متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۴۳

مقدمه

در مسیر زندگی و تأملاتم، لحظه‌هایی را تجربه کرده‌ام که هر یک، دریچه‌ای به سوی معرفت و حکمت گشوده‌اند. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند، شرحی است از زیستن در جهانی که هر جزء آن، آیینه‌ای از حق‌تعالی است. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم شما را به دنیای این تجربیات و تأملات ببرم؛ جهانی که در آن، زمین و آسمان، انسان و طبیعت، همگی مظاهر الهی‌اند و هر رفتار ما، بازتابی از رابطه‌مان با خالق. این نوشتار، روایتی است از سفر معنوی و علمی من در مسجد کوفه، تأملاتم درباره زمین و عبادت، و تجربه‌های انسانی‌ام در تعامل با دیگران، که همگی ریشه در باور به وحدت عالم و معرفت به پروردگار دارند.

بخش اول: زمین، آیینه حق

جهان، مظهر الهی

همواره در درس‌گفتارهایم تأکید کرده‌ام: هر آنچه در این عالم است، مظهر خداوند متعال است. وقتی با موجودی یا شیئی رفتار می‌کنی، گویی با خود پروردگار چنین کرده‌ای. این باور، که ریشه در حکمت متعالیه دارد، مرا به تأمل در مسئولیت انسان نسبت به مخلوقات واداشته است. قرآن کریم می‌فرماید: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ (هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آن خداست). این آیه، مرا به این اندیشه هدایت کرد که رفتارم با هر ذره از این عالم، بازتابی از رابطه‌ام با خالق است.

مسئولیت انسان در برابر زمین

زمین، این مادر مهربان که بر آن گام می‌زنیم و روزی در آغوشش آرام می‌گیریم، موجودی است که نسبت به رفتارمان مسئول است. در روایات خوانده‌ام که زمین در روز قیامت به اعمال انسان شهادت می‌دهد. گاه حتی به دلیل تکبر و رفتار ناشایست ما، جسممان را تحت فشار قرار می‌دهد. در درس‌گفتاری، از روایتی سخن گفتم که زمین به انسان متکبر می‌گوید: «تو بر من با غرور گام برمی‌داشتی و مستانه پای می‌کوفتی.» این گفت‌وگوی زمین با انسان، نشانه‌ای از شعور و هوشمندی این مخلوق عظیم است که در نظام آفرینش، جایگاهی ویژه دارد.

نماز، پیوند با زمین و آسمان

روایتی مرا به این تأمل واداشت که انسان باید به زمین حرمت نهد و در هر قطعه از آن، نماز اقامه کند. زمینی که بر آن نماز می‌خوانیم، در روز قیامت به این عمل گواهی می‌دهد. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي (نماز را برای یاد من به‌پا دار). این آیه، مرا به این باور رساند که اقامه نماز بر زمین، نه‌تنها عبادتی برای خداست، بلکه پیوندی معنوی با این مخلوق الهی است.

اما در درس‌گفتارهایم، از ساده‌انگاری برخی انتقاد کرده‌ام که گمان می‌کنند با اقامه نماز در نقاط مختلف زمین، می‌توانند از شهادت زمین بهره‌مند شوند. زمین، یک حقیقت یکپارچه است. اقامه دو رکعت نماز صحیح بر هر قطعه از آن، گویی بر تمام سطح زمین است. این باور، ریشه در وحدت حقیقت زمین دارد که در حکمت اسلامی، به‌عنوان یک کل واحد و مظهر الهی شناخته می‌شود.

نقد ساده‌لوحی در عبادات

بارها تأکید کرده‌ام: سادگی بیش از حد در عبادات، صفت مطلوبی نیست. معرفت، کلید ارتقای نگرش انسان است. برخی با تغییر مکان‌های متعدد برای اقامه نماز، گمان می‌کنند که به مقام بالاتری دست می‌یابند. اما حقیقت این است که معرفت، انسان را به درک عمیق‌تری از عبادت می‌رساند. عبادتی که با حضور قلب و آگاهی انجام شود، ارزشی فراتر از کمیت ظاهری دارد.

بخش دوم: سفری به مسجد کوفه

ورود به مسجد کوفه

روزی که برای نخستین بار به عتبات مشرف شدم و پای به مسجد کوفه گذاشتم. فضای این مسجد، با عظمت و معنویتش، مرا به تأمل واداشت. همراهانم مشغول اقامه نمازهای متعدد در نقاط مختلف مسجد بودند، گویی هر گوشه از این مکان مقدس، مقامی خاص دارد. اما من، با تأمل در حقیقت عبادت، تصمیم گرفتم تنها دو رکعت نماز اقامه کنم و آن را برای همه مقامات نیت کنم. به خود گفتم: من انسان ساده‌ای نیستم که وقتم را صرف عبادات متعدد کنم، بی‌آنکه به عمق آن بیندیشم. این دو رکعت، با حضور قلب و معرفت، برایم کافی بود.

خستگی و انتخاب حکیمانه

آن روز، خستگی بر من غلبه کرده بود. اشتغالات علمی و تحقیقاتم، انرژی‌ام را گرفته بود. به همراهانم گفتم: پس از انجام عباداتتان، به سراغم بیایید. من در گوشه‌ای از مسجد نشستم، دو رکعت نماز خواندم و نیت کردم که این عبادت، برای همه شما و همه مقامات باشد. به خود گفتم: من بیکار نیستم که تا ظهر، وقت خود را صرف اقامه نمازهای متعدد کنم. مقامات، هر چه هستند، به خدا تعلق دارند و این دو رکعت، برایم کافی است.

همراهانم، که صبحانه‌ای ساده خورده بودند، با شتاب مشغول عباداتشان شدند. اما من، که توان خوردن غذاهای محلی را نداشتم، تصمیم گرفتم از مسجد خارج شوم و به دنبال غذایی مناسب بگردم.

تجربه‌ای در کباب‌فروشی

آرام و بی‌سروصدا از مسجد خارج شدم و به کباب‌فروشی نزدیک آن رفتم. با صاحب مغازه، که مردی مهربان بود، گفت‌وگویی دوستانه آغاز کردم. به او گفتم: «حاجی، چند سیخ کباب درست و حسابی برایم آماده کن.» او با لبخند پذیرفت و من، با دقت، از او خواستم گوشت تازه از یخچال بیاورد و ظروف را با آب معدنی بشوید، زیرا آب لوله‌کشی آنجا چندان پاکیزه نبود. خودم نیز به همراهانم سفارش کرده بودم که از آب معدنی استفاده کنند.

صاحب کباب‌فروشی، با حوصله، گوشت را چرخ کرد و ظروف را شست. سپس هفت تا ده سیخ کباب آماده کرد و قوری چای داغی برایم آورد. در آن لحظه، حس رفاقت و مهربانی بین ما شکل گرفت. او با من چنان صمیمی شد که گویی سال‌هاست یکدیگر را می‌شناسیم. این تعامل ساده، برایم یادآور این حقیقت بود که محبت به یک مخلوق، گویی محبت به تمام عالم است.

بازگشت به مسجد

پس از صرف کباب و چای، به مسجد بازگشتم و در همان نقطه‌ای که با همراهانم وعده کرده بودم، نشستم. حس و حال اقامه نماز نداشتم، پس مشغول خوردن شدم تا سیر و سیراب شوم. وقتی همراهانم بازگشتند، از شتاب و کمبود وقت در انجام عباداتشان گلایه کردند. یکی می‌گفت: «تمام اعمال را نتوانستم انجام دهم.» دیگری گفت: «برخی اعمال را با عجله به جا آوردم.» اما من، با آرامش پاسخ دادم: «من از صبح تا حالا، همه کارهایم را با طمأنینه انجام داده‌ام، بدون شتاب و نگرانی.» این تفاوت، برایم یادآور اهمیت حضور قلب و آرامش در عبادت بود.

بخش سوم: تأملات عرفانی در وحدت عالم

یگانگی رفتار با مخلوق و خالق

در درس‌گفتارهایم، بارها به این آیه اشاره کرده‌ام: مَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا (هرکس نفسی را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است). این آیه، مرا به این باور رساند که رفتار با یک مخلوق، معادل رفتار با تمام مخلوقات است. اگر به چهره‌ای محبت کنی، گویی محبتت را به تمام عالم ارزانی داشته‌ای. این حقیقت، مرا به تأمل در کیفیت رفتارم با دیگران واداشت. خداوند، صحنه آزمونی برای ما فراهم کرده است که رفتارمان با یک مخلوق، نشان‌دهنده رفتارمان با همه مخلوقات اوست.

جهان، صورت پروردگار

تمام عالم هستی، صورت پروردگار است. این باور، که ریشه در عرفان نظری دارد، مرا به این دعوت کرد که با همه مخلوقات، با عشق و احترام رفتار کنم. کعبه، ضرایح امامزادگان، و حتی دیوارهای ساده یک بیمارستان، همگی مظاهر الهی‌اند. در درس‌گفتاری گفتم: «دست بر دیواری بگذار و بگو السلام علیک یا الله، که تو در حال طواف خدایی.» این دیدگاه، مرا به درک عمیق‌تری از وحدت عالم رساند.

معرفت، کلید زیارت و عبادت

ارزش زیارت اماکن مقدس، به معرفت زائر بستگی دارد. عارفی که معرفت در جانش رسوخ کرده، با لمس دیوار یک بیمارستان، همان حس حضور در برابر ضرایح را دارد. اما برای کسی که معرفت ندارد، زیارت اماکن مقدس، فرصتی است برای تجربه حالات معنوی. در درس‌گفتاری گفتم: «امام معصوم، نه در کنار ضرایح است و نه در مکان دیگر. او در همه‌جا حاضر است.» این باور، مرا به این حقیقت رساند که عالم هستی، خود ضرایحی است که بدن معصوم را در بر گرفته است.

نقد روایات غیرمستند

در درس‌گفتارهایم، از داستان‌هایی که به دروغ به ائمه نسبت داده می‌شود، انتقاد کرده‌ام. مثلاً نقل‌هایی درباره سخنان امام حسین (ع) در قتلگاه، که فاقد اعتبارند. این داستان‌ها، گاه با نیت خیر، اما بدون پشتوانه تاریخی نقل می‌شوند. گفتم: «این روایات، هرچند دروغ باشند، گاه حقیقتی را بازگو می‌کنند؛ اینکه ائمه، چنان بزرگوار بودند که حتی به دشمنانشان با مهربانی نگاه می‌کردند.» اما باید مراقب بود که این نقل‌ها، ابزار تفرقه و فتنه نشوند.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، دعوتی است به تأمل در وحدت عالم و معرفت به پروردگار. در مسجد کوفه، در گفت‌وگو با کباب‌فروش، و در هر لحظه از زندگی، آموخته‌ام که جهان، آیینه حق است. رفتارم با زمین، با انسان‌ها، و با هر مخلوق، بازتابی از رابطه‌ام با خالق است. معرفت، کلید ارتقای عبادات و زیارات است، و بدون آن، اعمالمان فاقد عمق معنوی‌اند. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها شرحی از زندگی من، بلکه دعوتی است به شما برای زیستن با آگاهی و محبت در این عالم الهی.