متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره، جلسه ۱۱۶۱

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از زندگی و تأملات من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم با زبانی ساده و از دل، شما را به دنیای کودکی‌ام، تجربیاتم در حوزه‌های علمی، و تأملاتم درباره باورها و فرهنگ دینی ببرم. این خاطرات نه‌تنها بازتاب زندگی شخصی من است، بلکه آیینه‌ای است از عمق معرفتی، تعهد معنوی، و تلاش برای پالایش خرافات از دین. در این بخش، از کودکی‌ام در نزدیکی کوه بی‌بی شهربانو سخن می‌گویم و از صفای روابط استاد و شاگرد در روزگار گذشته، که سرشار از دوستی و معرفت بود.

بخش اول: نقد خرافات در باورهای مذهبی

افسانه بی‌بی شهربانو

در کودکی‌ام، در نزدیکی کوهی زندگی می‌کردم که مردم آن را بی‌بی شهربانو می‌نامیدند. این کوه، در نزدیکی حرم حضرت عبدالعظیم، جایی بود که داستان‌های عجیب و غریبی درباره‌اش نقل می‌شد. می‌گفتند بی‌بی شهربانو همسر امام حسین (ع) بوده است، داستانی که به نظرم ریشه در تلاش برخی برای پیوند دادن خود به اهل بیت (ع) داشت. اما این ادعا، به دلایل تاریخی و معرفتی، نمی‌تواند درست باشد. امام حسین (ع)، که نماد استقامت و مبارزه بود، همسری عافیت‌طلب برنمی‌گزید، چرا که چنین انتخابی با سیره و منش ایشان سازگار نیست.

روایت دیگری که در آن دیار شایع بود، حکایت از فرار شهربانو به ایران داشت. می‌گفتند در جریان واقعه کربلا، امام حسین (ع) به او فرمودند که چون شاهزاده‌ای و تحمل سختی نداری، به ایران بازگرد و در مواقع نیاز، ذکری خاص بگو: «یا هو، من را دریاب.» اما شهربانو، به‌جای این ذکر، گفته بود: «یا کوه، مرا دریاب!» و کوه او را در خود فرو برد. از آن پس، آن کوه به نام بی‌بی شهربانو شهرت یافت. این داستان، با عناصر غیرمنطقی و افسانه‌ای‌اش، نمونه‌ای از خرافاتی است که در فرهنگ عامه ریشه دوانده‌اند.

مردم محلی باور داشتند که امام حسین (ع) هر شب جمعه به این کوه سر می‌زند تا شهربانو را دیدار کند. متولی حرم نیز هر هفته لنگ و قدحی را شست‌وشو می‌داد تا برای استفاده ایشان آماده باشد. حتی ورود مردان به حرم ممنوع بود و می‌گفتند هر مردی که وارد شود، به سنگ تبدیل می‌شود. حکایت غلام سیاهی را نقل می‌کردند که به این بلا گرفتار شده بود. این باورها، که ریشه در خرافه داشتند، نشان‌دهنده تمایل مردم به پذیرش داستان‌های غیرمستند است، گویی اگر کسی افسانه‌ای نسازد، خودشان دست به کار می‌شوند.

در کودکی، کنجکاوی‌ام گل کرد و تصمیم گرفتم این افسانه را آزمایش کنم. با خود گفتم اگر قرار است به سنگ تبدیل شوم، بهتر است با احتیاط وارد شوم تا کسی مرا لگد نکند! پس با پرش و شیرجه‌ای وارد حرم شدم. اما هیچ اتفاقی نیفتاد، نه سنگی شدم و نه چیز دیگری. بعدها فهمیدم که این ممنوعیت‌ها ریشه در انگیزه‌های مادی داشت. ظاهراً گنجی در حرم نهفته بود و زنان به آن دستبرد زده بودند. برای همین، ورود مردان را ممنوع کرده بودند تا مزاحمتی ایجاد نشود. پس از بردن گنج، این محدودیت برداشته شد. این تجربه، مرا به فکر واداشت: چرا ورود به حرم حضرت معصومه (س) یا بقیع آزاد است، اما اینجا استثناست؟ آیا شهربانو حوریه‌ای است که نباید دیده شود؟ یا سنگ شدن چه معنایی دارد؟ این پرسش‌ها، مرا به سوی نقد عقلانی باورها سوق داد.

چرایی گرایش به خرافات

مردم، به‌ویژه در فرهنگ عامه، به خرافات گرایش دارند. اگر کسی برایشان افسانه نسازد، خودشان داستان‌هایی می‌سازند و به آن باور می‌کنند. این تمایل، ریشه در فقدان آموزش عقلانی و نیاز به معنا در زندگی دارد. حتی پرسش‌هایی درباره فتح ایران و کنیزی همسران پادشاهان مطرح می‌شود، اما بدون سند معتبر، نمی‌توان این روایات را پذیرفت. داستان شهربانو، با تمام جزئیاتش از لنگ و قدح تا سرقت گنج، چیزی جز خرافه نیست. این تجربه به من آموخت که در برابر باورها، باید با دیده عقل و سند تاریخی نگریست.

بخش دوم: صفای روابط استاد و شاگرد

دوستی و معرفت در گذشته

در گذشته، روابط میان استاد و شاگرد سرشار از صفا و دوستی بود. این صمیمیت، که در آیین‌هایی مانند الفاتحه تجلی می‌یافت، نشان‌دهنده عمق معنوی و اخلاقی عالمان بود. برای نمونه، شیخ قونوی، شاگرد برجسته محیی‌الدین، نه‌تنها از استادش آموخت، بلکه سخنان او را غربال کرد و با دقت و عمق، آن‌ها را نقل نمود. این رابطه چنان صمیمی بود که قونوی حتی مادرش را به عقد محیی‌الدین درآورد. یا مولانا که دخترش را به شمس تبریزی داد. این وصلت‌ها، ریشه در عشق، معرفت، و طهارت داشت، نه در انگیزه‌های مادی.

در آن روزگار، استاد و شاگرد با هم همدل بودند. با استادانم، هر روز هم‌سفره می‌شدیم. محال بود بیست‌وچهار ساعت بگذرد و وعده‌ای غذا با هم نخوریم. استاد، خوراک را کنار می‌گذاشت تا با ما هم‌سفره شود. این صفا، نشانه‌ای از محبت و دوستی عمیق بود. اما امروز، در حوزه‌های علمی، این صمیمیت کمرنگ شده است. طلاب و استادان، مانند آب دوغ خیار، گرد هم می‌چرخند، اما شناخت عمیقی از یکدیگر ندارند. این فاصله، ثمره‌ای به بار نمی‌آورد.

اختلاف و وفاداری

روزگاری با استادم اختلاف پیدا کردم، اختلافی که بر سر مسائل مالی بود. او ثروتمند بود، اما گاه تصمیمات بی‌فکرش او را به دردسر می‌انداخت. یک روز، در سالروز وفات امام صادق (ع)، در مسجد جامع بودم. جمعی از علما و مردم حضور داشتند. ناگهان فردی با چک در دست وارد شد و با توهینی زشت، ادعا کرد که سگ قومش از عالمان دینی برتر است. همه ساکت بودند، اما من، که آن زمان تنها شانزده یا هفده سال داشتم، برآشفتم. یقه‌اش را گرفتم و دلیل این توهین را پرسیدم. او گفت پولش را می‌خواهد. با وجود قهر با استادم، گفتم پولت را می‌دهم. این رفتار، نشان‌دهنده احترامی بود که حتی در اختلاف، برای استادم قائل بودم.

آن فرد، با وجود ثروتش، بدحساب بود و پولم را پس نداد. اما این ماجرا به من آموخت که اختلافات شخصی نباید مانع عدالت و احترام شود. حتی در آن زمان، وقتی استادم برای خواندن صیغه طلاق به شاهد عادل نیاز داشت، مرا دعوت کرد. با وجود قهر، این دعوت را پذیرفتم، چرا که عدالت، فراتر از اختلافات است. در فرهنگ دینی ما، قضاوت عادلانه، حتی در میان اختلاف، ارزشی والاست.

نقد علمی و پویایی دانش

استادم ادعا می‌کرد از شیخ صدوق داناتر است و مرحوم مجلسی را عالمی چندان قابل اعتنا نمی‌دانست. ابتدا فکر می‌کردم این سخنان از غرور اوست، اما بعدها دریافتم که حق با او بود. او با نگاهی نقاد، روایات را بررسی می‌کرد و به پالایش دانش دینی می‌پرداخت. این روحیه، نشان‌دهنده پویایی علمی در گذشته بود. گذشتگان، با وجود اختلافات، صفا و اعتقادشان به یکدیگر را حفظ می‌کردند. این صفا، در ازدواج‌ها و روابطشان نیز هویدا بود، چرا که ریشه در طهارت و معرفت داشت.

امروز، پس از قرن‌ها، نقد عالمان پیشین امری طبیعی است. همان‌گونه که آیندگان ما را نقد خواهند کرد. این نقد، نشانه کم‌ارزشی نیست، بلکه بخشی از پیشرفت دانش است. نمی‌توان جلوی تاریخ را گرفت. باید روزبه‌روز بر پژوهش و تحقیق افزود تا دانش دینی پویا بماند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از زندگی من در کودکی و جوانی، و تأملاتم درباره خرافات و روابط انسانی در حوزه‌های علمی است. تجربه آزمایش افسانه سنگ شدن در حرم بی‌بی شهربانو، مرا به سوی نقد عقلانی باورها سوق داد و نشان داد که چگونه انگیزه‌های مادی می‌توانند پشت خرافات پنهان شوند. در عین حال، روابط صمیمی و معنوی با استادانم، به من آموخت که صفا و دوستی، حتی در اختلافات، ارزشی والاست. نقد علمی و پویایی دانش نیز، از درس‌های بزرگ آن روزگار بود. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در اصالت دین، صمیمیت روابط انسانی، و ضرورت پالایش دانش از خرافات.