متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۵۰

مقدمه

این مجموعه، شرحی است از خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه در پی می‌آید، بازتاب تأملاتم از روزگار گذشته است؛ روزگاری که در آن، علم و عرفان، چالش‌های نگارش و آموزش، و پیچیدگی‌های زندگی اجتماعی، هر یک به‌نحوی مرا به تأمل واداشته‌اند. این خاطرات، نه‌تنها روایت تجربه‌های شخصی من است، بلکه آیینه‌ای است از تاریخ و فرهنگ حوزه‌های علمیه و جامعه‌ای که در آن زیسته‌ام. در هر بخش، تلاش کرده‌ام با صداقت و صمیمیت، شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم تا شاید تأملی دوباره در معرفت و معنویت برانگیزد.

بخش اول: چالش‌های نگارش بی‌نقطه

، در روزگاران قدیم، زمانی که عالمان کتاب‌ها و رساله‌های خود را می‌نگاشتند، نقطه‌گذاری و اعراب‌گذاری مرسوم نبود. این فقدان، گاه به خطاهایی در قرائت و فهم متون منجر می‌شد که هم طنزآمیز بود و هم تأمل‌برانگیز. مثلاً، کلمه‌ی «بشر» را به‌اشتباه «پسر» می‌خواندند و یا برعکس. عالمی را که شعر معروف شاعری بزرگ را به‌اشتباه چنین خواند: «نه پسر توانمش خواند». گویی لکه‌ای بر کاغذ نشسته بود و حرف «ب» را به «پ» بدل کرده بود. این خطا، مرا به فکر فرو برد که چگونه یک نقطه‌ی ساده می‌تواند معنا را دگرگون کند.

این چالش‌ها تنها به متون ادبی محدود نمی‌شد. در احکام شرعی نیز، نبود نقطه‌گذاری گاه به سوءتفاهم‌های عجیبی منجر می‌شد. در رساله‌ای شرعی، درباره‌ی حمل تابوت میت آمده بود که باید «چهار گوشه» تابوت را چهار نفر حمل کنند. اما به دلیل نبود نقطه، «گوشه» را «کوسه» خواندند و تصور کردند که چهار موجود خیالی باید تابوت را ببرند! یا در جای دیگر، در احکام دفن میت، نوشته شده بود که قبر باید «چهار وجب پهن» باشد، اما کلمه‌ی «پهن» را «پِهِن» خواندند و گمان کردند باید فضولات حیوانی در چهار گوشه‌ی قبر ریخته شود. شاگردی حتی پا را فراتر گذاشت و گفت: «در رساله‌ی ما پهن‌تر آمده است!» و به‌طنز افزود که پس باید «پِهِن‌تر» باشد. این خاطره‌ها، هرچند خنده‌دار، نشان از اهمیت دقت در نگارش و انتقال دانش دارد.

این خطاها ریشه در ابزارهای نگارشی ابتدایی و نبود استانداردهای یکپارچه در خط عربی داشت. تا پیش از اصلاحات ابوالاسود دؤلی و خلیل بن احمد فراهیدی، متون فاقد نشانه‌های اعرابی بودند. این محدودیت، به‌ویژه در متون فقهی و ادبی، به تفاسیر نادرست منجر می‌شد و مرا به تأمل در اهمیت توسعه‌ی نظام‌های نگارشی واداشت.

بخش دوم: نقد روش‌های آموزشی

در کودکی، تصوراتی آرمانی از حوزه‌ی علمیه‌ی قم داشتم. گمان می‌کردم که قم، مرکز علم و معرفت است و طلاب آن، شب و روز در پی دانش‌اند. اما وقتی به قم سفر کردم، با واقعیتی دیگر روبه‌رو شدم. طلاب، گاه به‌جای درس، در گعده‌ها و تفریحات مشغول بودند، با قلیان و منقل، دور هم می‌نشستند و گویی پنجاه سال درس‌خواندن، به تاب‌خوردن در این گعده‌ها گذشته بود! این مشاهدات، مرا به فکر فرو برد که علم دینی، نیازمند جدیت و تمرکز است.

استادی کهنسال را که از قم به تهران آمده بود. با آمدنش، چنان استقبالی از او شد که گویی عالمی بزرگ پا به شهر گذاشته است. من، که کودکی بیش نبودم، با شوق نزد او رفتم و گفتم: «قصد دارم شاگردی‌تان کنم.» اما وقتی به کلاس درسش نشستم، دیدم که سر در کتاب دارد و جز از روی متن، چیزی برای گفتن ندارد. با خود گفتم، اگر کتاب را کنار بگذارد، چه خواهد گفت؟ به او گفتم: «آقا، کتاب را رها کنید و گفته‌های مؤلف را از حفظ بگویید.» اما او با صداقت گفت که چیزی در حافظه ندارد. این تجربه، مرا به این باور رساند که استاد باید دانش را در جان خود جای دهد، نه آنکه تنها به کتاب وابسته باشد.

این تجربه‌ها، مرا به نقد روش‌های آموزشی سنتی در علم دینی واداشت. استاد باید بتواند دانش را به‌صورت پویا و از عمق جان منتقل کند، نه آنکه تنها به نسخه‌های مکتوب تکیه کند. این باور، در تمام سال‌های عمرم همراهم بود و مرا به تلاش برای تربیت شاگردانی چندوجهی و پویا واداشت.

بخش سوم: تمثیل ملا و الاغ

داستانی کهن که از ملا و پسرش روایت می‌شد. آن دو، الاغی داشتند، اما پیاده راه می‌رفتند. مردم گفتند: «عجب آدم‌های بی‌خردی! الاغ دارند و پیاده می‌روند.» پس ملا و پسرش سوار الاغ شدند. اما باز مردم گفتند: «چه بی‌رحم‌اند! هر دو بر الاغ سوار شده‌اند و به حیوان رحم نمی‌کنند.» ملا تصمیم گرفت که تنها پسرش سوار شود. اما باز هم حرف مردم تمام نشد: «چه دوره‌ی بدی! کودک سوار الاغ است و پدر پیر پیاده می‌رود.» این‌بار ملا سوار شد و پسر پیاده رفت. مردم گفتند: «چه پدر بی‌رحمی! کودک را پیاده کرده و خودش سوار است.»

این داستان، مرا به فکر فرو برد. گویی هر تصمیمی که بگیری، قضاوت‌های مردم تمامی ندارد. در ذهن خود، راه‌حلی یافتم: الاغ را رها کنید و هر دو پیاده بروید. در این صورت، دیگر کسی سخنی نمی‌گوید. دعوا بر سر الاغ است، و اگر الاغ نباشد، قضاوت‌ها پایان می‌یابد. این تمثیل، درس بزرگی به من آموخت: گاه برای رهایی از قضاوت‌های بی‌پایان، باید از منشأ اختلاف دست کشید.

این داستان، که در فرهنگ عامه‌ی ما ریشه دارد، مرا به تأمل در تعاملات اجتماعی واداشت. گاه ساده‌سازی مسائل، بهترین راه برای حل تعارضات است.

بخش چهارم: سال ششصد و شصت و شش

در اشعار سعدی، اشاره‌ای به سال ۶۶۶ هجری بود. او می‌گفت در آن سال، که مغولان به ایران حمله کردند، از آزار حاکمان در امان بود و این برایش خوشایند بود. در آن روزگار، حاکمان عالمان و شاعران را به قصرها می‌کشاندند و به‌نحوی سؤال‌وجوابشان می‌کردند تا از دانش و هنرشان بهره ببرند. اما با هجوم مغولان، این آزارها کم شد و سعدی از این فرصت، نفسی راحت کشید.

این شعر سعدی مرا به فکر فرو برد. در حالی که مردم زیر ظلم مغولان جان می‌سپردند، سعدی از رهایی خود سخن می‌گفت. اگر از او بپرسیم چرا به رنج مردم توجهی نکرد، شاید بگوید: «آن‌قدر از دست حاکمان در عذاب بودم که مجال اندیشیدن به چیز دیگری نداشتم.» این تجربه، نشان از پیچیدگی‌های زندگی در دوران بحران دارد. گاه فشارهای شخصی، انسان را از دیدن رنج دیگران بازمی‌دارد.

در قرآن کریم آمده است: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ (و به‌راستی نوح را به‌سوی قومش فرستادیم. پس گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که جز او برای شما خدایی نیست) (سوره اعراف، آیه ۵۹). این آیه مرا به یاد می‌آورد که در هر شرایطی، باید به رسالت الهی و خیر عمومی اندیشید، حتی اگر فشارهای شخصی ما را در تنگنا قرار دهد.

این خاطره، مرا به تأمل در مسئولیت عالمان در برابر جامعه واداشت. علم و عرفان، تنها در خلوت معنا نمی‌یابد؛ بلکه باید در خدمت خیر عمومی باشد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از عمق تجربه‌هایم برآمده‌اند، آیینه‌ای از چالش‌های علم دینی و زندگی اجتماعی در روزگار گذشته است. از خطاهای نگارش بی‌نقطه که معانی را دگرگون می‌کرد، تا روش‌های آموزشی که گاه از پویایی دور می‌افتاد، و از تمثیل ملا و الاغ که درس ساده‌سازی مسائل را می‌داد، تا تجربه‌ی سعدی که پیچیدگی‌های زندگی در بحران را نشان می‌داد، هر یک مرا به تأمل در رسالت علم و عرفان واداشت. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما برای اندیشیدن در این تجربه‌ها و یافتن درس‌هایی برای امروز.