متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۸۲

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است از خاطراتی که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان کرده‌ام. این خاطرات، شرح لحظاتی از زندگی‌ام هستند که در آن‌ها تأملاتم درباره علم، دین، فرهنگ و آینده بشریت را با شاگردانم به اشتراک گذاشته‌ام. هر روایت، دریچه‌ای است به جهانی از ایده‌ها و آرمان‌هایی که سال‌هاست در ذهنم پرورانده‌ام و گاه به دلیل محدودیت‌های زمانه، ناتمام مانده‌اند. با این حال، این گفتارها نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در پیوند عمیق میان معرفت دینی، خلاقیت علمی و خدمت به بشریت. این مجموعه، با عنوان «گفتگوهای صمیمی»، تلاشی است برای زنده نگه‌داشیدن این اندیشه‌ها و انتقال آن‌ها به نسلی که در پی حقیقت و تحول است.

بخش اول: رؤیای شهر قرآنی

سال‌ها پیش در کلاس‌های درسم از آرزویی بزرگ سخن گفتم: تأسیس شهری قرآنی که در آن آیات نورانی قرآن کریم نه‌تنها شنیده شود، بلکه به‌گونه‌ای تبیین گردد که قلب و ذهن آدمی را تسخیر کند. اگر تنها یک کانتینر در اختیار داشتم، هزار شهر قرآنی بنا می‌کردم، جایی که علوم گوناگون از روان‌شناسی گرفته تا تغذیه، بهداشت و طب با معارف قرآنی درآمیزند. این شهر، فراتر از یک مکان، نمادی است از پیوند علم و دین، جایی که انسان در ابعاد وجودی‌اش کاوش می‌شود.

تصورم این بود که میلیاردها زیرساخت برای موضوعات مختلف ایجاد کنم، از جمله چهل تا صد بیمارستان پانزده‌طبقه که نه‌تنها نیازهای پزشکی مردم را برآورده کند، بلکه جهانیان را به سوی خود بکشاند تا از نزدیک شاهد این عظمت باشند. قول دادم این رؤیا را در دو یا سه سال به سرانجام برسانم، به شرط آنکه آزادی عمل داشته باشم و از تهدید و سرزنش در امان باشم. اما چه حیف که جامعه ما گاه از فضای باز و آزاد برای نوآوری محروم است. انسان در این فضا مدام با سرزنش و ترس روبه‌رو می‌شود و ایده‌هایش به بایگانی ذهنش تبعید می‌گردد.

با این حال، امید دارم روزی این ایده‌ها از بایگانی ذهنم خارج شوند و به حقیقت بپیوندند. البته، تحقق این رؤیا نیازمند در نظر گرفتن مناسبت‌ها و زمینه‌های فکری و فرهنگی است. روزگاری که فضای جامعه بازتر شود، این آرمان‌ها نیز مجال ظهور خواهند یافت.

یکی از شاگردانم پرسید: «استاد، منابع تحقیق برای این شهر قرآنی چیست؟ آیات قرآن تنها به گوش می‌رسد و اثرش گذراست. چگونه می‌توان آن را عمیق‌تر درک کرد؟» پاسخ دادم که قرآن کریم، اقیانوسی بی‌کران است با میلیون‌ها موضوع برای کاوش. سال‌هاست درباره انسان‌شناسی سخن می‌گویم، از قدرت نهفته در وجود انسان و گستردگی هستی او. انسان، موجودی است کوچک‌تر از خدا و بزرگ‌تر از همه مخلوقات، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (سوره الإسراء، آیه ۷۰)؛ «و به‌راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم.» این جایگاه والا، محور تأملاتم بوده و هست.

اگر امکانات داشتم، این ایده‌ها را در دو ماه به سرانجام می‌رساندم. اما محدودیت‌ها همیشه سد راه بوده‌اند. وقتی رایانه‌ها تازه به کشورمان راه یافته بودند، برخی از حوزویان از من درباره استفاده از آن پرسیدند. تأیید کردم و گفتم این ابزار، هرچند خلاقیتی ندارد و تنها بازتاب ورودی‌های ماست، اما می‌تواند در خدمت علم باشد. سپس ایده‌ای طرح کردم: دستگاهی که افکار و معلومات انسان را تخلیه کند. من به اندازه دو هزار سال دانش در ذهنم دارم، اما نمی‌توانم آن را به‌خوبی بیان کنم. این دانش، نه از گذشته که کهنه است، بلکه از آینده‌ای است که تا ده هزار سال دیگر را در بر می‌گیرد. اگر دستگاهی بود که این افکار را استخراج کند، فشار روانی‌ام کم می‌شد و بشریت از آن بهره‌مند می‌گشت.

بخش دوم: فناوری، خلاقیت و چالش‌های بیان

سال‌ها پیش، وقتی فناوری‌های نوین هنوز در حوزه‌های علمیه غریب بودند، از من درباره رایانه‌ها پرسیدند. گفتم ابزار خوبی است، اما خلاقیتی ندارد و تنها آنچه به آن می‌دهیم، بازمی‌گرداند. این محدودیت فناوری، مرا به ایده‌ای خلاقانه سوق داد: دستگاهی که بتواند ذهن انسان را تخلیه کند، افکار و دانش انباشته را به جهان عرضه کند. من گاه احساس می‌کنم دانشی به وسعت دو هزار سال در ذهنم دارم، اما ترس و فشار روانی مانع بیانش می‌شود. این دانش، نه روایت گذشته که در تاریخ کهنه شده، بلکه پیش‌بینی آینده‌ای است که تا ده هزار سال دیگر امتداد دارد. اگر این افکار تخلیه شود، نه‌تنها خودم آرامش می‌یابم، بلکه بشریت نیز از آن سود خواهد برد.

اما چرا بشر هنوز چنین دستگاهی نساخته است؟ گمان می‌کنم دانشمندان در گوشه‌ای از جهان روی این موضوع کار کرده‌اند، اما نتایجش را عمومی نکرده‌اند. این محدودیت‌ها، همراه با نبود فضای باز در جامعه ما، مرا از به اشتراک گذاشتن این دانش بازمی‌دارد. اگر فرصتی داشتم تا با صد یا دویست دانشمند دیدار کنم، همه دانسته‌هایم را با آن‌ها در میان می‌گذاشتم. حتی آرزو داشتم محفلی برپا شود که بیست‌وچهار هزار پیامبر در آن گرد آیند و من برایشان سخن بگویم.

بخش سوم: تبلیغ حکیمانه و تأثیرگذاری معنوی

روزی که موعظه‌ای کردم و بانویی با شنیدن آن به گریه افتاد. این لحظه برایم گواهی بود که انسان‌ها، حتی اگر در گناه غرق باشند، از نابهنجاری‌هایشان خشنود نیستند. موعظه‌ای حکیمانه می‌تواند وجدان آن‌ها را بیدار کند. در گذشته، مخالفان این سخنان را سرکوب می‌کردند، اما امروز فضا بازتر شده و مردم دست‌کم می‌توانند این پیام‌ها را تحمل کنند. این تغییر، مرا امیدوار می‌کند که تلاش‌های فرهنگی و دینی‌مان اثرگذار است.

با این حال، تبلیغ دین کاری پیچیده است. باید عاقلانه، حکیمانه و متناسب با شرایط باشد، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (سوره النحل، آیه ۱۲۵)؛ «با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن.» جامعه ما گاه گرفتار عوام‌زدگی است. حتی تحصیل‌کرده‌ها نیز مدرک‌زده‌اند و گوش شنوایی برای سخنان نو ندارند. این واقعیت، مرا به این باور رسانده که تا رونق فرهنگی و علمی سرزمینمان، راه درازی در پیش است.

بخش چهارم: تدریس فلسفه و نوآوری در آموزش

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی مرا دعوت کرد تا برای طلاب فلسفه تدریس کنم. کتاب «نهایة الحکمة» را درس می‌دادم، اما روشم غیرمتعارف بود. کتاب را از آخر شروع می‌کردم و به شاگردانم می‌گفتم: «خداوند شما را نیامرزد اگر شب‌ها این کتاب را بخوانید!» باور داشتم که آنچه در کلاس می‌گویم، برای یادگیری کافی است و آن‌ها باید به سراغ کتاب‌های دیگر بروند. شاگردانم به این توصیه عمل کردند و نمراتشان همیشه نوزده و بیست بود.

استادی دیگر «بدایة الحکمة» را تدریس می‌کرد، اما طلاب درسش را درک نمی‌کردند. به همین دلیل، ابتدا به کلاس من می‌آمدند تا برای امتحان آماده شوند. این موضوع او را آزرده کرد و گمان برد که حرمتش را نادیده گرفته‌ام. اما وقتی برگه‌های امتحانی را به من سپردند، در دو روز تصحیحشان کردم، در حالی که دیگران ماه‌ها زمان صرف می‌کردند. برخی به سرعت کارم شک کردند، اما وقتی برگه‌ها را بررسی کردند، صحت کارم روشن شد. من نیازی به بازخوانی کتاب نداشتم، زیرا آنچه تدریس کرده بودم، در ذهنم بود و می‌دانستم شاگردان چه نوشته‌اند.

باور دارم که کیفیت تدریس را می‌توان به سطحی رساند که یادگیری آسان و به‌یادسپردنی شود. اما هماهنگی میان افراد، مهارتی است که نیاز به ساختار و توانمندی دارد. گاه نبود این زیرساخت‌ها، مانع تحقق آرمان‌های آموزشی می‌شود.

جمع‌بندی

این گفتارها، بازتابی از آرزوها، تأملات و تجربه‌های من در راه خدمت به علم و دین است. از رؤیای شهر قرآنی که علوم و معارف را در هم می‌آمیزد تا ایده‌های نوآورانه در فناوری و تبلیغ حکیمانه، همه نشان از تعهدم به هدایت جامعه به سوی حقیقت دارند. روش‌هایم در تدریس، تلاشی بود برای گشودن افق‌های نو به روی طلاب و نشان دادن اینکه علم دینی می‌تواند پویا و خلاق باشد. با این حال، محدودیت‌های جامعه و نبود فضای باز گاه مرا از ادامه این مسیر بازداشت. اما ایمان دارم که این ایده‌ها روزی به بار خواهند نشست و بشریت را به سوی آینده‌ای روشن‌تر رهنمون خواهند شد.