متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1108

مقدمه

در طول سالیان عمرم، لحظه‌هایی را زیسته‌ام که هر یک چون چراغی، راهی به سوی حقیقت گشوده‌اند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از زیستن در میان مردمان، آموختن از تجربه‌ها و تأمل در مسائل دینی، اجتماعی و اخلاقی. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاش کرده‌ام با زبانی از دل و برای دل، تجربیاتم را با شما به اشتراک بگذارم. هر خاطره، چون تکه‌ای از یک تابلوی بزرگ، بخشی از باورها، دغدغه‌ها و آموخته‌هایم را به تصویر می‌کشد. آنچه پیش‌رو دارید، بازتابی است از عمق دانش، تعهد معنوی و تأملاتم در مسیر خدمت به دین و مردم.

بخش اول: اهمیت برنامه‌ریزی در نظام دینی

در اوایل انقلاب، هنگامی که تهران غرق در التهاب بود، در گفت‌وگویی با یکی از عالمان دینی، از او پرسیدم چرا در این شرایط حساس، گامی انقلابی برنمی‌دارد؟ او با آرامشی عمیق پاسخ داد که تجربه به او آموخته است: هرگاه عالمان بدون برنامه و مدیریت وارد میدان شوند، نتیجه‌اش جز آسیب به مردم و بدنامی دین نیست. او می‌گفت: «من خود را می‌شناسم؛ توانایی حفظ و حمایت از حرکت را ندارم. اما اگر عالمی توان اداره دارد، بسم‌الله!» این گفت‌وگو مرا به تأمل واداشت که بدون طرح و برنامه، حتی نیت‌های پاک نیز به سرانجام نمی‌رسند.

این حکایت، با اصول مدیریت اسلامی همخوانی دارد که بر نظم و آمادگی تأکید می‌کند. قرآن کریم نیز در این باره می‌فرماید:

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ

«و برای آنها هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید» (الأنفال: ۶۰).

بخش دوم: نقد اظهارنظرهای غیرمستند در فقه

در سفری به مشهد، در ضیافت‌خانه‌ای شاهانه، گفت‌وگویی با عالمی داشتم. او سخنی درباره ممنوعیت تقلید از یک مجتهد دیگر گفته بود که به نظرم بی‌پایه آمد. با صراحت گفتم: «ما طلبه‌ایم و نباید سخنی بدون سند بگوییم. این‌گونه اظهارات، جز تفرقه و پارازیت در جامعه، نتیجه‌ای ندارد.» در آن جمع، عالم دیگری که مردی صادق و شهید راه دین بود، سخنم را تأیید کرد و گفت: «نمی‌توان به این شیوه سخن گفت. هرکس می‌تواند خود تقلید نکند، اما ایجاد تفرقه جایز نیست.»

این دیدگاه با اصول فقهی همخوان است که بر استناد به ادله معتبر تأکید دارد. قرآن کریم نیز می‌فرماید:

قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

«بگو دلیل خود را بیاورید اگر راست می‌گویید» (البقره: ۱۱۱).

بخش سوم: نقش سیاست و اقتصاد در نظام دینی

در درس‌گفتارهایم، بارها از ناکامی انقلاب‌های پس از کربلا سخن گفته‌ام. این ناکامی‌ها، ریشه در فقدان سیاست و اقتصاد داشت. بدون این دو، دین نمی‌تواند کارآمد باشد. یکی از عالمان بزرگ می‌گفت: «التفقه فی الدین، التقدی و المعیشه»؛ یعنی فقه، تقوا و اقتصاد، سه پایه اصلی دین هستند. انقلاب اگر طرح و برنامه نداشته باشد، چون بنایی بدون معمار است که با انبوه مصالح، فرومی‌ریزد.

این اصل با مدیریت اسلامی همخوانی دارد که بر تخصص و برنامه‌ریزی تأکید می‌کند. قرآن کریم نیز می‌فرماید:

وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ

«و وزن را به عدالت برپا دارید» (الرحمن: ۹).

بخش چهارم: نقد ادعاهای غیرواقعی در علم دینی

پیش از انقلاب، گروهی از دانشجویان، پنج‌شنبه و جمعه‌ها به قم می‌آمدند و متون دینی را به فارسی می‌خواندند. پس از مدتی، ادعای عالمی می‌کردند، اما دانششان سطحی بود. نه ادبیات می‌دانستند، نه فلسفه، نه فقه و نه اصول. اینان اگر پای کتاب می‌نشستند، چیزی جز ادعا نداشتند. علم دینی نیازمند عمق و تسلط است، نه مطالعه‌ای گذرا.

این حکایت با اصول تربیتی اسلامی همخوان است که بر یادگیری عمیق تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

«پس اگر نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید» (النحل: ۴۳).

بخش پنجم: دوگانگی رفتار اجتماعی و نقش مدیریت

در قم، روزگاری مردم علیه طلاب شعار می‌دادند: «ما مفت‌خور نمی‌خواهیم!» اما در زمان دیگری، همین مردم با اخلاص برای عالمان دینی جان می‌دادند. این دوگانگی، نتیجه مدیریت عالمان بود. اگر عالمی با درایت و نرمی رفتار کند، قلب مردم را به دست می‌آورد. اما مدیریت نادرست، به دوری و بی‌اعتمادی می‌انجامد.

این اصل با جامعه‌شناسی اسلامی همخوان است که بر تأثیر رفتار عالمان بر مردم تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ

«به سبب رحمت الهی با آنها نرم‌خو شدی» (آل‌عمران: ۱۵۹).

بخش ششم: نقد رفتارهای ناشایست برخی طلاب

روزی در قم، طلبه‌ای را دیدم که به عالمی بزرگ توهین می‌کرد. با خنده به او گفتم: «من طلبه بی‌دین دیده‌ام، اما طلبه نادان ندیده بودم! چرا به عالم دین توهین می‌کنی؟» این رفتار، نه‌تنها به علم دینی ضربه می‌زند، بلکه تفرقه و بی‌اعتمادی می‌آفریند. طلبه باید مظهر اخلاق و ادب باشد.

این حکایت با اصول اخلاق اسلامی همخوان است که بر احترام به عالمان تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ

«و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و هیبتتان از بین برود» (الأنفال: ۴۶).

بخش هفتم: مدیریت اقتصادی در خانواده

در تربیت فرزندانم، هرگز به آن‌ها پول نقد نمی‌دادم. صبح‌ها برایشان غذای سالم آماده می‌کردم و می‌گفتم: «اگر می‌خواهی با دوستانت غذا بخوری، بده، اما یواشکی نده که نفهمند.» این روش، هم سلامت جسمی‌شان را حفظ می‌کرد و هم از هزینه‌های غیرضروری جلوگیری می‌نمود. مدیریت اقتصادی در خانواده، به تربیت سالم فرزندان کمک می‌کند.

این اصل با تربیت اسلامی همخوان است که بر مدیریت منابع تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ

«و اموالتان را به سفیهان ندهید» (النساء: ۵).

بخش هشتم: انعطاف در اجرای احکام برای کودکان

کودکی نگران پرداخت خمس دارایی‌اش بود. او می‌گفت: «اگر خمس بدهم، پولم کم می‌شود.» با لبخند به او گفتم: «تو محصلی و می‌توانی طلبه شوی. یک درس طلبگی بخوان، طلبه می‌شوی و من خمست را می‌بخشم!» او با شوق پذیرفت و این‌گونه، هم به علم‌آموزی تشویق شد و هم نگرانی‌اش برطرف گردید. انعطاف در احکام، دین‌داری را برای کودکان شیرین می‌کند.

این حکایت با اصول فقهی همخوان است که بر آسانی در احکام تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ

«خدا برای شما آسانی می‌خواهد و سختی برایتان نمی‌خواهد» (البقره: ۱۸۵).

بخش نهم: تجربه‌ای از هدایت معنوی

شخصی به دین گرویده بود. روزی او را به خانه‌ام دعوت کردم و دیدم یخچال‌هایش پر از شراب است. به او گفتم: «همه را خالی کن و شیشه‌ها را بشکن، که این‌ها نشانه فسادند.» او با اخلاص، همه را خالی کرد و شیشه‌ها را شکست. پس از آن، به نماز شب روی آورد و حقیقتاً مؤمن شد. اما وقتی خواست خمس اموالش را بدهد، مبلغ هنگفتی بود. به او گفتم: «این پول‌ها را برای خودت نگه دار، خانه‌ای بخر، ماشینی بگیر، اما بخشی را برای دین خرج کن.» او با ایمان، بخشی از پول را برای کفن از مکه آورد و گفت: «این مال صاحب اصلی‌اش است.» این تجربه، مرا به این باور رساند که سرمایه بدون مدیریت و سیاست، چون بیماری عفونی، ایمان را تباه می‌کند.

بخش دهم: نقد ناکارآمدی نظام آموزشی حوزه

پنجاه سال پیش، طلبه‌ای را دیدم که به کتاب‌های درسی بی‌اعتنا بود و می‌گفت: «این‌ها به درد نمی‌خورند.» ابتدا فکر کردم او بی‌سواد است، اما بعدها دریافتم که او به‌دنبال علوم روز بود. امروز طلاب جوان ما فیزیک، ریاضی و فلسفه می‌دانند. حوزه باید به‌روز شود و علوم اجتماعی و مدرن را در خود جای دهد. فقه باید اجتماعی و کارآمد شود، نه تکرار مباحث کهنه.

بخش یازدهم: درس تربیت از گوسفندان

کودکی‌ام را به یاد می آورم، هنگامی که پدرم گوسفندی را پروار می‌کرد. او پوست هندوانه را می‌شست، نمک می‌زد و به زور به گوسفند می‌خورانید. من با خود فکر می‌کردم: «این محبت نیست، آزار است.» گاه ما نیز در تربیت فرزندانمان، از سر خیرخواهی، آن‌ها را تحت فشار می‌گذاریم. باید به میل و نیاز آن‌ها توجه کنیم، نه فقط به خواسته خودمان.

بخش دوازدهم: عالمی گرفتار اعتیاد

عالمی گرفتار اعتیاد شده بود و کودکی را نیز به این راه کشانده بود. او می‌گفت: «تنها بودم و کسی را نداشتم. این کودک زندگی‌ام را اداره می‌کرد.» این حکایت، مرا به تأمل واداشت که فقدان مدیریت و آگاهی، حتی عالمان را به ورطه می‌کشاند. سرمایه، بدون دانش و اخلاق، چون بیماری است که ایمان را نابود می‌کند.

جمع‌بندی

این خاطرات، چون آیینه‌ای، بازتابی از زیستن در مسیر دین و خدمت به مردم است. از گفت‌وگو با عالمان گرفته تا تربیت فرزندان و هدایت افراد، هر لحظه درس‌هایی از مدیریت، اخلاق و علم‌آموزی به من آموخته است. نظام دینی نیازمند برنامه‌ریزی، دانش روز، اخلاق و انعطاف است. این تجربیات، دعوتی است به تأمل در چگونگی اصلاح نظام علم دینی، تقویت مدیریت اجتماعی و تربیت نسل‌هایی که با ایمان و آگاهی، راه حقیقت را بپیمایند.