متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۱۷

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از گذشته‌ام بازگو می‌کردم؛ خاطراتی که هر یک، آیینه‌ای از تجربه‌های زیسته‌ام در بستر جامعه، دین، و علم بوده‌اند. این روایت‌ها، که گاه به‌صورت گذرا در خلال درس‌ها بیان شده‌اند، اکنون به‌گونه‌ای بازگو می‌شوند تا شما را به دنیای تأملات و تجربه‌هایم ببرند. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاش کرده‌ام با صداقت و صمیمیت، گوشه‌هایی از زندگی‌ام را با شما به اشتراک بگذارم؛ خاطراتی که نه‌تنها روایتگر تجربه‌های شخصی من‌اند، بلکه بازتاب‌دهنده دغدغه‌های اجتماعی، دینی، و علمی‌ام در گذر زمان‌اند. این روایت‌ها، از کودکی تا سال‌های طلبگی و مواجهه با مسائل گوناگون، تصویری از تعهد من به حقیقت، عدالت، و معنویت ارائه می‌دهند. هر بخش از این گفتگوها، به‌گونه‌ای مستقل و در عین حال پیوسته، شما را به تأمل در مسائل عمیق انسانی و دینی دعوت می‌کند.

بخش اول: سرباز و امضای جعلی

روزی را که سربازی برایم از تجربه‌ای تلخ سخن گفت. او و چند تن دیگر، امضایی جعلی کرده بودند و گرفتار بازجویی شدند. یکی از عالمان دینی به او وعده داد که اگر حقیقت را بگوید، به او کمک خواهد کرد. سرباز، با سادگی و اعتماد، اعتراف کرد، اما به جای یاری، با مجازاتی سخت روبه‌رو شد: دو ماه زندان، جریمه‌ای سنگین، و شلاق. این تجربه او را چنان آزرده کرد که می‌گفت از آن پس، هرگاه عالمی را می‌بیند، وحشتی در دلش می‌افتد. به او گفته بودند که کمکش می‌کنند، اما نتیجه، جز رنج و تحقیر نبود.

این روایت، مرا به تأمل واداشت. چگونه ممکن است کسی که باید مظهر صداقت و امانت باشد، چنین اعتمادی را خدشه‌دار کند؟ این ماجرا نشان می‌دهد که رفتار نادرست یک عالم، می‌تواند ایمان و اعتماد یک انسان را برای همیشه سست کند. در قرآن کریم آمده است:

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ

«و به کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند، مرده نگویید، بلکه زنده‌اند، ولی شما درنمی‌یابید» (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۴).

این آیه مرا به این فکر برد که صداقت در راه خدا، نه‌تنها وظیفه‌ای دینی، بلکه ضرورتی اخلاقی است که باید در همه رفتارهایمان جاری باشد.

بخش دوم: شفابخشی اولیای الهی

در گذشته، سخن از شفابخشی امام رضا (ع) بسیار بود و همه از کرامات ایشان می‌گفتند. اما به‌تدریج شنیدم حضرت معصومه (س) نیز شفا می‌دهند. این موضوع برای برخی شبهه ایجاد کرده بود، گویی باور به شفابخشی یک ولی خدا، ایمان به دیگری را کم‌رنگ می‌کند. من اما بر این باورم که شفا از جانب خداست و اولیای الهی، واسطه‌های فیض او هستند. تردید در این امر، نه‌تنها سودی ندارد، بلکه ایمان را سست می‌کند. در حرم‌ها، نقاره‌زنی را نشانه‌ای از شفا می‌دانستند، اما من همیشه در این‌باره تردید داشتم. نه اینکه اصل شفابخشی را انکار کنم، بلکه به این می‌اندیشیدم که آیا این نقاره‌ها واقعاً نشانه‌ای از شفا هستند یا تنها رسمی کهن؟

این تأمل، مرا به این باور رساند که ایمان به کرامات اولیا، نباید با خرافات آمیخته شود. عقل و ایمان باید در کنار هم، راهنمای ما باشند.

بخش سوم: چالش‌های نظام قضایی

فردی را که از رشوه‌خواهی گله داشت. او می‌گفت فردی که حتی کارمند رسمی نبود – یک قهوه‌چی – از او رشوه طلب کرده بود، اما اثبات این رابطه برایش ممکن نبود. این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چگونه در جامعه‌ای پیچیده، می‌توان فساد را اثبات کرد؟ همچنین، در مسائل قضایی، مانند قصاص و دیه، نمی‌توان به‌سادگی با چند شاهد یا روش‌های ابتدایی حکم صادر کرد. عدالت، نیازمند دقتی عمیق و نظامی شفاف است.

این تجربه نشان داد که ساده‌انگاری در قضاوت، می‌تواند به بی‌عدالتی منجر شود. نظام قضایی باید چنان دقیق باشد که هیچ حقی ضایع نشود.

بخش چهارم: تجربه‌ای در حرم حضرت عباس (ع)

سفری به کربلا و زیارت حرم حضرت عباس (ع). در میان ازدحام زائران، در حالی که دلم غرق عشق و ارادت بود، ناگهان دستی را در جیبم حس کردم. پولی اندک از جیبم برداشتند. به یاد باورهای قدیم افتادم که می‌گفتند در حرم حضرت عباس، اگر کسی خطا کند، خون از بینی‌اش جاری می‌شود. اما من، با تسامح، از آن گذشتم و گفتم: «نوش جانش، حلال باشد.» این تجربه، مرا به تأمل در تسامح و بخشش واداشت. در قرآن کریم آمده است:

وَالَّذِينَ يَصْبِرُونَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ

«و کسانی که برای طلب خشنودی پروردگارشان شکیبایی می‌کنند» (قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۲۲).

این آیه به من آموخت که بخشش، نه‌تنها کرامت انسانی را حفظ می‌کند، بلکه قلب را به خدا نزدیک‌تر می‌سازد.

بخش پنجم: انفاق و کرامت انسانی

در کودکی، در زمان طاغوت، کمک به فقرا گاه با تحقیر همراه بود. لباس‌هایی که به کودکان فقیر می‌دادند، چنان متمایز بود که انگ گدایی بر پیشانی‌شان می‌زد. این روش، نه‌تنها کمکی نبود، بلکه روح و کرامت آن کودکان را زخمی می‌کرد. امروز هم، در برخی نهادهای خیریه، این مشکل دیده می‌شود. کمک‌ها باید چنان باشد که کرامت انسانی را حفظ کند، نه اینکه فقیر را تحقیر کند.

این تجربه مرا به این باور رساند که انفاق، تنها دادن مال نیست، بلکه حفظ کرامت انسان‌هاست. جامعه‌ای که به فقرا به چشم حق‌دار نگاه کند، به عدالت نزدیک‌تر است.

بخش ششم: تجربه‌های خشونت و قضاوت

برنامه‌ای در تلویزیون که کودکی را نشان می‌داد که دستش در چرخ گوشت گیر کرده بود. این صحنه، چنان دردناک بود که مرا به فکر فرو برد. بسیاری از عالمان دینی، به دلیل عدم مواجهه با چنین صحنه‌هایی، درک درستی از خشونت و قتل ندارند. این بی‌تجربگی، گاه به قضاوت‌های نادرست منجر می‌شود. اجرای حدود، نیازمند درکی عمیق از واقعیت‌های زندگی است.

بخش هفتم: نقد باورهای نادرست درباره حاکم

در کودکی می‌گفتند که حاکم از تکالیف دینی مانند نماز معاف است، گویی او خدایی روی زمین است. این باور، چنان نادرست بود که مرا به تأمل واداشت. حاکم، مانند هر بنده خدا، موظف به اطاعت از احکام الهی است. در قرآن کریم آمده است:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«گرامی‌ترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست» (قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۳).

این آیه به من آموخت که هیچ‌کس، حتی حاکم، از تکالیف الهی معاف نیست. حاکم، مجری احکام خداست، نه کسی که هرچه بخواهد انجام دهد.

بخش هشتم: تجربه کودکی و تجوید

در ده‌سالگی، چنان در تجوید مهارت داشتم که هیچ عالمی در حد من نبود. شاگردانی برجسته تربیت می‌کردم و حتی روش‌های نوینی در تجوید ابداع کرده بودم. اما بعدها دریافتم که این همه تمرکز بر ظواهر، گاه وقت تلف کردن بود. تفاوت‌های تلفظی که معنای کلمه را تغییر نمی‌دهند، مانند «صمد» با سین یا صاد، اهمیتی ندارند. اما اگر تلفظ، معنا را عوض کند، مانند «ایاکِ» و «ایاکَ»، آنگاه خطاست.

این تجربه به من آموخت که در آموزش دینی، باید بر معنا تمرکز کرد، نه ظواهر.

بخش نهم: بدبینی به علم دینی

کودکی‌ام را، وقتی برای عمل لوزه به بیمارستان رفتم. عالمی با بزرگ‌نمایی غیرواقعی، مرا به جراحی ترغیب کرد و از لفظ «حضرت آقا» برای شخصی خیالی استفاده کرد. این رفتار، مرا از برخی عالمان دینی دلزده کرد. با این حال، عشقم به طلبگی هرگز کم نشد، هرچند از رفتارهای غیرصادقانه برخی عالمان بیزار شدم.

بخش دهم: نصیحت استاد درباره مطول

استادم می‌گفت که مطالعه «مطول» بدون همراهی با قرآن، به نفسانیات می‌انجامد. او توصیه می‌کرد که برای هر مقدار مطالعه مطول، باید قرآن خواند تا نفس اماره تقویت نشود. این نصیحت، مرا به اهمیت تعادل در آموزش دینی آگاه کرد.

بخش یازدهم: چالش‌های اجرای حدود

تأملاتی درباره اجرای حدود، مانند قطع دست. اگر یک نفر پیوسته این کار را انجام دهد، قسی‌القلب می‌شود. حاکم باید این وظیفه را میان افراد مختلف تقسیم کند تا سلامت روانی مجریان حفظ شود. این موضوع، مرا به پیچیدگی‌های اجرای احکام شرعی آگاه کرد.

بخش دوازدهم: موهبت‌های الهی در رسوم سنتی

رسومی کهن، مانند تیغ‌زنی در قبرستان‌ها و حمام‌ها، که شجاعت افراد را نشان می‌داد. این رسوم، به نظرم نشانه‌ای از موهبت‌های الهی بود که قدرت و شجاعت انسان را به نمایش می‌گذاشت.

بخش سیزدهم: نقد متون علمی سنگین

متونی مانند «کفایه» که چنان سنگین بودند که فهم آن‌ها دشوار بود. روزگاری مغلق‌گویی مد بود، اما امروز، بحمدالله، نگارش روان و قابل فهم رواج یافته است. علم باید برای همگان در دسترس باشد، نه تنها برای خواص.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از زندگی و تأملات من‌اند که هر یک، گوشه‌ای از دغدغه‌هایم را در برابر حقیقت، عدالت، و معنویت نشان می‌دهند. از تجربه‌های کودکی و طلبگی تا مواجهه با مسائل اجتماعی و دینی، تلاش کرده‌ام با صداقت و صمیمیت، شما را به دنیای خود دعوت کنم. این خاطرات، نه‌تنها روایت زندگی من، بلکه دعوتی به تأمل در مسائل عمیق انسانی و دینی‌اند. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به سوی حقیقت و تقوا هدایت کند.