متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۲۵

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تجربیاتم اشاره کرده‌ام که شاید گذرا به نظر آیند، اما هر یک حامل درس‌ها و عبرت‌هایی ژرف‌اند. این گفتگوها، که از دل تجربه‌های زیسته‌ام برآمده، تصویری است از آنچه در مسیر علم، دین و معرفت دیده‌ام و آموخته‌ام. در این مجموعه، تلاش کرده‌ام با زبانی صمیمی، اما پرمغز، شما را به دنیای این خاطرات ببرم؛ خاطراتی که گاه طنزآمیز، گاه تأمل‌برانگیز و گاه درس‌آموزند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مسائل دینی، اجتماعی و انسانی، با نگاهی که هم به عمق فقه و معرفت می‌رود و هم به زندگی روزمره مردم پیوند می‌خورد.

بخش اول: چالش‌های هدایت دینی و سوءاستفاده‌های مادی

روزی شنیدم گروهی با ادعای کنجکاوی در شناخت حقیقت مسیحیت، به جمعی از مبلغان دینی نزدیک شدند. گفتند می‌خواهیم ببینیم این دین چیست و آیا حق است یا نه. میزبانانشان با گشاده‌رویی پذیرای آن‌ها شدند، غذایی فراهم کردند، انجیلی به دستشان دادند و حتی کمک مالی‌ای به آن‌ها عرضه داشتند. اما این گروه، پس از بهره‌مندی از این مهمان‌نوازی، به جای تأمل در حقیقت، راه تمسخر پیش گرفتند. حتی شنیدم که وقتی از آن‌ها خواستند برای سلامتی پاپ دعا کنند، با بی‌اعتنایی گفتند: «این‌ها به درد نمی‌خورد، کلاه سرمان گذاشتند!» این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چگونه برخی با نیت‌های غیرصادقانه، از حسن‌نیت دیگران سوءاستفاده می‌کنند.

این تجربه، درس بزرگی در خود دارد. در تبلیغ دین، باید هوشیار باشیم که منابعمان به دست کسانی نرسد که نیتشان نه حقیقت‌جویی، که بهره‌مندی مادی است. قرآن کریم در سوره توبه، آیه ۶۰، به اهمیت حکمت در تخصیص منابع اشاره دارد:

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و کارگزاران [گردآوری] آن و کسانی که دل‌هایشان به دست آورده می‌شود و در [راه آزاد کردن] بردگان و وام‌داران و در راه خدا و به در راه‌مانده اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه‌ای از جانب خداست و خدا دانای حکیم است.

این آیه نشان می‌دهد که حتی در هدایت دل‌ها، باید با حکمت و آگاهی عمل کرد تا از سوءاستفاده جلوگیری شود. این ماجرا مرا به این اندیشه واداشت که تبلیغ دین، نیازمند دقتی عمیق و شناختی دقیق از نیت‌هاست.

بخش دوم: پویایی حوزه‌های علمیه و نیاز به تحول

همیشه به این می‌اندیشم که حوزه‌های علمیه ما باید جایگاهی باشند که همه اقشار، از استاد دانشگاه تا کارگر ساده، در آن گرد آیند. در درس‌گفتارهایم بارها گفته‌ام که علم دینی باید غلغله‌ای از پرسش و پاسخ باشد، جایی که بیمار فکری و معنوی درمان شود و هر کسی، از هر طبقه‌ای، بتواند پاسخ شبهاتش را بیابد. پیشنهادم این بود که مراکز علمی بزرگ‌تر از قم بسازیم، جایی که علما نه تنها تدریس کنند، بلکه به طبابت روحی و فکری مردم بپردازند. این کار نیازمند پویایی و گشادگی است، نه بسته ماندن در چارچوب‌های کهنه.

این دیدگاه از باورم به نقش علم دینی در پاسخگویی به نیازهای روز جامعه سرچشمه می‌گیرد. حوزه‌های علمیه باید به گونه‌ای تحول یابند که بتوانند با زبان روز، با همه اقشار سخن بگویند. این پویایی، هم به گسترش دانش کمک می‌کند و هم به جذب دل‌های مشتاق حقیقت.

بخش سوم: تشویق به پرسشگری و خرید سؤال

حکایتی از مرحوم صاحب عروه که نقل می‌کردند ایشان برای تشویق طلاب به پرسشگری، حتی پول می‌دادند! می‌گفتند طلبه‌ای در نانوایی ایستاده بود و ناگهان سؤالی به ذهنش رسید. نان خریدن را رها کرد، به خانه صاحب عروه رفت و سؤالش را مطرح کرد. صاحب عروه نه تنها پاسخ داد، بلکه به او پولی هم داد تا سؤالم را بخرد! این کار نشان از عمق باورشان به اهمیت پرسشگری داشت.

من نیز همیشه به شاگردانم گفته‌ام: «اشکال کنید، سؤال بپرسید!» پرسشگری، قلب تپنده علم دینی است. قرآن کریم در سوره نحل، آیه ۴۴، ما را به تفکر و توضیح دعوت می‌کند:

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

و ما این ذکر [قرآن] را بر تو نازل کردیم تا برای مردم آنچه را که به سویشان فرو فرستاده شده است توضیح دهی و باشد که آنان بیندیشند.

این آیه مرا به این باور رسانده که علم دینی، بدون پرسش و پاسخ، پویایی خود را از دست می‌دهد. باید مردم را، از دانشجو تا عامه، به سؤال کردن تشویق کنیم تا دانشمان زنده بماند.

بخش چهارم: چالش‌های زبانی در فهم متون دینی

یکی از عالمان بزرگ می‌گفت که وقتی می‌خواست عقد ازدواج بخواند، چون عربی زبان مادری‌اش نبود، معنای دقیق کلمات «زوجت» و «انکحت» در ذهنش جا نمی‌افتاد. می‌گفت تا فارسی‌اش را نگویم، قصد انشایم شکل نمی‌گیرد. این ماجرا برایم درس بزرگی داشت. فهم دقیق متون دینی، به‌ویژه در فقه، نیازمند تسلط بر زبان عربی است. این چالش، مرا به فکر واداشت که آموزش زبان عربی در حوزه‌های علمیه باید جدی‌تر گرفته شود تا طلاب بتوانند نیت و معنای احکام را به‌درستی درک کنند.

این موضوع نشان می‌دهد که علم دینی، تنها به حفظ متون نیست، بلکه به فهم عمیق و دقیق آن‌ها وابسته است. این دقت، در مسائلی مانند نیت در عقد، اهمیتی دوچندان دارد.

بخش پنجم: عدالت، چون وضوی بی‌بی تمیز

گاه با طنز به مسائل اجتماعی می‌نگرم. روزی عدالت را به وضوی «بی‌بی تمیز» تشبیه کردم. می‌گفتند این پیرزن چنان به وضویش اطمینان داشت که هیچ‌گاه باور نمی‌کرد باطل شود، حتی اگر از این‌سو به آن‌سو می‌غلتید! در جامعه ما هم گاهی عدالت را چنان می‌پنداریم که گویی هیچ‌گاه خدشه‌دار نمی‌شود. اما حقیقت این است که عدالت، قبایی است که باید با دقت به تن جامعه دوخته شود.

قرآن کریم در سوره حدید، آیه ۲۵، بر اهمیت عدالت تأکید دارد:

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ

به راستی ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به عدالت برخیزند.

این آیه مرا به تأمل در عدالت واقعی واداشته است. عدالت، ادعا نیست؛ عملی است که باید در همه شئون جامعه جاری شود.

بخش ششم: خنده غیرارادی و پیچیدگی‌های فقهی

روزی ماجرایی عجیب شنیدم که مردی از شدت خنده به چیزی که برایش خنده‌دار بود، آن‌قدر خندید که نفسش بند آمد و جان باخت. این ماجرا سؤالی فقهی پیش آورد: آیا این مرگ قتل عمد است، شبه‌عمد یا خطا؟ این پرسش، مرا به فکر فرو برد که فقه ما تا چه حد در مسائل پیچیده انسانی دقیق است. خنده‌ای که ارادی نیست، چگونه می‌تواند مسئولیت کیفری به دنبال داشته باشد؟

این ماجرا نشان می‌دهد که علم دینی، حتی در مسائل روزمره، با ظرافت به تحلیل رفتارهای انسانی می‌پردازد. این دقت، از ویژگی‌های برجسته فقه ماست که باید آن را پاس داشت.

بخش هفتم: نقد فضائل‌سازی غیرواقعی

یکی از عالمان دینی از فضائل‌سازی‌های بی‌پایه می‌گفت. مثلاً ادعا می‌کردند فلان شخصیت به بیست و پنج زبان مسلط است! با خود می‌خندیدم که وقتی فارسی و عربی‌اش را می‌بینیم، این همه زبان دیگر کجاست؟ این ماجرا به من آموخت که در نقل فضائل، باید صداقت داشت. قرآن کریم در سوره کهف، آیه ۱۱۰، می‌فرماید:

قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ

بگو من تنها بشری مانند شمایم که به من وحی می‌شود.

این آیه مرا به این باور رسانده که عالمان دینی، با همه فضیلتشان، بشرند و نباید با اغراق، از اعتبارشان کاست.

بخش هشتم: دقت فقهی در مسائل طهارت

حکایتی از فقهای پیشین که با چه دقتی به مسائل طهارت می‌نگریستند. می‌گفتند سگی با پوزه ماست‌آلود از مغازه‌ای بیرون آمد. آیا می‌توان گفت ظرف ماست نجس است؟ فقها گفتند شاید پیش از آن، حیوان دیگری به ماست پوزه زده باشد. این دقت مرا به شگفت آورد. این احتیاط، نشان از عمق علم دینی دارد که پیش از حکم، همه احتمالات را می‌سنجد.

این ماجرا به من آموخت که فقه ما، علمی است که در جزئی‌ترین مسائل، با دقت و انصاف عمل می‌کند. این ویژگی، مایه افتخار ماست.

بخش نهم: طنز و تبلیغ دینی

ماجرایی طنزآمیز از دو طلبه که برای تبلیغ به روستایی رفته بودند. در ماه رمضان، یکی از اهالی به جای چلوکباب، برای یکی کاه و برای دیگری استخوان گذاشت! گفت: «شنیدم یکی مثل الاغ است و دیگری مثل سگ!» این سوءتفاهم، خنده‌دار اما درس‌آموز بود. تبلیغ دین، نیازمند فهم متقابل و ارتباط درست است.

این حکایت به من آموخت که در تبلیغ، باید با زبان و فرهنگ مردم آشنا بود تا پیام دین به درستی منتقل شود.

بخش دهم: دریافت وجه برای تبلیغ دینی

مرحوم میرزا هاشم می‌گفتند گرفتن پول برای تبلیغ دین اشکالی ندارد، اما وقتی بر منبر می‌رویم، باید برای خدا سخن بگوییم. پول تا پای منبر است، اما بالای منبر، جای خلوص نیت است. این سخن مرا به فکر فرو برد که نیت خالص، قلب تبلیغ دینی است.

این باور، ریشه در اخلاق اسلامی دارد که هر عملی، با نیت خالص، ارزش می‌یابد. تبلیغ دین، بیش از هر چیز، به این خلوص وابسته است.

بخش یازدهم: زنان و چالش‌های پزشکی

روزی از مشکلات زنان در مواجهه با پزشکان مرد سخن گفتم. زنی که حتی یک تار موی خود را به نامحرم نشان نداده، چگونه می‌تواند در برابر چند پزشک مرد قرار گیرد؟ این ماجرا مرا به این باور رساند که باید زنان را در پزشکی آموزش دهیم تا عفاف عمومی حفظ شود.

این موضوع، نه تنها به حفظ کرامت زنان کمک می‌کند، بلکه علم دینی را در خدمت نیازهای روز جامعه قرار می‌دهد.

بخش دوازدهم: تناقض در رفتارهای دینی

روزی شنیدم مردی در ساحل به دخترش اجازه داد با لباس نامناسب وارد آب شود، اما از همسرش چنین انتظاری نداشت. این تناقض مرا به فکر فرو برد. چرا بین دختر و همسر تفاوت می‌گذاریم؟ اگر حکمی جایز است، برای همه جایز است و اگر نیست، برای هیچ‌کس نیست.

این ماجرا نشان می‌دهد که باید معیارهای دینی را یکسان اعمال کنیم تا از تبعیض‌های غیرمنطقی پرهیز شود.

بخش سیزدهم: شوخی‌های عالمانه و عدالت الهی

گفت‌وگویی طنزآمیز میان دو عالم دینی. یکی به دیگری گفت: «خدا عادل است؛ آقایی را به تو داده و علم را به ما!» این شوخی، صمیمیت و روحیه عالمان را نشان می‌داد. این نوع تعاملات، به من آموخت که طنز می‌تواند ابزاری برای آموزش و جذب مخاطب باشد.

این صمیمیت، نشان از عمق روابط انسانی در میان عالمان دینی دارد که به تبلیغ دین کمک می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، تلاشی است برای به تصویر کشیدن تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر علم و دین. هر حکایت، چه طنزآمیز و چه جدی، درس‌هایی در خود دارد: از اهمیت حکمت در تبلیغ دین تا ضرورت پویایی در علم دینی، از تشویق به پرسشگری تا دقت در احکام فقهی. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در زندگی و مسئولیت ما در برابر دین و جامعه. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به اندیشه و عمل در مسیر حقیقت و عدالت رهنمون سازد.