه را صرف خرید روغن و برنج برای فقرا کنند. این اقدام، چنان تأثیری گذاشت که مردم، شهردار را چون امامزاده‌ای گرامی داشتند. اسراف در تبلیغات، که گاه کاغذها به زباله تبدیل می‌شدند، حرام است. منابع عمومی باید برای سیر کردن گرسنگان و رفع نیاز محرومان هزینه شود.

این باور، ریشه در کلام الهی دارد: وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (قرآن کریم، سوره انعام، آیه 141: «و اسراف نکنید که او اسراف‌کاران را دوست ندارد»).

بخش پنجم: عدالت اجتماعی و نقد ضعیف‌کشی

اوایل انقلاب، قاضی جوانی به من زنگ زد و از دستگیری افرادی که به دلیل سد معبر بز می‌فروختند شکایت کرد. به او گفتم: «بگذار این بی‌چیزها نانشان را بخورند. برو سراغ دزدان بزرگ!» ضعیف‌کشی، بلای جامعه است. باید ریشه فساد را در قلدران جست، نه در ناتوانان.

این باور، با حدیث «المضعف أمیر الرکب» (ضعیف، رهبر کاروان است) همخوانی دارد. عدالت اجتماعی، زمانی برقرار می‌شود که قانون، حامی ضعفا باشد.

بخش ششم: اجرای حدود و عدالت واقعی

در فیضیه، فردی را به جرم خطایی کتک می‌زدند. او فریاد زد: «کدام‌تان این کارها را نکرده‌اید؟» این فریاد، مرا به فکر فرو برد. اجرای حدود، اگر با عدالت همراه نباشد، به ظلم می‌انجامد. عدالت، قلب اسلام است.

قرآن کریم می‌فرماید: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى (سوره مائده، آیه 8: «عدالت ورزید که آن به تقوا نزدیک‌تر است»).

بخش هفتم: زیرساخت‌های بهداشتی و حمایت از ضعفا

مردم از جوی‌های خیابان آب می‌خوردند. این آب، گاه گل‌آلود و آلوده بود، اما چاره‌ای نبود. این خاطره، مرا به اهمیت زیرساخت‌های بهداشتی رهنمون کرد. جامعه‌ای که زیرساخت‌هایش ضعیف باشد، ضعفا را قربانی می‌کند.

بخش هشتم: اصلاح نظام آموزشی دینی

از ما می‌خواستند طلاب ضعیف را امتحان کنیم، اما من گفتم: «از بالا شروع کنید!» امتحانات، اگر از سطوح بالا اصلاح نشود، به ظلم می‌انجامد. نظام آموزشی دینی باید عادلانه باشد تا طلاب را به سوی کمال هدایت کند.

بخش نهم: التزام عملی به احکام اسلامی

در کشوری که قوانین راهنمایی و رانندگی را رعایت می‌کردند، حتی در نبود پلیس، عابران به چراغ قرمز احترام می‌گذاشتند. این التزام عملی، نشانه‌ای از فرهنگ اسلامی است. در نظام اسلامی، قوانین بدون التزام عملی، کارایی ندارند.

قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (سوره صف، آیه 2: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟»).

بخش دهم: پرهیز از همکاری در جرم

در کودکی‌ استادی از من خواست شماره پلاک خانه‌ای را برای جعل چک بیاورم. با وجود سن کم، گفتم: «نوکری‌ات را می‌کنم، اما در گناه شریک نمی‌شوم.» این حق‌طلبی، مرا از همکاری در ظلم بازداشت.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا (سوره هود، آیه 113: «و به سوی کسانی که ستم کردند متمایل نشوید»).

بخش یازدهم: پاکی منابع مالی

عالمی از پذیرش پول‌های ناپاک امتناع کرد. او گفت: «این پول‌ها چنان آلوده‌اند که اگر حوزه‌ای با آن‌ها بسازم، طلاب را به فساد می‌کشانند.» پاکی منابع مالی، شرط حیات علم دینی است.

قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ (سوره بقره، آیه 267: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های آنچه به دست آورده‌اید انفاق کنید»).

بخش دوازدهم: نقد شهوت‌پرستی و خودنمایی

رسم «بقچه‌کشی» را به یاد دارم، که برخی مردان برای خودنمایی، بقچه به دوش می‌کشیدند و به حمام می‌رفتند تا وانمود کنند شب زفاف داشته‌اند. این رفتار، نشانه‌ای از شهوت‌پرستی و فقدان اخلاص بود. جامعه اسلامی، نیازمند صداقت و پرهیز از نمایش است.

بخش سیزدهم: تأثیر زیرساخت‌های جهانی بر روان

چهل سال پیش، در مجله‌ای خواندم که قدرت‌های جهانی، زیرساخت‌هایی در اعماق دریاها ساخته‌اند تا در برابر جنگ‌ها ایمن باشند. اما استرس ناشی از آگاهی از دنیای بیرون، سلامت روان آن‌ها را تهدید می‌کرد. این نشان می‌دهد که حتی پیشرفته‌ترین زیرساخت‌ها، بدون توجه به روان آدمی، ناکارآمدند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، آیینه‌ای است از تجربه‌های زیسته‌ام که با تأملات دینی و اجتماعی گره خورده‌اند. از کودکی در محله‌های تهران تا درس‌گفتارهای فیضیه، همواره در پی عدالت، صداقت، و اصلاح بوده‌ام. این خاطرات، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در ارزش‌های اسلامی: عدالت اجتماعی، امانت‌داری، نظافت، و اخلاص. هر روایت، گامی است به سوی ساختن جامعه‌ای که در آن ضعفا حمایت شوند، علم با پاکی همراه باشد، و منابع به درستی هزینه شوند. امید است این مجموعه، الهام‌بخش مخاطبان در مسیر کمال و عدالت باشد.