متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1198)

مقدمه

این مجموعه، روایتی است صمیمی از خاطراتی که در گذر ایام، گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من در کودکی، طلبگی و زندگی معنوی است، بلکه تلاشی است برای پیوند زدن این تجارب با معارف دینی، اخلاقی و علمی. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی تأمل در زندگی، عبادت و نقش علم و معنویت در جامعه. با این امید که این گفت‌وگوهای صمیمی، خواننده را به لحظه‌های ناب زندگی‌ام ببرد و او را به تأمل در عظمت معارف الهی دعوت کند.

بخش اول: کودکی در تهران و ماشین دودی

، در ایام کودکی‌ام در تهران، وسیله‌ای به نام ماشین دودی رواج داشت که فاصله میان شوش و شهر ری را می‌پیمود. این قطار ابتدایی، با دود و صدای خاص خود، بخشی از زندگی روزمره مردم بود. برخی با مهارت، با پرشی جسورانه به آن می‌پیوستند و روی واگن‌ها راه می‌رفتند. عده‌ای اما ناشی بودند و در پرش ناکام می‌ماندند و بر زمین می‌افتادند. کودکان نیز، با چابکی، عقب درشکه‌ها را می‌گرفتند و سواری می‌کردند. این کار، مهارتی می‌طلبید که باید خود را با حرکت درشکه هماهنگ می‌کردند تا به آن متصل شوند.

این صحنه‌ها، تصویری زنده از تهران قدیم را در ذهنم نقش می‌بندد؛ شهری که در آن، مهارت‌های جسمانی و هماهنگی با ابزارهای ابتدایی، بخشی از فرهنگ روزمره بود. این خاطره، گویی استعاره‌ای است از ضرورت انطباق با شرایط زندگی و هماهنگی با جریان زمان. همان‌گونه که چتربازی از هواپیما نیازمند تنظیم دقیق است تا به درختان برخورد نکند، زندگی نیز نیازمند دقتی است که انسان را از سقوط بازدارد.

بخش دوم: تجربه همسایه عالم و درس اخلاص

، در همسایگی‌مان عالمی نیکو زندگی می‌کرد که صاحب‌خانه بود و من مستأجر. او به تهجد و عبادت شبانه‌اش شهره بود و ما که غرق در درس و مطالعه بودیم، به حال او غبطه می‌خوردیم. دوست داشتیم مانند او به نماز شب و راز و نیاز با خدا بپردازیم، اما فرصتی نبود. روزی اما، نزاعی میان او و همسایگان بر سر اجاره به پا شد. در آن لحظه، چهره واقعی‌اش آشکار شد؛ گویی حوضی زلال که با به‌هم‌خوردن آب، لجن‌های زیرینش نمایان گشت. او که در ظاهر پارسا بود، در باطن از گرگان درنده‌تر به نظر آمد.

این تجربه، درسی عمیق به من آموخت: عبادت بدون اخلاص، نه‌تنها انسان را به خدا نزدیک نمی‌کند، بلکه می‌تواند به قساوت قلب منجر شود. این حقیقت در قرآن کریم نیز بازتاب یافته است:

فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ

(سوره ماعون، آیات ۴-۵): وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند.

این آیه، هشداری است به کسانی که عبادت را به ظاهری زیبا آراسته‌اند، اما از باطن آن غافل‌اند. عبادت، چون طبیبی است که باید با نیت خالص همراه باشد تا شفا بخشد.

بخش سوم: طلبه متهجد و ضرورت هدایت معنوی

، در دوران طلبگی، دوستی داشتم که در حجره‌ای با چند طلبه دیگر ساکن بود. یکی از هم‌حجره‌ای‌هایش، طلبه‌ای متهجد بود که در سرمای زمستان وضو می‌گرفت و به نماز شب می‌ایستاد. این عادت او، تحسین‌برانگیز بود، اما من به دوستم توصیه کردم که حجره‌اش را تغییر دهد. گمانم این بود که عبادت بدون نظارت و تربیت صحیح، ممکن است به انحراف منجر شود. سال‌ها بعد، همان طلبه متهجد، لباس طلبگی را کنار گذاشت و در اداره اوقاف، که در آن زمان نهادی بدنام بود، مشغول به کار شد.

این تجربه، مرا به این باور رساند که عبادت، مانند دارویی است که باید با نسخه دقیق و تحت نظارت مربی معنوی مصرف شود. بدون این نظارت، حس عبادت ممکن است به خباثت و انحراف بینجامد. قرآن کریم نیز بر اخلاص در عبادت تأکید دارد:

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ

(سوره بینه، آیه ۵): به آنان فرمان داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند و دین خود را برای او خالص کنند.

در همان حجره، عالم فاضلی نیز بود که به شهادت رسید. فقدان او، خسارتی بزرگ برای امت اسلامی بود، چرا که دانش و فضیلت او می‌توانست راهگشای بسیاری باشد.

بخش چهارم: تلاش در طلبگی و روش‌های بیداری

دوران طلبگی‌ام، پر از تلاش و سختی بود. برای مطالعه در شب‌های سرد، زیراندازها را کنار می‌زدیم و روی زمین نم‌دار می‌نشستیم تا خواب به چشمانمان راه نیابد. یکی از اساتیدم می‌گفت که چراغ گردسوز را نزدیک صورتش می‌گرفت تا اگر خواب بر او غلبه کرد، شعله محاسنش را بسوزاند و بیدارش کند. من اما روش خودم را داشتم. گاهی کاردکی به گردنم می‌زدم که تا یک هفته دردش مانع خوابم می‌شد، یا ضربه‌ای به چشمم می‌زدم تا خواب از سرم بپرد.

این روش‌ها، شاید امروز عجیب به نظر آیند، اما نشان‌دهنده عزم راسخ ما برای کسب علم بود. در آن روزها، با وجود خستگی و بی‌خوابی، سحرگاهان در کلاس‌های درس حاضر می‌شدیم. این تلاش‌ها، بخشی از فرهنگ طلبگی بود که تعهد به علم و معنویت را در وجودمان نهادینه کرد.

بخش پنجم: ظرفیت قرآن و پژوهش‌های دینی

روزی به یکی از نزدیکانم توصیه کردم که کتابی درباره عظمت قلب انسان بنویسد. باورم این است که قرآن کریم، ظرفیتی بی‌پایان برای استخراج هزاران کتاب دارد. این ظرفیت، در آیاتی چون این بازتاب یافته است:

سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ

(سوره فصلت، آیه ۵۳): به زودی آیات خود را در افق‌ها و در نفوسشان به آنان نشان خواهیم داد.

با این حال، موانعی چون کمبود امکانات و مخالفت‌ها، مانع از انتشار بسیاری از آثارم شده است. حدود ششصد جلد کتاب نگاشته‌ام، اما تنها صد جلد آن منتشر شده است. با وجود انتقادات تند، ایمان دارم که ادامه این مسیر، نتایج ارزشمندی خواهد داشت.

بخش ششم: نقد سوءاستفاده‌های دینی و ضرورت نظارت

یکی از دغدغه‌هایم، سوءاستفاده برخی افراد از باورهای دینی مردم است. کسانی که با ادعاهای کاذب، مانند طلسم و ذبح گوسفندان، از مردم پول می‌گیرند، در حالی که هیچ علمی در این زمینه ندارند. دعانویسی را که با فریب مردم، ثروت اندوخت و حتی فرزند سیزده‌ساله‌اش را به این کار گمارد. او را نصیحت کردم که از این راه دست بکشد، اما سرانجام دستگیر شد. قضاوت درباره او دشوار بود، چرا که جادوگر نبود، بلکه دعاهایش از مفاتیح‌الجنان بود.

با توصیه‌ام، او را با اخذ تعهد آزاد کردند. این تجربه، مرا به این باور رساند که دعاها و اذکار باید دسته‌بندی شوند و خواصشان مشخص گردد تا از سوءاستفاده جلوگیری شود. این نظارت، نیازمند نظامی است که هنوز شکل نگرفته است.

بخش هفتم: تفسیر قرآن و نیاز به علم آمار

، در گذشته، در حوزه‌های علمیه، قرآن کریم به‌عنوان علمی مستقل تلقی نمی‌شد و یادگیری آن به ادبیات عرب محدود بود. روزی، به‌صورت تفریحی در کلاسی شرکت کردم، اما مربی‌ام مرا اخراج کرد و گفت که این درس، علم نیست. سال‌ها بعد، دریافتم که او در تشخیص اهمیت تفسیر قرآن، از زمان خود جلوتر بود. امروز نیز، کم‌توجهی به تفسیر قرآن ادامه دارد.

یکی از کاستی‌های تفسیر قرآن، ناآشنایی مفسران با علم آمار است. قرآن، کتابی است که هم ادبیات دارد و هم ریاضیات. بدون بهره‌گیری از آمار، نمی‌توان از ظرفیت‌های آن به‌درستی استفاده کرد. روزی در مجمعی، با اشاره به جمعیت عظیم مؤمنان و گواهی عالمان بزرگی چون ابن‌سینا، وجود خدا را اثبات کردم. این استدلال آماری، نشان‌دهنده قدرت ایمان جمعی است.

بخش هشتم: نقش ائمه اطهار در اثبات وجود خدا

ائمه اطهار، با فداکاری و خون خود، نهال دین را آبیاری کردند. آن‌ها، که نه ساده‌لوح بودند و نه کاسب، بهترین دلیل بر وجود خدا هستند. برخلاف کسانی که از دین برای منافع شخصی بهره می‌برند، ائمه با تحمل مشقت‌ها، حقانیت دین را نشان دادند. این حقیقت، دلیلی است قاطع بر وجود خدا، که شکی در آن راه ندارد.

جمع‌بندی

این خاطرات، سفری است به گذشته‌ای پر از تجربه‌های معنوی، علمی و اجتماعی. از کودکی در تهران تا تلاش‌های طلبگی، از تأمل در اخلاص عبادت تا ضرورت نظارت بر معارف دینی، هر خاطره، درس‌هایی عمیق برای زندگی و ایمان دارد. باورم این است که قرآن کریم و معارف الهی، ظرفیت بی‌پایانی برای هدایت و پژوهش دارند، مشروط بر آنکه با اخلاص، علم و نظارت همراه شوند. امید است این گفت‌وگوهای صمیمی، خواننده را به تأمل در این معارف دعوت کند و راهی به سوی حقیقت بگشاید.