متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1205)

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از زندگی و تأملات من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه پیش‌رو دارید، شرح تفصیلی تجربه‌ها، اندیشه‌ها و احوالاتی است که در مسیر سلوک معنوی و زندگی اجتماعی‌ام رقم خورده است. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق معرفتی و عرفانی من، بلکه آیینه‌ای از تعهد به صدق، صفا و عشق الهی است که همواره در قلب و ذهنم جریان داشته است. هدفم از این روایت‌ها، دعوت شما به تأمل در حقیقت زندگی و رابطه با خداوند است، با زبانی صمیمی که گویی در کنارتان نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم.

بخش اول: شعر، عشق و معرفت الهی

دیوان شعر و محوریت پروردگار

من صاحب حدود ده جلد دیوان شعر هستم. نود درصد این اشعار، عاشقانه‌هایی است که به پروردگار تقدیم شده‌اند. این شعرها، نه‌صرفاً کلماتی بر کاغذ، بلکه نجواهای دلم با خالق هستی‌اند. پنج درصد از آن‌ها به ستایش ائمه و ولایت اختصاص دارد و پنج درصد دیگر، فریاد علیه ظلم و ستم و دردهای جامعه است. اما در حقیقت، همه این‌ها به یک حقیقت بازمی‌گردد: خداوند. جز او، هیچ مسئله‌ای در زندگی‌ام نیست که شایسته این‌همه شور و شیدایی باشد.

گاه فکر می‌کنم، چگونه می‌توان یک حقیقت را با میلیون‌ها عبارت و عنوان بیان کرد؟ این کار، ساده نیست. اما من عاشق این چالش‌ام. هر غزل، هر بیت، تلاشی است برای نزدیک شدن به او، برای بیان همان حقیقت یگانه با زبانی نو. روزی یکی از اهل ادب به من گفت: «شعرهایت سبک خاصی ندارند، اما یک حرف را با بیان‌های گوناگون گفته‌ای، بدون اینکه هیچ‌کدام تکراری باشد.» این سخن، مرا به فکر فرو برد. حقیقت این است که عشق، موتور محرک این شعرهاست. عشق، انسان را به آتش می‌کشد، به سوی فنا در ذات الهی می‌برد. این ماهیت عشق است، نه کاسبی.

تجربه عشق در جوانی

، در جوانی، در حالی که عاشق بودم و خود نمی‌دانستم، دیوانه‌وار مسیر زندگی را طی می‌کردم. عشق، بی‌خبر در وجودم جریان داشت و مرا به سوی حقیقت می‌کشاند. پس از شصت سال، دریافتم که این عشق، نه امری ساده، بلکه جریانی عمیق و الهی است. عشق، مانند کاسبی نیست که با حساب و کتاب پیش رود؛ بلکه جریانی است که انسان را به سوی فنا در ذات الهی هدایت می‌کند.

بخش دوم: صدق و صفا، چالش‌های سلوک

دشواری صدق

سخن گفتن از صدق و صفا آسان است، اما زیستن با آن، دشوار. صدق، گوهر نایابی است که اگر انسان به راه‌های گوناگون ارتزاق روی آورد، به دست آوردنش سخت‌تر می‌شود. من هیچ‌گاه به سازمان یا ارگانی وابسته نبودم. گاه وضع مالی‌ام خوب بود و گاه نامناسب، اما همیشه مستقل بودم. نه محتاج شدم و نه ثروت اضافی داشتم. در این مسیر، مخاطبم نه جامعه و مردم، بلکه حق‌تعالی است. نمی‌توان در برابر او فیلم بازی کرد یا دروغ گفت. رحمت و عنایت، تنها از اوست.

شِفَاءٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ۖ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا

قرآن کریم: شفایی است برای مؤمنان، و برای ستمگران جز زیان نمی‌افزاید (سوره اسراء، آیه 82).

این آیه، حقیقت را روشن می‌کند: صدق، شفا می‌آورد و کذب، خسران. اما تشخیص صادق از کاذب، کاری است بس دشوار. ظاهر، قدرت تشخیص حقیقت را ندارد. صادق و کاذب، گاه چنان شبیه‌اند که نمی‌توان آن‌ها را از هم تمیز داد، همان‌گونه که نکاح و وقاع را نمی‌توان به‌سادگی جدا کرد.

شبهات و اولیای خدا

به همین دلیل، اولیای خدا گاه متهم شده‌اند. نقل است که امام معصوم از شخصی خواست وارد آتش تنور شود. او اطاعت نکرد و در هویت امام شک کرد. اما دیگری، با ایمان کامل، فرمان را اجرا کرد و سالم ماند. یا ماجرای همام، که سخنان امیرالمؤمنین چنان بر او اثر گذاشت که جان سپرد. برخی گفتند: «امام او را کشت!» اما حقیقت، فراتر از ظاهر است. ما تنها ظاهر را می‌بینیم و از باطن بی‌خبریم. لازم است در این مسائل، زیرک و باهوش باشیم.

اگر کسی فرمان امام را اجرا نکند، نباید او را سرزنش کند. تسليم شدن پس از دیدن سلامت دیگری، فایده‌ای ندارد. نقل است که بهلول در رویا بهشت را خرید و هارون خواست آن را از او بخرد. بهلول امتناع کرد و گفت: «من بهشت را ندیده خریدم، اما تو از سر حقه‌بازی می‌خواهی آن را تصاحب کنی.» ایمان بهلول، ریشه در صدق داشت، اما امروزه، کمتر کسی به عالم عقبی باور دارد.

بخش سوم: تأملات اجتماعی و اخلاقی

تشبیه انسان به هندوانه دربسته

انسان، مانند هندوانه‌ای دربسته است که نمی‌توان از ظاهرش، باطنش را شناخت. گاه با ضربه زدن و شنیدن صدا، کیفیتش را می‌سنجند، اما باز هم نتیجه قطعی نیست. ممکن است نادانی هندوانه‌ای انتخاب کند و از قضا، سرخ و شیرین باشد. این، لطف الهی است که گاه نادان را هم به نعمت می‌رساند.

، دوستی داشتم که به قول معروف، «بچه آخوند» بود. او سالانه دویست جلسه مولودی برگزار می‌کرد و اموال وقفی را مدیریت می‌کرد. در خرید هندوانه، چنان مهارتی داشت که هیچ‌گاه هندوانه کال نصیبش نمی‌شد. هندوانه‌فروش از او گله می‌کرد که تو خوب‌ها را سوا می‌کنی و بدها برایم می‌ماند! این مهارت، نوعی حس ششم بود، مانند حسی که گاه در ارتباط با حیوانات یا اشیا تجربه می‌کنیم.

نقد روابط خانوادگی

وقتی به روابط زن و شوهر نگاه می‌کنم، کمتر صدق و صفا می‌بینم. بسیاری از روابط، بر پایه منافع شخصی استوار است. اگر مشکلی کوچک پیش آید، دعوا و اختلاف بالا می‌گیرد و طلاق‌ها با آسیب‌های اخلاقی و روانی همراه می‌شود. کسی که به خاطر منافع طلاق می‌گیرد، از اظهار دوستی به همسرش خودداری می‌کند و گاه او را خبیث می‌خواند. این، نشانه فقدان صدق است.

بخش چهارم: گفت‌وگو با خداوند

تجربه‌های عرفانی

، در جوانی، با مسائل عرفانی آشنا بودم و آن‌ها را پیگیری می‌کردم. در عالمی سیر می‌کردم و با پروردگار سخن می‌گفتم: «خدایا! هر کاری دوست داری با من کن و ملاحظه‌ای نکن.» پاسخ آمد: «آیا هر کاری؟» به سرعت گفتم: «هر کاری که خوب و مناسب باشد.» از این پاسخ یکه خوردم. انگار خداوند، پهلوانی است که نمی‌توان با او مزاح کرد. این گفت‌وگوها، جدی و عمیق بودند.

گاه از او گله می‌کردم: «خدایا! در عالم بالا، آدم‌های وارفته و ناامیدکننده اطرافم هستند. هر کاری می‌خواهی بکن، فقط آن‌ها نباشند!» مشی‌ام همیشه این بود که به دیگران آسیبی نرسد. در مشکلات، به خودم توجه می‌کردم و عواقب کار برایم اهمیتی نداشت.

جمع‌بندی

این خاطرات، روایت‌هایی است از سفری معنوی که با عشق، صدق و صفا رقم خورده است. شعرهایم، نجواهایی با خداوندند که حقیقت یگانه را با زبان‌های گوناگون بیان می‌کنند. صدق، گوهری است که در برابر ظاهر فریبنده کذب، تنها با بصیرت باطنی شناخته می‌شود. اولیای خدا، گاه به دلیل این شباهت ظاهری، متهم شده‌اند، اما حقیقت، فراتر از قضاوت‌های ظاهری است. در روابط اجتماعی، فقدان صدق و صفا، به آسیب‌هایی چون طلاق‌های پرآسیب منجر می‌شود. و گفت‌وگو با خداوند، تجربه‌ای عمیق است که مرا به تسلیم و اخلاص دعوت کرده است. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در حقیقت وجود و رابطه با خالق، با قلبی سرشار از صدق و صفا.