متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۶۷

مقدمه

این خاطرات، شرح تفصیلی لحظاتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. هر روایت، گوشه‌ای از تجربه‌های زندگی‌ام را بازگو می‌کند که در آن‌ها، از مواجهه با فناوری‌های پیچیده تا حضور در مناطق جنگی، از تبلیغ دین در ماه مبارک رمضان تا زیارت کربلا، تأملاتم درباره تخصص، اخلاص، و پرهیز از اسراف شکل گرفته است. این مجموعه، که با عنوان «گفتگوهای صمیمی» ارائه می‌شود، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن درس‌هایی که از زندگی آموخته‌ام، با زبانی صمیمی اما متین، تا خواننده را به تأمل در معارف دینی، اخلاقی، و اجتماعی دعوت کند.

بخش اول: احترام به تخصص

بازدید از سایت‌های هوایی در کیش

روزی در جزیره کیش به سایتی هوایی رفتم که گویی کشتی‌ای پر از کلید در آسمان بود. کلیدهایی که بزرگ‌ترینشان به اندازه یک سر انگشت بود، در دستگاه‌هایی پیچیده جای گرفته بودند. مسئول آنجا با شوق شروع به توضیح درباره هر کلید کرد، اما من به او گفتم: «این جزئیات به کارم نمی‌آید. یک هفته طول می‌کشد تا این‌ها را بفهمم، و اصلاً نمی‌فهمم چه می‌گویی. فقط بگو این دستگاه‌ها چیستند و چه می‌کنند، نه خودت را خسته کن و نه مرا.» او با حوصله کارکرد کلی دستگاه‌ها را شرح داد، و من دریافتم که تخصص، گوهری است که باید به اهلش سپرد. این تجربه به من آموخت که در جهانی پر از دانش‌های تخصصی، فهم کلیات برای غیرمتخصص کافی است، و تلاش برای یادگیری غیرضروری، جز اتلاف وقت نیست.

این روایت، که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده بود، نشان‌دهنده باورم به اهمیت سپردن کار به کاردان است. در فرهنگ اسلامی، تواضع در برابر تخصص دیگران، نشانه‌ای از حکمت است، و من در این لحظه، این حکمت را به عینه تجربه کردم.

رانندگی ماشین سنگین در جزیره مجنون

در ایام جنگ، همراه چند نفر به جزیره مجنون رفتیم. راننده‌ای آذری‌زبان، که ماشین حمل تانک را روی جاده باریک جزیره می‌راند، از من خواست تا با او همراه شوم. به دوستانم که با پاترول می‌آمدند گفتم: «آرام بیایید، می‌خواهم این تجربه را با دوستم داشته باشم و دل‌خوشی‌اش را نگیرم.» او با اصرار مرا پشت فرمان نشاند و خود کنارم نشست. من که از نوجوانی رانندگی می‌کردم، وقتی دست به فرمان آن ماشین عظیم بردم، احساس کردم گویی می‌خواهد از دستم بگریزد. به او گفتم: «این کار حرام است! من راننده این ماشین نیستم و ممکن است آن را به آب بدهم. من چهارچرخ را می‌رانم، نه چهل‌وپنج چرخ را!» پس به او سپردم که خود رانندگی کند و من تنها تماشا کردم. این تجربه به من آموخت که هر کاری را باید به متخصصش واگذاشت، و این درس، ریشه در تعهد به مسئولیت‌پذیری دارد.

این خاطره، که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره‌ای کرده بودم، بازتابی از حضورم در جبهه‌های جنگ و تعهد به ارزش‌های اجتماعی و دینی است. در آن لحظه، دریافتم که تواضع در برابر تخصص دیگران، نه‌تنها از خطا جلوگیری می‌کند، بلکه احترام به توانمندی‌های دیگران را نشان می‌دهد.

بخش دوم: نقد اسراف و تعهد به امانت

تبلیغ در ماه رمضان و نقد مصرف اشرافی

در ماه رمضانی برای تبلیغ به شهری رفتم. برخی از مسئولان کمیته امداد آنجا از من خواستند تا مردم را به کمک مالی به فقرا تشویق کنم. اما من پاسخ دادم: «این کار را نمی‌کنم، چون نوع مصرف شما را قبول ندارم. بیشتر هزینه‌هایتان اسراف است، و من شرعاً نمی‌توانم مال مردم را به شما بدهم.» آن‌ها گفتند: «هر طور شما بگویید، همان‌گونه مصرف می‌کنیم.» در نماز جمعه به مردم گفتم: «هرچه می‌توانید به فقرا کمک کنید، من خودم مسئولیت مصرف آن را بر عهده می‌گیرم و تا آخرین ریال آن را در قیامت پاسخگو خواهم بود.»

وقتی به ساختمان کمیته امداد رفتم، با فضایی مرتب، فرش‌های زیبا، پتوهای گران‌قیمت، و حتی تلویزیون رنگی که در آن زمان چندان رایج نبود، روبه‌رو شدم. به آن‌ها گفتم: «چه جای قشنگی! اما همین است که می‌گویم مصرف شما را قبول ندارم. به فقرا دو کیلو نخود می‌دهید و بقیه درآمد را صرف چنین امکاناتی می‌کنید.» سپس، حدود پانزده نفر از افراد مؤمن، امین، و بی‌نیاز را انتخاب کردم تا کمک‌ها را مستقیم به فقرا برسانند. به آن‌ها گفتم: «برای هر خانواده فقیر، دو کیسه برنج، دو تا سه حلب روغن پنج‌کیلویی، چهار کیلو تخم‌مرغ، و دو ران گوسفند تهیه کنید تا در ماه رمضان با خیال راحت زندگی کنند و خاطره‌ای خوش داشته باشند.» به مردم هم گفتم: «پول‌هایتان را بر من حلال کنید. من این‌گونه خرج می‌کنم و از گداپروری بیزارم، چون فقرا در قیامت یقه ما را می‌گیرند و می‌پرسند چرا ما را گدا کردید؟»

این خاطره، که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، نشان‌دهنده تعهد فقهی و اخلاقی‌ام به عدالت در توزیع منابع و پرهیز از اسراف است. در فرهنگ اسلامی، امانت‌داری و توجه به نیازهای واقعی فقرا، از اصول بنیادین است که در این تجربه به آن پایبند بودم.

این روایت مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد: وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیات ۲۶-۲۷). یعنی: «و اسراف نکنید که اسراف‌کنندگان، برادران شیاطین‌اند.» این آیه، هشداری است به اهمیت مصرف مسئولانه، که در این تجربه به آن عمل کردم.

بخش سوم: درایت و حکمت پدرانه

خاطره شلوار کشی در کودکی

در کودکی، وقتی می‌خواستم به مدرسه بروم، پدرم گفت شلوار مدرسه‌ات باید کشی باشد. من که آرزوی پوشیدن کت‌وشلوار داشتم، از این حرف ناراحت شدم. اما وقتی به مدرسه رفتم، دیدم کودکانی که کت‌وشلوار پوشیده بودند، در دستشویی نمی‌توانستند دکمه و کمربندشان را باز کنند و گاهی شلوارشان را خیس می‌کردند. معلم هم آن‌ها را به خانه می‌فرستاد تا لباس عوض کنند. آن‌جا بود که دریافتم پدرم چه درایت و حکمت والایی داشت. آنچه در نگاهم ناخوشایند بود، در حقیقت برایم خیر و مصلحت بود.

این خاطره، که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره‌ای کرده‌ام، نشان‌دهنده تأثیر عمیق رفتارهای پدرانه بر شکل‌گیری شخصیت من است. در روان‌شناسی، تجارب کودکی نقشی کلیدی در نگرش‌های آینده دارند، و این تجربه، درس حکمت و دوراندیشی را به من آموخت.

خاطره گوسفند پدر

از کودکی‌ام پدرم گوسفندی خریده بود و برای پروار کردنش تلاش می‌کرد. پوست هندوانه را می‌شست، به آن نمک می‌زد تا خوشمزه شود، و با یک دست پوست را می‌گرفت و با دست دیگر پشت سر گوسفند را نوازش می‌کرد و می‌گفت: «بخور! دِ بخور!» این اهتمام پدرم به پروار کردن گوسفند، در ذهنم حک شد. اما گاه گوسفند تشنه بود و نیاز به آب داشت، که پدرم به آن توجهی نداشت. این خاطره، درس توجه به نیازهای اساسی را به من آموخت، حتی در کنار تلاش‌های خیرخواهانه.

این روایت، که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، بازتابی از فرهنگ سنتی و خلاقیت پدرانه است. اما نقد ظریف من به نادیده گرفتن نیازهای اساسی گوسفند، نشان‌دهنده حساسیت اخلاقی‌ام به رعایت اصول مراقبت است.

بخش چهارم: اخلاص و صفا در طلبگی

زیارت کربلا و حفظ اخلاص

از آرزوهایم بود که به کربلا مشرف شوم و بدون زیارت از دنیا نروم. به لطف الهی، دو بار این توفیق نصیبم شد. در بار دوم، در حرم حضرت ابوالفضل (ع) با لباس عربی و چفیه ایستاده بودم تا شناخته نشم و با آرامش زیارت کنم. در همان حال، طلبه‌ای عراقی که سال‌ها در درس‌هایم شرکت کرده بود، مرا شناخت. او که مسئول حوزه کربلا بود و درس خارج و کفایه می‌گفت، از من دعوت کرد به مدرسه علمیه‌شان بروم. صبح روز بعد، همراه او به مدرسه رفتم و با حدود سیصد طلبه روبه‌رو شدم. او مرا به‌عنوان استادش معرفی کرد و گفت: «حاج‌آقا، اگر نظری دارید بفرمایید تا استفاده کنیم.»

به او گفتم: «هرچند درس دادن و فعالیت‌هایت ارزشمند است، اما برای من هیچ‌کدام این‌ها مهم نیست. آنچه اهمیت دارد، این است که تو هنوز صفا و روحیه طلبگی‌ات را حفظ کرده‌ای و آخوند متکبر نشده‌ای. اگر مغرور بودی، مرا دعوت نمی‌کردی و از استاد خود سخن نمی‌گفتی. این صفا، کمال بزرگی است که باید آن را حفظ کنی.» به او تأکید کردم که حفظ صفات ریز و به‌ظاهر کوچک، چه در رفتار، چه در بهداشت، و چه در تعاملات اجتماعی، نشانه کمال یک طلبه است.

این خاطره، که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، بازتابی از تعهد عمیقم به اخلاص و تواضع در زندگی عالمانه است. در فرهنگ حوزوی، صفا و روحیه طلبگی، معیار اصالت یک عالم است، و این تجربه، این ارزش را برایم زنده کرد. این روایت مرا به یاد حدیثی از امام صادق (ع) می‌اندازد: «التَّوَاضُعُ زِینَةُ الْعِلْمِ» (تواضع، زینت دانش است). این حدیث، اهمیت تواضع در مسیر علم‌آموزی را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، بازتابی از زندگی‌ام در مواجهه با تخصص، اسراف، حکمت پدرانه، و اخلاص در طلبگی است. از جزیره کیش تا مجنون، از تبلیغ در ماه رمضان تا زیارت کربلا، هر تجربه درس‌هایی عمیق در بر داشت: احترام به تخصص، پرهیز از اسراف، توجه به حکمت‌های نهفته در تصمیمات ساده، و حفظ صفا و تواضع در زندگی عالمانه. این مجموعه، دعوتی است به تأمل در ارزش‌های دینی، اخلاقی، و اجتماعی که زندگی‌ام را شکل داده‌اند. امیدوارم این روایت‌ها، خواننده را به سوی تعالی معنوی و معرفتی رهنمون سازد.