متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۵۹

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از روزگار جوانی‌ام، هنگامی که با شوق دانش‌اندوزی به جست‌وجوی کتاب‌های اصیل و گران‌سنگ پرداختم. این خاطرات که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، بازتابی از تعهد علمی و معنوی‌ام به حفظ و نشر دانش و همچنین تأملاتم درباره چالش‌های علم دینی در روزگار کنونی است. در این روایت‌ها، می‌کوشم تا با زبانی صمیمی، شما را به لحظه‌هایی از زندگی‌ام ببرم که با عالمان پاک‌سرشت دیدار کردم، کتاب‌هایی کهنه اما پرارزش را ورق زدم و در پی یافتن راه‌هایی برای پویایی علمی و معرفتی بودم. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در ارزش دانش، امانت‌داری، و ضرورت حضور جهانی علوم دینی.

بخش نخست: در جست‌وجوی دانش

هجرت به قم و شوق کتاب

روزهایی را که با دلی پر از اشتیاق، راهی شهر قم شدم. هدفم ساده اما عمیق بود: یافتن کتاب‌های اصیل و گران‌بها که گنجینه‌های دانش پیشینیان را در خود جای داده بودند. در آن زمان، وضع مالی‌ام به من این امکان را می‌داد که بی‌دغدغه به دنبال منابع علمی باشم. کتابی که بیش از همه در پی آن بودم، «قوانین» بود؛ اثری دوجلدی که آرزو داشتم به دست آورم. اما آنچه یافتم، نسخه‌ای کهنه و پاره بود که با هر ورق زدن، بیم آن می‌رفت که از هم بپاشد. با احتیاط بسیار، صفحاتش را باز می‌کردم، گویی با گنجی شکننده سروکار داشتم که مبادا به پودر تبدیل شود.

این تجربه، مرا به یاد ارزش منابع علمی و دشواری‌های حفظ آن‌ها در گذشته می‌اندازد. در سنت‌های حوزه، جست‌وجوی منابع اصیل نشانه‌ای از تعهد به دانش بود، و من نیز با تمام وجود در این مسیر گام برمی‌داشتم. این کتاب کهنه، هرچند فرسوده بود، اما حامل دانشی بود که برایم از هر ثروتی گران‌بهاتر به نظر می‌آمد.

دیدار با عالمی پاک‌سرشت

برای یافتن کتاب‌های مورد نیازم، به نزد عالمی رفتم که کتابخانه‌ای غنی از آثار ارزشمند داشت. او دانشمندی واقعی بود، با باطنی صاف و روحی پاک که دیدارش دل را جلا می‌داد. وقتی به او گفتم که در بازار کتاب‌های مورد نیازم را نیافتم و از او خواستم که این گنجینه‌ها را در اختیارم قرار دهد، با سخاوت بی‌نظیری پاسخ داد. او گفت که این کتاب‌ها را مطالعه نمی‌کند، اما ارزش آن‌ها را می‌داند و به من اجازه داد تا آن‌ها را به امانت ببرم، به شرطی که مطالبشان را به‌خوبی درک کنم.

این شرط، برایم نه تنها یک چالش علمی، بلکه نشانه‌ای از ارزشی بود که او برای فهم عمیق دانش قائل بود. با اعتمادبه‌نفس جوانی‌ام، به او گفتم که مطالعه این کتاب‌ها برایم به سرعت نوشیدن یک لیوان آب است. در آن روزها، کودکی بیش نبودم، با موهایی آراسته و ظاهری که شاید به قول امروزی‌ها «زلفی» می‌نامیدند. کتاب را برایش بازخوانی کردم، و او با مهربانی گوش سپرد. رفتارش چنان بود که گویی اسلام را در وجود او به عیان می‌دیدم؛ انسانی که با سخاوت و صفای باطنش، مفهوم واقعی مسلمانی را به من نشان داد.

امانت‌داری و بازگرداندن گنجینه‌ها

از کتابخانه آن عالم، حدود چهل تا پنجاه جلد کتاب به امانت گرفتم، در حالی که به یک یا دو جلد هم راضی بودم. برخی از این کتاب‌ها کهنه و پاره بودند، برخی صحافی‌نشده، و برخی سالم و نو. او معتقد بود که نگه داشتن این کتاب‌ها بدون استفاده، حرام است و باید به دست کسی سپرده شوند که به آن‌ها نیاز دارد. این سخاوت، مرا به شدت تحت تأثیر قرار داد. سال‌ها بعد، هنگامی که نمونه‌هایی از این کتاب‌ها را در بازار یافتم، تصمیم گرفتم کتاب‌های کهنه را صحافی کنم و به صاحب اصلی‌شان بازگردانم. این کار، نه تنها امانت‌داری بود، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی بود که به آن پایبند بودم. بازنگرداندن این کتاب‌ها، در نظرم خیانت و نامردی بود.

کتاب‌هایی که پس دادم، چنان زیبا و سالم صحافی شده بودند که گویی برای دویست سال دیگر نیز می‌توانستند در کتابخانه‌ای بمانند بدون آنکه آسیبی ببینند. این تجربه، به من آموخت که امانت‌داری و احترام به منابع علمی، از ارزش‌های بنیادین در فرهنگ اسلامی است. آن عالم، که تنها از طریق استادم مرا می‌شناخت، با اعتماد به من این گنجینه را سپرد، و من نیز کوشیدم تا این اعتماد را پاس بدارم.

بخش دوم: تأملاتی در علم دینی

چالش‌های مطالعه و تغییر دیدگاه

در آن روزها، مطالعه این کتاب‌ها برایم لذتی وصف‌ناپذیر داشت. دسترسی به این منابع، بهره‌وری‌ام را چنان افزایش داده بود که کاری که بیست ساعت طول می‌کشید، در دو تا چهار ساعت به انجام می‌رسید. اما امروز، وقتی به گذشته می‌نگرم، احساس متفاوتی دارم. خواندن برخی از این متون، که گاه به هزار و چهارصد سال پیش بازمی‌گردد، برایم دشوار و حتی مشمئزکننده شده است. هر روز صبح، پیش از آنکه به کلاس درس بروم، با خود مناجات می‌کنم و از خداوند می‌خواهم که وظیفه‌ام را به بهترین شکل انجام دهم. گاه آرزو می‌کنم که به جای تدریس این مطالب، کاری ساده‌تر مانند شخم زدن زمین به من سپرده می‌شد.

این تغییر دیدگاه، نتیجه تأملاتم در گذر زمان است. برخی از این متون، نیاز به تصحیح و بازنگری دارند. اگر این فرآیند با دقت انجام شود و مطالب ضبط و اصلاح گردد، علم‌آموزان آینده از سردرگمی نجات خواهند یافت. این کار، نیازمند ریاضت علمی و تعهد به پویایی دانش است.

نقد گفت‌وگو و پویایی علمی

یکی از چالش‌های علم دینی، شیوه نقد و گفت‌وگو است. برخی، نظرات مخالفان را به‌سادگی رد می‌کنند و آن‌ها را بی‌ارزش می‌خوانند. اما من معتقدم که اگر گوینده‌ای، حتی دشمن، سخنی درست بگوید، باید او را تصدیق کرد، و اگر دوستی اشتباه کند، نباید بی‌چون‌وچرا پذیرفت. این نوع برخورد، کلید پیشرفت علمی است. متأسفانه، نبود این فرهنگ گفت‌وگو، ما را در عرصه جهانی عقب نگه داشته است. پس از انقلاب اسلامی، که با عظمت و خون شهدا به پیروزی رسید، از نظر سیاسی جایگاه بلندی یافتیم، اما در حوزه علمی، همچنان گمنام هستیم.

مراکز علمی جهان، عالمان ما را به گفت‌وگو دعوت نمی‌کنند، زیرا سخنانمان اغلب کلی است و از گفت‌وگوی علمی دقیق دور مانده‌ایم. در سفرهایی به خارج از کشور، عالمان ما بیشتر نقش سیاسی داشتند تا علمی. این انحراف، مانع از آن شد که دانش و عرفان ایرانی در جهان شناخته شود. حتی دیگر مکاتب، مانند کمونیست‌ها و اروپایی‌ها، متفکران و عارفانی در سطح جهانی دارند، اما ما در این زمینه ناکام مانده‌ایم.

پیشنهادهایی برای پویایی علمی

برای پویایی علم دینی، پیشنهاد می‌کنم که بانکی اطلاعاتی از نظرات عالمان ایجاد شود. اگر پنجاه تا دویست عالم برجسته، دیدگاه‌هایشان را به‌صورت شفاف ثبت کنند، مدعیان بی‌اساس کاهش خواهند یافت. انتشار این نظرات از طریق اینترنت، امکان دسترسی جهانی را فراهم می‌کند و جهان را با دانش اسلامی آشنا می‌سازد. به جای تابلوهای تبلیغاتی، می‌توان مانیتورهایی در سطح شهر نصب کرد تا عالمان نظراتشان را آزادانه بیان کنند، بدون ترس از تهدید. اگر نظری اثبات نشد، خود صاحب نظر آن را حذف کند، نه اینکه با تهدید و ارعاب ساکت شود.

این فضای آزاد، به عالمان اجازه می‌دهد تا بدون واهمه سخن بگویند و جهان را از دانششان بهره‌مند سازند. متأسفانه، امروز ما در عرصه جهانی جایگاه علمی چندانی نداریم. تجربه‌ای از عالمانی که به لیبی سفر کرده بودند و تحت فشار سیاسی، به فردی اقتدا کردند که ادعای نسب به امام کاظم (ع) داشت. این نشان می‌دهد که گاه فشارهای سیاسی، عالمان را از نقش علمی‌شان دور کرده است.

جمع‌بندی

این خاطرات، روایتی است از روزهایی که با شوق دانش به جست‌وجوی کتاب پرداختم، با عالمانی پاک‌سرشت دیدار کردم و در پی پویایی علم دینی بودم. امانت‌داری، سخاوت علمی، و احترام به دانش، ارزش‌هایی بودند که در این مسیر آموختم. اما تأملاتم در گذر زمان، مرا به نقد برخی متون کهن و ضرورت بازنگری آن‌ها رساند. پیشنهادهایی مانند ایجاد بانک اطلاعاتی و استفاده از فناوری برای نشر دانش، راه‌هایی هستند که می‌توانند علم دینی را در جهان زنده و پویا نگه دارند. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در ارزش دانش، امانت‌داری، و مسئولیت ما در برابر نسل‌های آینده.