متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۶۹

مقدمه

در طول سالیان عمرم، لحظه‌هایی را زیسته‌ام که هر یک چون گوهری در دلم نشسته و مرا به تأمل در مشیت الهی و حکمت‌های نهفته در زندگی واداشته است. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از مواجهه با مردمان، تأمل در علم، و جست‌وجوی نظم و معنا در هستی. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم این تجربه‌ها را با شما به اشتراک بگذارم، گویی در کنارم نشسته‌اید و با هم از روزگاران گذشته سخن می‌گوییم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب زندگی من، بلکه دعوتی است به اندیشیدن در باب اخلاص، سخاوت، و نظم در علم و عمل.

بخش اول: سخاوت در بیابان

دیدار با پیرمرد هندوانه‌فروش

در سفری خانوادگی، از حوالی ماهشهر و شیراز می‌گذشتیم. در میانه بیابانی تفتیده، پیرمردی روستایی زیر آفتاب سوزان بساط هندوانه‌فروشی پهن کرده بود. چهره‌اش از گرما و انتظار سرخ شده بود، اما مشتری‌ای نداشت. با او به گفت‌وگو نشستم. گفت: «نور آفتاب می‌تابد و ما در این گرما هندوانه می‌فروشیم، اما کسی نیست که بخرد.» دلم به حالش سوخت. او دویست تا سیصد هندوانه داشت، همه را یک‌جا خریدم و در اتومبیل بزرگمان جا دادم. این کار نه‌تنها گره‌ای از کار او گشود، بلکه مرا به تأمل در تقدیرات الهی واداشت. گویی خداوند گاهی تلنگری به دل می‌زند تا خیر ناگهانی به دیگری برسد.

این خاطره، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر کرده باشم، برایم نشانه‌ای از کرامت و سخاوت است که در فرهنگ اسلامی ارزشی والا دارد. کمک به نیازمندان، حتی اگر به نظر غیرضروری آید، می‌تواند تأثیری عمیق بر زندگی آن‌ها بگذارد.

نقد اسراف و امانت‌داری

در آن سفر، یکی از نزدیکان رجال سیاسی همراهمان بود. زمانی پولی به او داده بودم، اما او آن را در خریدهای غیرضروری و اسراف‌کارانه خرج کرده بود. با او و همسرش سخن گفتم: «این پول‌ها از دیگران جمع شده، نه برای اسراف، بلکه برای خیر. فردا از من بازخواست می‌کنند که چرا این امانت را هدر دادی.» اما آن‌ها در پاسخ، خرید هندوانه‌هایم را زیر سؤال بردند: «حاج آقا، این همه هندوانه به چه کارت می‌آید؟» گفتم: «این خرید گره‌ای از کار پیرمرد گشود. او که شاید هفته‌ها منتظر می‌ماند، حالا با خیال راحت به خانه بازمی‌گردد.»

این گفت‌وگو مرا به فکر فرو برد. در فقه اسلامی، پرهیز از اسراف و حفظ امانت وظیفه‌ای شرعی است. من پول خریدها را از افراد بانفوذ گرفته بودم، نه از سهم امام، و آن را در راه خیر خرج می‌کردم. این تفاوت دیدگاه نشان می‌دهد که کمک به نیازمندان، حتی اگر غیرضروری به نظر آید، ارزشی والا دارد.

تقدیر الهی و انگیزه‌های ناگهانی

این ماجرا مرا به تأمل در تقدیرات الهی واداشت. گاه خداوند تلنگری به دل می‌زند و انسان را به کاری خیر هدایت می‌کند. ملائکه الهی نیز در این مسیر مأموریت دارند. گاهی فردی ناگهان مشتاق خرید چیزی می‌شود، گویی نیرویی غیبی او را به خیر رهنمون می‌سازد. این باور در عرفان اسلامی ریشه دارد که اعمال خیر تحت هدایت الهی‌اند.

نباید انتظار داشت که خیر و نعمت به‌صورت تدریجی یا اقساطی به ما برسد. اگر سال‌ها محروم باشیم، ضرر نکرده‌ایم، زیرا خداوند جبران می‌کند. این نگاه، برخلاف گداصفتی است که هر لحظه منتظر تکه‌ای نعمت است. من همواره باور داشته‌ام که نعمت یا باید کامل نصیبمان شود یا هیچ. این بزرگ‌منشی، صفتی است که از خداوند آموخته‌ام.

اشتراک با دیگران

هندوانه‌ها را در طول سفر با فقرا و مسافران تقسیم کردیم. گاه با آن‌ها هم‌سفره شدیم و لحظاتی از محبت و همدلی را تجربه کردیم. زمانی چهل، پنجاه جفت جوراب از فردی فقیر خریدم. دیگران می‌پرسیدند: «این همه جوراب در گرمای تابستان به چه کار می‌آید؟» اما من و خانواده‌ام از این خریدها استفاده کردیم و باقی‌مانده را به طلبه‌ها بخشیدیم. این کارها، که از پول افراد بانفوذ تأمین می‌شد، نه‌تنها خیر بود، بلکه جلوه‌ای از سخاوت و مردم‌داری بود.

بخش دوم: بزرگ‌منشی و نظم در زندگی

بزرگ‌منشی در عمل

خداوند صفت آقایی و بزرگی دارد، و من نیز به این صفت آراسته‌ام. همیشه به کم و کوچک دستم نمی‌رود. این نگاه سخاوتمندانه را در خرید خانه نیز رعایت کرده‌ام. گاه می‌گفتند: «جایی برای جاسازی این همه خرید نیست.» اما من می‌گفتم: «امکان و وقت اضافی برای خرید روزانه ندارم. این‌ها را جاسازی کنید و مراقب باشید اسراف نشود.» این بزرگ‌منشی، که ریشه در باور به وفور نعمت الهی دارد، مرا از جمع‌آوری نعمت‌های خرده‌ریز بی‌نیاز کرده است.

بخش سوم: تأمل در علم و نظم

نگاه به هواپیما و کنجکاوی علمی

در کودکی، در تهران، وقتی هواپیمایی از آسمان می‌گذشت، هراس داشتم که مبادا سقوط کند. می‌پرسیدم: «هواپیما چگونه در آسمان می‌ماند؟» می‌گفتند: «جاده‌های هوایی در آسمان است.» با تعجب می‌پرسیدم: «این جاده‌ها کجایند؟ چرا دیده نمی‌شوند؟» پاسخی نداشتند، زیرا از چگونگی پرواز بی‌اطلاع بودند. این کنجکاوی کودکی مرا به تأمل در علم واداشت. چرا اجازه می‌دهیم در جهل بمانیم؟ چرا علوم گوناگون را فرا نمی‌گیریم؟ علم باید آموخته شود، نه اینکه انتظار داشته باشیم خودبه‌خود به دست آید.

این کنجکاوی، که ریشه در کودکی‌ام دارد، مرا به جست‌وجوی دانش هدایت کرد. در فلسفه علم، کنجکاوی و پیگیری چگونگی پدیده‌ها کلید فهم عمیق است. این خاطره، بازتاب تعهد من به علم و دوری از جهل است.

هدایت و نقش عالمان

هدایت، صرف دلالت نیست. برخی می‌گویند: «من وظیفه‌ام را انجام می‌دهم، پند بگیری یا نگیری.» این رویکرد، نشانه بی‌تفاوتی است. پیامبر(ص) چنین نبود. عالمان راستین، مانند معلمی که برای یادگیری شاگردانش حرص می‌خورد، باید اهتمام ورزند. عالمی ربانی که بالای منبر چنان پرشور سخن می‌گفت که از حال می‌رفت. اما برخی، حتی اگر مخاطبشان استکان و نعلبکی باشد، بی‌تفاوت سخن می‌گویند. این تفاوت، در اخلاص و اهتمام به هدایت است.

در قرآن کریم آمده است: فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (رعد: ۴۰)؛ یعنی: «بر تو تنها ابلاغ است و حساب بر ماست.» اما این ابلاغ باید با اخلاص و اهتمام باشد، نه بی‌تفاوتی.

نظم علمی و شطرنج

من خود را شطرنج‌بازی می‌دانم که نکات علمی را مانند مهره‌های شطرنج می‌چیند. علم باید منظم و منطقی باشد، مانند معادلات ریاضی. اگر عالم دینی با شطرنج یا ریاضیات آشنا نباشد، نمی‌تواند دانش را به‌گونه‌ای ساختارمند ارائه دهد. برخی به من اعتراض کردند: «چرا درباره موسیقی کتاب نوشته‌ای؟» من چهل سال پیش موسیقی تدریس می‌کردم. کسی که نت‌های موسیقی را نشناسد، از خودشناسی نیز عاجز است. موسیقی، شطرنج، و ریاضیات به ذهن نظم می‌دهند و شخصیت را ساختارمند می‌کنند.

علم باید مصدر داشته باشد، مانند خط‌کشی که بر کاغذ می‌گذاریم. ارائه مخلوط و بی‌نظم دانش، علم نیست. این باور، که ریشه در روش‌شناسی علمی دارد، مرا به چیدمان دقیق و منطقی دانش هدایت کرده است.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از سفرها، تعاملات، و تأملاتم برآمده‌اند، دعوتی هستند به تأمل در سخاوت، نظم، و اخلاص. خرید هندوانه‌ها از پیرمرد بیابان، نقد اسراف، و تأکید بر نظم علمی، همگی بازتاب تعهد من به ارزش‌های اسلامی و علمی است. این روایت‌ها، که گاه در درس‌گفتارهایم گذرا ذکر شده‌اند، جلوه‌هایی از زندگی‌ام هستند که مرا به جست‌وجوی معنا و هدایت واداشته‌اند. امیدوارم این «گفتگوهای صمیمی» شما را نیز به تأمل در این ارزش‌ها دعوت کند.