متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1231)

مقدمه

این مجموعه، بازتابی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان کرده‌ام. اکنون، با نگاهی عمیق‌تر، این روایت‌ها را با شما به اشتراک می‌گذارم تا نه‌تنها لحظه‌های زندگی‌ام را بازگو کنم، بلکه تأملاتی در باب علم، دین، فرهنگ و انسانیت را به زبانی صمیمی و در عین حال عمیق پیش روی شما قرار دهم. این خاطرات، آیینه‌ای از تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر طلبگی، تدریس و تأمل در مسائل اجتماعی و دینی است که با هدف الهام‌بخشی و دعوت به تفکر نگاشته شده است.

بخش اول: ضرورت پویایی در حوزه‌های علمیه

همواره بر این باور بوده‌ام که حوزه‌های علمیه نباید طلاب را در تنگنای محدودیت، یأس یا تنبلی گرفتار کنند. ما باید فضایی فراهم آوریم که استعدادهای جوان شکوفا شود، نه اینکه در بند قفل‌های خودساخته اسیر گردد. طلاب امروز، با سواد و دانشی که از مدارس و دانشگاه‌ها به دست آورده‌اند، سرمایه‌های گران‌بهایی هستند. اما گاه دیده‌ام که این جوانان باانگیزه، در حوزه‌ها محدود می‌شوند و ذهن‌های بازشان در چارچوب‌های کهنه محبوس می‌گردد.

این سخن از دغدغه‌ام برای اصلاح نظام آموزشی حوزه‌ها سرچشمه می‌گیرد. طلاب امروز، با ذهن‌هایی باز و دانشی گسترده، از دهکده‌ها نیامده‌اند که تنها به طلبگی بسنده کنند؛ بسیاری از آنان از مدارس و دانشگاه‌ها آمده‌اند و توانایی فهم مسائل پیچیده را دارند. اما چرا گاه این استعدادها به هدر می‌رود؟ باید آزمایشگاه‌هایی برای کار علمی و عملی در حوزه‌ها ایجاد کنیم و به طلاب اجازه دهیم که ذهنشان را آزاد کنند و به خلاقیت بپردازند.

بخش دوم: خاطره‌ای از خلاقیت در کودکی

در کودکی، در مدرسه‌مان اتاقی بود به نام «اتاق کاردستی». آنجا به ما می‌گفتند: «همیشه درس خواندن کافی نیست، باید کار هم بکنید.» ما در آن اتاق کوچک، با دست‌هایمان چیزهایی می‌ساختیم که ذهنمان را به پرواز درمی‌آورد. بعدها این فعالیت‌ها به طرح‌هایی مانند «کاد» تبدیل شد که دانش‌آموزان را به کارهای عملی تشویق می‌کرد. این تجربه به من آموخت که آموزش، تنها در کتاب‌ها خلاصه نمی‌شود؛ باید دست به کار شد و خلاقیت را پرورش داد.

این خاطره، مرا به فکر فرو می‌برد که چرا در حوزه‌های علمیه، چنین فضایی کمتر دیده می‌شود؟ چرا به جای تشویق طلاب به نوآوری، گاه آن‌ها را در چارچوب‌های خشک گرفتار می‌کنیم؟ باید به طلاب فرصت دهیم تا مانند کودکی که در اتاق کاردستی خلاقیتش را شکوفا می‌کند، ایده‌هایشان را به واقعیت بدل کنند.

بخش سوم: روایتی از سرکوب خلاقیت

معلمی را که در دوران کودکی‌ام، با ذوق و خلاقیت، دستگاهی ساخت که امواج رادیو ایران را مختل می‌کرد. او با شوق، دستگاهش را روشن می‌کرد و می‌گفت: «الو الو، منم!» اما به جای تشویق، او را به اتهام اخلال در جامعه بازداشت کردند. چهل، پنجاه معلم دیگر ضامنش شدند تا آزادش کنند، اما او را از تدریس حرفه و فن به معلمی ورزش تنزل دادند. آن معلم خلاق، به جای آنکه به خاطر نوآوری‌اش ستایش شود، به بازی با توپ در حیاط مدرسه محدود شد.

این ماجرا مرا به تأمل واداشت که چرا جامعه ما گاه به جای حمایت از خلاقیت، آن را سرکوب می‌کند؟ اگر آن معلم تشویق می‌شد، شاید اختراعات بزرگی از او سر می‌زد. این درس را باید در حوزه‌های علمیه نیز به کار بست: به طلاب اجازه دهیم که ذهنشان را آزاد کنند و از سرکوب استعدادهایشان بپرهیزیم.

بخش چهارم: چالش‌های مالی و اجتماعی طلاب

گاه طلاب، به دلیل جایگاه مالی و اجتماعی ضعیف، در جامعه مورد پذیرش قرار نمی‌گیرند. وقتی طلبه‌ای برای ضمانت به جایی می‌رود، می‌گویند: «ضمانت تو را قبول نداریم، برو کاسب بازاری بیاور!» این سخن از واقعیتی تلخ حکایت دارد: طلبه‌ای که شهریه‌ای اندک می‌گیرد و زندگی ساده‌ای دارد، گاه در جامعه از جایگاه شایسته برخوردار نیست.

این مسئله مرا به فکر فرو می‌برد که چرا نظام مالی حوزه‌ها نتوانسته جایگاه طلاب را در جامعه تقویت کند؟ طلاب، که سرمایه‌های معنوی و علمی جامعه‌اند، نباید در تنگنای مالی گرفتار شوند. باید نظام مالی حوزه‌ها را اصلاح کرد تا طلاب بتوانند با عزت و سربلندی به خدمت علمی و دینی بپردازند.

بخش پنجم: نقدی بر مقایسه نظام‌های گذشته و حال

گاه شنیده‌ام که برخی نظام گذشته را ستایش می‌کنند و برخی نظام کنونی را برتر می‌دانند. اما به باور من، مقایسه نظام‌های گذشته و حال نباید به تحریف یا یک‌جانبه‌گرایی منجر شود. هر دوره‌ای نقاط قوت و ضعف خود را دارد و باید با دیدی منصفانه به آن نگریست.

این نگاه منصفانه، به ما کمک می‌کند تا از تاریخ درس بگیریم و نقاط قوت را تقویت و ضعف‌ها را اصلاح کنیم. حوزه‌های علمیه نیز باید از این درس بهره گیرند و به جای ماندن در گذشته یا خودستایی، به سوی پویایی و پیشرفت حرکت کنند.

بخش ششم: ضعف تولیدات علمی حوزه‌ها

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، کیفیت پایین برخی تولیدات علمی حوزه‌هاست. بسیاری از کتاب‌ها و مقالاتی که در حوزه‌ها منتشر می‌شوند، نه‌تنها مورد استقبال قرار نمی‌گیرند، بلکه گاه به رایگان توزیع می‌شوند، زیرا کسی آن‌ها را نمی‌خرد. این واقعیت، نشانه‌ای از ضعف در تولید علم دینی است.

ما باید مقالاتی بنویسیم که جهان را به حیرت وادارد. چرا حوزه‌های ما نتوانسته‌اند در تولید علم پیشرو باشند؟ باید به طلاب فرصت دهیم تا با پژوهش‌های نوین و خلاقانه، علم دینی را به جهانیان عرضه کنند.

بخش هفتم: نیاز به علم و صنعت در حوزه‌ها

دین امروز، بیش از هر زمان، به علم و صنعت نیاز دارد. با روش‌های سنتی و حرف‌های کلیشه‌ای نمی‌توان به نیازهای معاصر پاسخ داد. می‌گفتند: «با دیتّی دیتّی، بز چاق نمی‌شود!» باید به طلاب کار و برنامه داد تا عمرشان هدر نرود.

طلاب نباید بی‌کار و سرگردان باشند. باید برایشان برنامه‌ریزی کرد، کار علمی و عملی به آن‌ها سپرد و از هدررفت عمرشان جلوگیری کرد. حوزه‌ها باید به آزمایشگاه‌هایی برای تولید علم و نوآوری تبدیل شوند.

بخش هشتم: تجربه‌ای از تیمارستان

در کودکی، زمانی که تنها ده، دوازده سال داشتم، در تیمارستان کار می‌کردم و همزمان درس می‌خواندم. آنجا با روان‌شناسی و رفتارهای انسانی آشنا شدم. برخی بیماران، لجن حوض‌ها را می‌خوردند، گویی مغزشان به این ماده جذب می‌شد. این تجربه، مرا با پیچیدگی‌های روان انسان آشنا کرد.

این مشاهدات به من آموخت که مغز انسان، با میلیاردها مسیر برای تشخیص بوها و محرک‌ها، پیچیدگی شگفت‌انگیزی دارد. هر سلول مغزی، به محرک خاصی واکنش نشان می‌دهد، و این تنوع، ریشه رفتارهای گوناگون انسان‌هاست. این درس را در حوزه‌های علمیه نیز باید به کار بست و به طلاب آموخت که با علم روان‌شناسی و علوم انسانی، دین را بهتر درک کنند.

بخش نهم: نقد فلسفه‌های سنتی

سال‌هاست که بر این باورم که فلسفه‌های سنتی، مانند اسفار و شفا، گاه طلاب را گمراه می‌کنند. این متون، با مفاهیمی مانند «هویلا» که با واقعیات علمی سازگار نیست، ذهن طلاب را محدود می‌کنند و از سواد علمی آن‌ها می‌کاهند.

جهان امروز، با میلیاردها رنگ، بو و تنوع، نمی‌تواند با مفاهیم کهنه تحلیل شود. ما باید فلسفه را با علوم نوین پیوند دهیم تا طلاب، به جای بی‌سوادی، به دانشی عمیق و کاربردی دست یابند.

بخش دهم: تحلیل قرآنی شهوات و زندگی

یکی از آیاتی که همواره در درس‌گفتارهایم به آن پرداخته‌ام، آیه‌ای از سوره آل‌عمران است که می‌فرماید:

قرآن کریم: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ

ترجمه: برای مردم، دوستی شهوات از زنان و پسران و اموال هنگفت از زر و سیم زینت داده شده است.

این آیه، به تمایلات نفسانی مردم اشاره دارد، اما شهوات ذکرشده در آن، تنها نمونه‌هایی از امیال گسترده انسان‌اند. شهوات، در حقیقت، بسیار گسترده‌تر از این مصداق‌هاست. ما نباید شهوات را تنها به امور مادی محدود کنیم؛ این آیه، ما را به تأمل در عمق روان انسان دعوت می‌کند.

در ادامه، قرآن کریم می‌فرماید:

قرآن کریم: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

ترجمه: و نزد خدا فرجام نیکوست.

این آیه، زندگی دوطرفه و مبتنی بر همراهی و وفاداری را به ما نشان می‌دهد، در مقابل زندگی یک‌طرفه‌ای که مردسالاری را ترویج می‌کند. مردسالاری، که در آن یکی بر دیگری سلطه دارد، متاع حیات دنیوی است و ارزشی ندارد.

و سرانجام، قرآن کریم می‌فرماید:

قرآن کریم: أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ

ترجمه: آیا شما را به چیزی بهتر از این خبر دهم؟ برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، نزد پروردگارشان باغ‌هایی است که از زیر آن‌ها جوی‌ها روان است.

این آیه، به زندگی متعالی و معنوی اشاره دارد که برای متقین است. این سبک زندگی، فراتر از شهوات دنیوی و روابط یک‌طرفه، ما را به سوی ارزش‌های الهی هدایت می‌کند.

این تحلیل قرآنی، مرا به این باور رسانده که دین، ما را به سوی زندگی‌ای متعادل و معنوی دعوت می‌کند. ما باید از مردسالاری، که روابط را یک‌طرفه می‌کند، به سوی زندگی دوطرفه و سپس متعالی حرکت کنیم.

بخش یازدهم: روایتی از ناسپاسی

مردی را که سال‌ها به عالمی خدمت کرده بود. او و خانواده‌اش با جان و دل برای آن عالم کار می‌کردند، اما وقتی روزی به دیدارش رفتند، او حتی نگاهی به آن‌ها نکرد. آن مرد، دلشکسته به همسرش گفت: «خاک بر سرت که این‌همه خدمت کردی و او تو را نشناخت!»

این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چرا گاه در روابطمان قدرشناس نیستیم؟ دین به ما می‌آموزد که باید قدردان باشیم و روابطمان را دوطرفه کنیم، نه اینکه تنها به دنبال منفعت خود باشیم.

بخش دوازدهم: عشق بی‌قید و شرط

عشق واقعی، مانند عشق والدین به فرزند، بی‌قید و شرط است. از عشقم به یکی از عالمان دینی سخن گفتم، عشقی که فراتر از دین و علم بود. این عشق، چنان عمیق بود که می‌گفتم حتی اگر او را به جهنم ببرند، من نیز دنبالش می‌روم! این عشق بی‌قید و شرط، مرا به خدا نیز پیوند می‌داد. می‌گفتم: «خدایا، من تو را دوست دارم، هرچه می‌خواهی با من کن!»

این سخن را از کلام امیرالمؤمنین (ع) آموخته‌ام که فرمود:

لَا خَوْفًا مِنْ نَارِكَ وَلَا طَمَعًا فِي جَنَّتِكَ

ترجمه: نه از ترس آتش تو و نه به طمع بهشت تو.

این عشق، مرا به این باور رساند که دین، فراتر از پاداش و مجازات است. عشق واقعی، مانند عشق والدین به فرزند، بی‌چشمداشت است و این همان ارزشی است که باید در روابط انسانی و الهی دنبال کنیم.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، روایتی از تأملاتم در باب علم، دین، فرهنگ و انسانیت است. از دغدغه‌ام برای پویایی حوزه‌های علمیه تا نقدم بر مردسالاری و دعوتم به زندگی دوطرفه و متعالی، همه و همه برای این است که جامعه‌ای خداگونه بسازیم. ما نباید منتظر دیگران باشیم؛ باید خودمان دست به کار شویم، مطالعه کنیم، تحقیق کنیم و با خلاقیت و تعهد، راه را برای آینده‌ای روشن‌تر هموار کنیم. قرآن کریم، با آیاتی چون «زین للناس» و «حسن‌المآب» و «أنبئکم بخیر»، ما را به سوی زندگی‌ای متعادل و معنوی هدایت می‌کند. این است راهی که من در طلبگی و زندگی‌ام دنبال کرده‌ام و امیدوارم شما نیز در این مسیر گام بردارید.