متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۲۲

مقدمه

سال‌ها پیش، در میان جلسات درس و بحث، گاه سخن به ادبیات و شعر می‌کشید و من، با شوق و تأمل، از ضرورت بازنگری در این گنجینه عظیم سخن می‌گفتم. این گفتار، که بخشی از آن در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده، شرحی است از دغدغه‌هایم درباره نقد ادبیات شعری، اصلاح متون عرفانی و ادبی، و پیشنهادهایی برای تحول در فرهنگ ادبی جامعه. آنچه در پی می‌آید، نه‌تنها تأملی بر شعر و ادب پارسی است، بلکه بازتابی از تعهد من به پیوند دانش، معنویت و فرهنگ در مسیر رشد جامعه دینی است. این خاطرات، با قلبی سرشار از عشق به حقیقت و زیبایی، روایت می‌شوند تا شاید راهی به سوی فهم عمیق‌تر ادبیات و عرفان بگشایند.

بخش اول: ضرورت نقد و تصحیح ادبیات شعری

دغدغه‌ای برای اصلاح متون

همواره بر این باور بوده‌ام که اشعار و متون ادبی، از مثنوی‌ها گرفته تا دیوان‌های شعر، نیازمند بازنگری و تصحیح‌اند. این اشعار، گنجینه‌ای از معرفت و زیبایی‌اند، اما گاه اشکالات ساختاری یا محتوایی، آن‌ها را از کمال دور کرده است. اگر متخصصانی کاربلد و امکاناتی مناسب در اختیار داشتم، بی‌درنگ کار تصحیح را آغاز می‌کردم. اما افسوس که برنامه‌ریزی مدونی برای این مهم وجود ندارد. دورنمایی روشن از این کار در ذهن دارم، اما گویی زمان عینی شدن آن فرا نمی‌رسد. این تأخیر، نه از سستی اراده، بلکه از کمبود زیرساخت‌های فرهنگی و علمی است که جامعه ما را از پویایی در این عرصه محروم کرده است.

پیشنهاد محاکمة الشعرا

بارها پیشنهاد داده‌ام که جلساتی به نام «محاکمة الشعرا» برگزار شود؛ جایی که اشعار را به محک نقد و داوری بگذاریم. در این جلسات، می‌توان بیت به بیت شعر را سنجید و گفت: این بیت نیکوست و آن بیت نارسا. جلسات شب شعر را، که در تاریکی و فضایی غیرعلمی برگزار می‌شد، به طنز نقد می‌کردم. در یکی از این جلسات، که نور محیط را کم کرده بودند، گفتم: «این فضا کامل است، فقط منقل و بساط کم دارد!» خنده‌ام گرفته بود از این که شعرخوانی را با چنین فضایی یکی می‌دانستند. به آن‌ها گفتم که این جلسات، بی‌فایده و گاه مضحک‌اند. به جای آن، باید شاعران را به محکمه کشید و آثارشان را با معیارهای علمی سنجید.

در همان جلسه، تصمیم گرفتم ایده محاکمة الشعرا را اجرا کنم. اشعار شاعران بزرگی چون حافظ و سعدی را خواندم، نقد کردم و از هر دری سخنی گفتم. به آن‌ها نشان دادم که شعر، مانند املای دانش‌آموزان، قابل ارزیابی است. می‌توان به یک بیت نمره پنج داد و به دیگری هفده. مصراعی قوی است و مصراع دیگر ضعیف. این نقد علمی، نه‌تنها به پالایش ادبیات کمک می‌کند، بلکه راه را برای معرفی آن به جهان هموار می‌سازد.

بخش دوم: نقدی بر فرهنگ ادبی و علمی

غفلت از کارهای فرهنگی بزرگ

بارها از تمرکز علم دینی بر مسائل پیش‌پاافتاده گلایه کرده‌ام. ما در حوزه‌های علمیه، گاه چنان در جزئیات غرق می‌شویم که از کارهای بزرگ فرهنگی، مانند نقد ادبی، غافل می‌مانیم. مثلاً، موضوع «آیا خیال حق است یا حقیقت دارد؟» می‌تواند محور تحقیقی عمیق باشد، اما کمتر به آن پرداخته‌ایم. این غفلت، نشانه‌ای از سطح پایین فرهنگ ادبی در جامعه ماست. اگر کتابی با تصویری عامه‌پسند، مانند حضرت عباس با چکمه‌های سیاه، منتشر شود، بارها تجدید چاپ می‌شود، اما متون علمی و عمیق، به‌ویژه آن‌هایی که به زبان عربی‌اند، مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند.

روزی کتابی درباره حضرت عباس را به کارگری هدیه دادم. او با شوق کتاب را گرفت، بوسید و نگه داشت، چرا که متن و تصاویرش با ذهنیتش سازگار بود. این تجربه به من آموخت که جامعه ما هنوز به متون ساده و عامه‌پسند گرایش دارد و این، نشانه‌ای از نیاز به تحول فرهنگی است.

دیوان محیی‌الدین و تأثیر آن

دیوان شعر محیی‌الدین، اثری قطور و ارزشمند به زبان عربی است که از اهمیت بسزایی برخوردار است. هرچند هزاران اشکال به آن وارد کرده‌ام، اما محیی‌الدین شخصیتی بزرگ و شریف بود. به باور من، دیوان حافظ و مثنوی مولانا در برابر دیوان او به چشم نمی‌آیند. حافظ و مولانا از این دیوان بهره برده‌اند، اما چون به زبان عربی است، در جامعه ما چندان مورد استقبال قرار نگرفته. این عدم استقبال، ریشه در ضعف تسلط بر زبان عربی دارد، زبانی که به‌عنوان زبان دین، ضرورتی انکارناپذیر است.

قرآن کریم: «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» (یوسف: ۲)
ما آن را قرآنی به زبان عربی نازل کردیم تا شما در آن تعقل کنید.

تسلط بر زبان عربی، همانند زبان انگلیسی که برای امور روزمره ضروری است، برای فهم معارف دینی لازم است. جامعه‌ای که نه بر زبان دین، نه بر زبان دنیا و نه حتی بر زبان مادری خود تسلط کامل دارد، از رشد فرهنگی بازمی‌ماند.

بخش سوم: تجربه‌ای از شب شعر در اصفهان

روزی مرا به شب شعری در اصفهان دعوت کردند. قرار بود این محفل سه شب ادامه یابد، اما من، با اجرای ایده محاکمة الشعرا، آن را در همان شب نخست به پایان رساندم. در آن جلسه، اشعار شاعران را نقد کردم و گفتم که شعرها را باید مانند املای دانش‌آموزان سنجید: یکی دو، دیگری شش، و گاه بیست. مصراعی درست و مصراع دیگر نادرست. حضار نقدم را پذیرفتند و گفتند که شب شعرهای سنتی، جز وقت‌گذرانی، حاصلی ندارد. این تجربه، مرا مصمم‌تر کرد که طرح محاکمة الشعرا را در حوزه‌های علمیه اجرا کنم و دست‌کم ده شاعر را مورد نقد قرار دهم. چنین کاری، نه‌تنها ادبیات پارسی را پالایش می‌کند، بلکه آن را به جهانیان معرفی می‌کند.

فصاحت و بلاغت زبان پارسی چنان است که هرکس آن را بخواند، شیفته‌اش می‌شود و کلمات را می‌بلعد. این زیبایی، ظرفیت آن را دارد که ادبیات ایرانی را در جهان سربلند کند، اگر به‌درستی عرضه شود.

بخش چهارم: سخاوت و معنویت در کودکی

در کودکی، ماهیانه دویست تومان سرمایه داشتم، مبلغی که در آن زمان هنگفت بود. اما من، با روحیه‌ای که از مادیات بی‌نیاز بود، همه آن را خرج می‌کردم و حتی یک قران باقی نمی‌گذاشتم. نه‌تنها خرج می‌کردم، بلکه آنچه می‌خریدم، از کت و شلوار گرفته تا دوچرخه و ساعت، به دیگران می‌بخشیدم. حتی کفنی که تهیه کرده بودم، به فردی کمونیست هدیه دادم و او، به‌خاطر این بخشش، شیعه شد. گواهینامه رانندگی‌ام را نیز به کسی بخشیدم و او، پس از بیست سال، آن را به من بازگرداند. به باور من، نگه داشتن اموال برای خود، حماقت و وبال گمراهی است. این سخاوت، ریشه در نگاهی عرفانی داشت که دنیا را گذرا و بخشش را راهی به سوی حقیقت می‌دانست.

روایت: «البخیل لا یحبّ الجنة و لا یدخلها»
بخیل بهشت را دوست ندارد و به آن وارد نمی‌شود.

بخش پنجم: شعر، آینه شاعر

همواره شعر را آینه‌ای برای شاعر می‌دانستم. شعر، برخلاف نثر که گاه ویرایش شده و پنهان‌کار است، باورها، اعتقادات و داشته‌های شاعر را بی‌پرده نشان می‌دهد. می‌توان شاعری را از شعرش روانکاوی کرد و او را عمیقاً شناخت. این ویژگی شعر، آن را به گنجینه‌ای برای فهم حقیقت تبدیل کرده است. از مردی سخن گفتم که شعر می‌سرود، اما اشعارش چنان عمیق بود که کمتر کسی آن‌ها را درک می‌کرد. در لابه‌لای کلماتش، نغزهایی نهفته بود که کشفشان دشوار، اما پرمعنا بود.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایتی‌اند از دغدغه‌هایم برای تحول در ادبیات و فرهنگ دینی. من، با قلبی پر از شوق به حقیقت و زیبایی، از ضرورت نقد علمی اشعار، اصلاح متون ادبی، و معرفی فصاحت پارسی به جهان سخن گفتم. تجربه‌هایم، از جلسات شب شعر گرفته تا بخشش‌های کودکانه‌ام، همه گواهی‌اند بر تعهدم به معنویت، دانش و فرهنگ. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، مخاطبان را به تأمل در این گنجینه عظیم دعوت کند و راه را برای پویایی ادبیات دینی هموار سازد.