متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1190

مقدمه: سفری در ژرفای معرفت و فرهنگ

در این مجموعه که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، روایت‌هایی از زندگی، اندیشه‌ها و تجربه‌هایم را با شما به اشتراک می‌گذارم. این خاطرات، گویی آیینه‌ای است که لحظه‌های تأمل، چالش و تعهد من به علم، دین و خدمت به مردم را بازتاب می‌دهد. هر بخش، چون گفتگویی صمیمی، شما را به جهانی از معرفت، معنویت و مسئولیت دعوت می‌کند. آنچه در این گفتگوها می‌خوانید، نه تنها شرح وقایع، بلکه تأملی عمیق بر مسائل فرهنگی، دینی و علمی است که با دغدغه‌ای خالصانه برای اصلاح و تحول نگاشته شده است.

بخش اول: چالش‌های مسائل فرهنگی و دینی

پیچیدگی‌های مسائل جنسیتی

سال‌هاست که در کلاس‌های درس و گفت‌وگوهایم، با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شوم که ریشه در فرهنگ و دین دارند. یکی از این مسائل، پرسش‌هایی است درباره پوشش انسان، چه زن و چه مرد، و یا تفاوت احکام میان زنان و مردان، مانند امکان تعدد زوجات برای مردان و محدودیت زنان در این زمینه. این موضوعات، گویی چون مسائل الحاد در فلسفه، پیچیده و حساس‌اند. پاسخ به آن‌ها نیازمند دقتی عمیق است، چرا که هر کلام ممکن است موجی از سوءتفاهم یا تنش در جامعه برانگیزد. من همواره با احتیاط سخن گفته‌ام، نه از ترس، بلکه از مسئولیت. گاه برخی مسائل را نمی‌توان به سادگی تبیین کرد، مگر آنکه زمینه و زمان مناسب فراهم باشد.

دشواری‌های کار علمی

کار علمی را به جابه‌جایی نعشی تشبیه کرده‌ام که در آغاز، دشوار و پرمشقت است. فشار اولیه آن، گویی تمامی توان آدمی را می‌طلبد، اما چون به جریان افتد، ادامه‌اش آسان می‌شود. این تشبیه را از آن رو به کار بردم که کارهای علمی، برخلاف تصور، کپسولی نیست که با بلعیدنش به مقصود برسیم. نیاز است که گروهی، مثلاً ده نفر، گرد هم آیند، جلسات مباحثه تشکیل دهند و با دقت، نکات را بسط دهند و شرح کنند. این فرآیند، نیازمند صبر و تعهد است.

ویژگی‌های مبلغان دین

به طلابم همواره گفته‌ام که تبلیغ دین، هنری است که نیازمند سه ویژگی است: نخست، تسلط بر روش‌های سنتی تبلیغ، که ریشه در سنت‌های حوزوی دارد. دوم، اصلاح روش‌های نادرست و کنار گذاشتن رفتارهایی که به نام دین، اما به خطا رواج یافته‌اند. و سوم، القاء روش‌های نوین تبلیغی که با نیازهای زمانه سازگار باشد. برخی رفتارهای سنتی، نادرست‌اند و کسانی که به آن‌ها پایبندند، شایسته حضور در حوزه علمیه نیستند. این سخن، نه از سر سخت‌گیری، بلکه از دغدغه حفظ اصالت علم دینی است.

بخش دوم: بازنگری در علم فلسفه

تحول در فلسفه

علم فلسفه، گنجینه‌ای است که نیازمند تحول است. این تحول، سه مرحله دارد: نخست، حذف مطالب نادرست که در گذر زمان به فلسفه راه یافته‌اند. دوم، تثبیت محتوای صحیح و معتبر. و سوم، افزودن مباحثی که کمبودشان در فلسفه احساس می‌شود. برای نمونه، بحث‌هایی درباره انسان در کتب مشهور فلسفی، مانند اسفار اربعه و شفا، ناقص است. این نقص، نه از ضعف حکما، بلکه از محدودیت‌های زمانه آن‌هاست. ما باید این کاستی‌ها را جبران کنیم.

تسخیر انسان بر طبیعت

در یکی از درس‌ها، به موضوع تسخیر انسان بر طبیعت پرداختم. قرآن کریم می‌فرماید:
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (ابراهیم: ۳۳).
این آیه به ما می‌آموزد که خورشید، ماه، شب و روز برای خدمت به انسان آفریده شده‌اند. مصداق این تسخیر را در بهره‌برداری از دریا و ماهی‌گیری می‌بینیم، جایی که رزق ما از نعمت‌های دریایی تأمین می‌شود. اما تسخیر ماه و ستارگان چیست؟ در این باره با احتیاط سخن می‌گویم، نه از سر تردید، بلکه برای پرهیز از سوءتفاهم. گاه کلامی نادرست به من نسبت داده می‌شود، و من ترجیح می‌دهم احتمالات را مطرح کنم تا از بازخواست‌های احتمالی در امان باشم.

بخش سوم: علم، چون اورانیوم غنی‌شده

حساسیت علم

یکی از شاگردانم علم را به اورانیوم تشبیه کرد که نیازمند غنی‌سازی دقیق است تا از انفجار جلوگیری شود. این تمثیل، مرا به تأمل واداشت. علم، گویی چون ماده‌ای حساس، اگر با دقت مدیریت نشود، به جای اصلاح، تخریب می‌آفریند. من در سخنانم همواره مراقبم تا کلامم تركشی ایجاد نکند که به جامعه آسیب رساند. روزی در کلاس فقه، طلبه‌ای با صراحت از انقلاب سخن گفت و من او را سرزنش کردم، نه از سر مخالفت با آرمان‌ها، بلکه از این دغدغه که انقلاب ما با هزینه‌های بسیار به دست آمده و نباید با سخنان نسنجیده به آن آسیب زد.

مسئولیت در برابر خداوند

هر شب با خداوند مناجات می‌کنم و شکرش را به جای می‌آورم که در سی سال پس از انقلاب، به مردم خدمت کرده‌ام، بدون آنکه به کسی آسیبی رسانم. قرآن کریم می‌فرماید:
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ (زلزال: ۶).
در روز قیامت، اعمال ما آشکار می‌شود. اگر کوزه دین را پر از آب نکرده‌ام، دست‌کم آن را نشکسته‌ام. برخی، انقلاب را به آش پخته‌ای تشبیه کردند که اگر سهمی از آن نگیرند، به آن آسیب می‌رسانند. من اما چنین نبودم. حاضر بودم جانم را فدا کنم، اما به نظام و انقلاب آسیبی نرسد.

بخش چهارم: تجربه زیسته و استقلال

زندگی در دو دوره تاریخی

سی سال پیش از انقلاب و سی سال پس از آن را زیسته‌ام، دورانی که با پختگی و کمال همراه بود. این تجربه، به من آموخت که دنیا و تعلقاتش ارزش چندانی ندارد. خوراکم، چه پیش و چه پس از انقلاب، همان غذای ساده‌ای است که با قناعت می‌خورم. خدا را شکر می‌کنم که در این سال‌ها، نه دست‌بندی به دستی زدم و نه دیناری از حقوق مردم برداشتم. استقلال مالی‌ام را حفظ کردم و با درآمد خودم به مردم خدمت کردم.

نقد تجمل‌گرایی

مادرم از خانه‌ای تجملی تعریف می‌کرد که متعلق به یکی از آشنایان بود. به او گفتم از این سخنان پرهیز کند، چرا که چنین افرادی گاه با رفتارشان به دیگران آسیب زده‌اند. من اما راه دیگری برگزیدم: با دست خالی، اما با عزت، زندگی کردم و از اموال عمومی بهره نبردم.

بخش پنجم: مهربانی و بخشش در برابر مردم

تجربه طلبه‌ای در نیروی هوایی

طلبه‌ای را که در نیروی هوایی خدمت می‌کرد. پدر و پدر همسرش، از عالمان دینی بودند و با انقلاب مخالف. او اما با استدلال، خدمت به نظام را جایز دانست. این طلبه، در تصادفی جان باخت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. در مراسمش، زنانی حضور داشتند که به نظر مومن نبودند، اما از مرگ او اندوهگین بودند، چرا که او با مهربانی، پرونده‌هایشان را اصلاح کرده بود. این رفتار، درس بزرگی است: طلاب باید با بخشش و مهربانی با مردم رفتار کنند، نه با سخت‌گیری.

تجربه عالمی در زندان

عالمی را که برای سخنرانی در زندان دعوت شد، اما مورد بی‌احترامی قرار گرفت. عمامه‌اش را پاره کردند و او را به زندان انداختند. او تعریف می‌کرد که چگونه ابتدا با احترام او را فریب دادند و سپس مورد آزار قرار گرفت. این تجربه، مرا به یاد چالش‌های اولیه انقلاب می‌اندازد، جایی که گاه ناعادلانه با عالمان رفتار شد.

بخش ششم: نوآوری در علم دینی

موسیقی و چالش‌های آن

روزی شاگردم از مسائل موسیقی سخن گفت و گله کرد که نظرات نادرست به مردم تحمیل شده و آن‌ها را از دین دلگیر کرده است. در پاسخ گفتم که هفت جلد کتاب درباره موسیقی تألیف کرده‌ام، کاری که در هزار سال اخیر بی‌نظیر است. صد و پنجاه جلد کتاب دیگر نیز آماده چاپ دارم که به صورت سی‌دی منتشر خواهد شد. علمای پیشین، غالباً تقلیدی سخن گفته‌اند، اما من هفده نظریه نوین ارائه کرده‌ام. به شاگردم گفتم از نظریاتش دفاع کند و آن‌ها را عملیاتی سازد، حتی اگر به هدف کامل نرسد.

نیاز به جرگه‌های علمی

به شاگردانم توصیه کردم که جرگه‌های علمی تشکیل دهند و صد جلد کتاب را مطالعه و نقد کنند. این کار، گویی ساختن یک دایره‌المعارف است که ما را به وحدت فکری می‌رساند. طلاب باید در متون سنتی، مانند سیوطی، لمعه و کفایه، مسلط باشند تا در آزمون‌های علمی پذیرفته شوند. متأسفانه برخی طلاب، فاقد این تسلط‌اند و ذهنشان در کلاس‌ها تعطیل است.

بخش هفتم: فرهنگ و خطر سكولاریسم

چالش‌های فرهنگی و دینی

مسائل فرهنگی، نیازمند تدبیر و چاره‌اندیشی است. من آماده‌ام جانم را در این راه فدا کنم، چرا که هدفم خدمت به جامعه است، نه مرگ بیهوده در بستر بیماری. اگر تحول فرهنگی رخ ندهد، جامعه ما در سیصد سال آینده به سكولاریسم گرایش خواهد یافت. انقلاب اسلامی، جرقه‌ای بود برای احیای دین. ما باید از این ظرفیت برای کارهای فرهنگی بهره ببریم.

تعریف فقه

فقه، به معنای فهم غرض گوینده است، نه صرفاً احکام. این تعریف، برخلاف آنچه در کتب سنتی آمده، نگاهی نو به علم دینی می‌گشاید. علمای پیشین، با همه فضیلتشان، در زبان‌شناسی و اشتقاق ضعف داشتند. آن‌ها زبان‌های فارسی و عربی را به‌خوبی نمی‌شناختند و از زبان‌های خارجی بی‌بهره بودند. این نقص، مانع فهم عمیق برخی مفاهیم دینی شد.

جمع‌بندی: تعهدی برای تحول

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از عمری که در راه علم، دین و خدمت به مردم سپری شد. من همواره کوشیده‌ام با مهربانی، استقلال و تعهد، به جامعه خدمت کنم. از سخت‌گیری‌های بی‌جا پرهیز کرده‌ام و به طلابم توصیه کرده‌ام که با مردم، چون دوستی مهربان رفتار کنند. خطر سكولاریسم، هشداری است که ما را به اقدام فوری برای تحول فرهنگی دعوت می‌کند. انقلاب اسلامی، فرصتی است که باید از آن برای تقویت هویت دینی بهره برد. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت ما در برابر خداوند، مردم و آینده.