متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۵۵

مقدمه

این مجموعه، بازتابی است از تأملات و خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، آن‌ها را با جزئیات و عمق بیشتری بازگو می‌کنم تا شما را به دنیای اندیشه‌ها، تجربه‌ها و دغدغه‌هایم ببرم. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح لحظات زندگی‌ام هستند، بلکه بازتابی از عمق نگاهم به معارف قرآنی، ضرورت تحول در علم دینی، و نقش‌آفرینی آن در جامعه و انقلاب. در این گفتگوها، شما را دعوت می‌کنم تا همراه من، در مسیری از تأملات معرفتی، عرفانی و اجتماعی گام بردارید، گویی در کنارم نشسته‌اید و این حکایات را از زبان خودم می‌شنوید.

بخش اول: فهم قرآن با ابزار علوم

سال‌ها پیش، در دل درس‌گفتارهایم، همواره بر این باور تأکید داشتم که فهم قرآن کریم و سخنان خدا و پیامبر (ص) بدون بهره‌گیری از علوم گوناگون ممکن نیست. حیوان‌شناسی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و فلسفه، هرکدام دریچه‌ای به سوی درک عمیق‌تر آیات الهی می‌گشایند. روزی در جمعی از طلاب گفتم: «ما نیامده‌ایم هرچه دیگران می‌گویند بپذیریم. آمده‌ایم ببینیم خدا و پیامبر چه فرموده‌اند، اما بدون دانش، چگونه می‌توانیم این را دریابیم؟» این سخن، ریشه در اعتقادم به میان‌رشته‌ای بودن فهم قرآن دارد.

قرآن کریم می‌فرماید: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ (ص: ۲۹)، یعنی کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم، مبارک است تا در آیاتش تدبر کنند. این آیه، دعوتی است به تأمل و تدبر، اما چگونه می‌توان بدون ابزار دانش به این تدبر دست یافت؟ باور دارم که حوزه‌های علمی ما باید علوم انسانی و طبیعی را در آغوش کشند تا معارف قرآنی را با عمق بیشتری بکاوند.

بخش دوم: نقد ساده‌انگاری در معانی کلمات قرآنی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، ساده‌انگاری در فهم معانی کلمات قرآنی بوده است. روزی در میان طلاب، بحثی درباره تفاوت «خر»، «الاغ» و «بقر» مطرح کردم. گفتم: «آقا، خر یعنی چه؟ الاغ یعنی چه؟ اشتقاقش چیست؟» با شگفتی دیدم که بسیاری، این کلمات را یکسان می‌پندارند. این ساده‌انگاری، ریشه در تأثیرات استعماری دارد که ما را از فهم دقیق معانی دور کرده است. استعمار به ما گفت: «فقه بخوانید، فلسفه بخوانید، صرف و نحو بخوانید»، اما نگفت که ماده کلمات را بکاوید و ریشه آن‌ها را بشناسید.

قرآن کریم می‌فرماید: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ (النساء: ۸۲)، یعنی آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ تدبر در قرآن، نیازمند زبان‌شناسی و معانی‌شناسی است. اگر ندانیم «خر» در چه زبانی و با چه معنایی به کار رفته، چگونه می‌توانیم آیات را درست فهم کنیم؟ این نقد من به علم دینی است که باید از این سطحی‌نگری رها شود.

بخش سوم: نقد نظام آموزشی حوزه‌های علمی

نظام آموزشی حوزه‌های علمی، با همه ارزش‌هایش، از کاستی‌هایی رنج می‌برد. در جوانی، وقتی به درس خارج دعوت شدم، خجالت کشیدم که با ظاهری ساده در آن جمع حاضر شوم. آن زمان، درس‌هایی مانند سیوطی و صرف و نحو محور آموزش بودند، اما چیزی که مرا آزار می‌داد، نبود توجه به معانی دقیق کلمات و علوم کاربردی بود. گفتم: «ما در حوزه‌ها، شیری بر سر خود می‌مالیم و فکر می‌کنیم همه‌چیز را می‌دانیم.» این نقد، نه از سر انکار، بلکه از عشق به علم دینی است.

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (الزمر: ۹)، یعنی بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ این آیه، ما را به سوی علمی پویا و کاربردی هدایت می‌کند. حوزه‌های ما باید به سوی آموزش زبان‌شناسی، تاریخ و علوم انسانی حرکت کنند.

بخش چهارم: خاطره‌ای از درس خارج و آموزش سنتی

در کودکی، وقتی یکی از عالمان دینی مرا به درس خارج دعوت کرد، از خجالت ظاهرم نرفتم. گفتم: «با این فکل‌ها که درس خارج نمی‌خوانم!» آن زمان، درس سیوطی و درس خارج، بخش اصلی آموزش بود. برخی طلاب، حتی پول می‌گرفتند تا در این درس‌ها شرکت کنند. اما من همیشه باور داشتم که آموزش باید به نیازهای روز پاسخ دهد، نه اینکه در چارچوب‌های سنتی محصور بماند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ (إبراهيم: ۴)، یعنی و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قومش. این آیه، مرا به این فکر واداشت که آموزش دینی باید با زبان و نیازهای مردم امروز همخوانی داشته باشد.

بخش پنجم: علم دینی و حمایت از انقلاب

یکی از دغدغه‌هایم، نقش علم دینی در حمایت از انقلاب بود. در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: «اگر حوزه‌ها به انقلاب کمک نکنند، این انقلاب از دست می‌رود.» علم دینی باید پویا و عملیاتی باشد تا بتواند به دولت و ملت یاری رساند. اما متأسفانه، گاهی علم ما از عمل عقب می‌ماند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ (آل عمران: ۱۰۴)، یعنی باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند. این آیه، مسئولیت علم دینی را در هدایت جامعه یادآور می‌شود.

بخش ششم: پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده

روزی در کلاسی گفتم: «نمی‌شود گفت یک کلاس همه نمی‌فهمند. این حرف زشتی است.» قضاوت‌های شتاب‌زده، مانند مقایسه گاو و خر یا بی‌حرمتی به باورهای دیگران، نشانه ساده‌انگاری است. می‌گفتم: «یک میلیارد انسان وقتی گاو را مقدس می‌دانند، دلیلی دارد. نباید به آن‌ها بی‌حرمتی کرد.»

قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ (الحجرات: ۱۲)، یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید که برخی از گمان‌ها گناه است. این آیه، ما را به پرهیز از قضاوت‌های غیرعلمی دعوت می‌کند.

بخش هفتم: عملیاتی شدن علم دینی

در همدان، در باغی، با یکی از شاگردانم که اکنون سردار است، روزی بیست‌ویک صفحه از سیوطی می‌خواندیم. اما همیشه می‌گفتم: «خواندن بدون عمل، چه فایده‌ای دارد؟» علم دینی باید عملیاتی شود، مانند پارتیزانی که در سنگر درس می‌خواند و امتحان می‌داد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ (النحل: ۹۶)، یعنی و آنچه نزد خداست پایدار است. علم پایدار، علمی است که به عمل درآید و در خدمت جامعه باشد.

بخش هشتم: قرآن، کتابی پارتیزانی

همیشه قرآن را کتابی عملیاتی و پارتیزانی می‌دانستم. می‌گفتم: «قرآن راحت رفوزه می‌کند اگر درست عمل نکنیم.» این کتاب، پر از راز و رمز است و نیازمند سازمان‌دهی و نقد دقیق است تا فهمیده شود.

قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ (الإسراء: ۹)، یعنی این قرآن به راهی که استوارتر است هدایت می‌کند. این هدایت، نیازمند مطالعه فعال و نقادانه است.

بخش نهم: ولایت و فهم قرآن

در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: «فهم ولایت در قرآن، سی سال مطالعه می‌خواهد تا تحریفات و جاسازی‌ها مشخص شود.» این موضوع، چنان عمیق است که نیازمند کاوش مداوم است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ (آل عمران: ۷)، یعنی و تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند. این آیه، بر ضرورت علم عمیق برای فهم مفاهیم قرآنی تأکید دارد.

بخش دهم: استکبار نفسانی و عبادت

روزی که گفتم: «استکبار نفسانی، مانع تأثیر عبادت است.» اگر کسی از خدا تعریف کند و ما غر بزنیم که چرا از ما تعریف نکرد، این نشانه نفس‌پرستی است. عبادت باید ما را فروتن کند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ (الطلاق: ۱)، یعنی و هر که از حدود خدا تجاوز کند به خویشتن ستم کرده است. این آیه، بر فروتنی در برابر خدا تأکید دارد.

بخش یازدهم: ارزش معنوی قرآن شخصی‌ام

قرآن شخصی‌ام، گنجینه‌ای است که با علامت‌گذاری‌های بی‌شمار، مانند ستارگان آسمان، برایم ارزشی بی‌نهایت دارد. می‌گفتم: «اگر یک میلیارد هم بدهند، این قرآن را نمی‌فروشم. حتی اگر در این دنیا درستش نکنم، در برزخ درستش می‌کنم.»

قرآن کریم می‌فرماید: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (الإسراء: ۸۲)، یعنی و از قرآن آنچه شفا و رحمت برای مؤمنان است فرو می‌فرستیم. این قرآن، شفای روح من بوده است.

بخش دوازدهم: شاگردی نزد اساتید برجسته

نزد حدود نود استاد برجسته شاگردی کردم، اما هیچ‌گاه نامشان را در کتاب‌هایم نیاوردم. دلیلش این بود که نمی‌خواستم حقشان ادا نشود. برخی از آن‌ها، چنان بزرگ بودند که نمی‌شد با کلمات توصیفشان کرد.

قرآن کریم می‌فرماید: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (النحل: ۴۳)، یعنی اگر نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید. این آیه، مرا به یاد تواضعم در برابر اساتیدم می‌اندازد.

بخش سیزدهم: جایگاه والای زنان

در سه‌سالگی، اولین استاد عرفانم زنی بود که ما به‌اشتباه او را «گلیم» صدا می‌کردیم، چون «گلین» به معنای عروس در ترکی را نمی‌دانستیم. او مانند پیامبری بود که مرا هدایت کرد. زنان، کیمیاگران خلقت‌اند و نقششان در نظام الهی بی‌نظیر است.

قرآن کریم می‌فرماید: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ (البقرة: ۲۲۳)، یعنی زنان شما کشتزار شما هستند. این آیه، به نقش حیاتی زنان در خلقت اشاره دارد.

بخش چهاردهم: رفتار پیامبر با زنان

رفتار پیامبر (ص) با زنان، به‌ویژه حضرت زهرا (س)، چنان عاطفی و محترمانه بود که مرا به شگفتی واداشته است. می‌گفتم: «پیامبر، سینه حضرت زهرا را می‌بوسید، رفتاری که حتی عایشه را به تعجب واداشت.» این سیره، درس بزرگی برای ماست.

قرآن کریم می‌فرماید: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (الأحزاب: ۲۱)، یعنی برای شما در پیامبر خدا الگویی نیکو است. این آیه، ما را به تاسی به سیره پیامبر دعوت می‌کند.

بخش پانزدهم: نقد عدم آموزش تاریخ

یکی از انتقاداتم به علم دینی، عدم آموزش تاریخ در حوزه‌هاست. می‌گفتم: «طلاب، تاریخ بابایشان را هم نمی‌دانند!» بدون تاریخ، چگونه می‌توان سیره پیامبر و ائمه را فهمید؟

قرآن کریم می‌فرماید: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ (آل عمران: ۱۳۷)، یعنی پیش از شما سنت‌هایی گذشته است، پس در زمین سیر کنید. این آیه، بر اهمیت مطالعه تاریخ تأکید دارد.

بخش شانزدهم: احترام به زنان

همیشه باور داشتم که احترام به زنان، بخشی از تاسی به سیره پیامبر (ص) است. می‌گفتم: «هرچه می‌توانید به زنان حرمت بگذارید و احترام کنید.» این تکریم، نه‌تنها وظیفه‌ای دینی، بلکه ضرورتی انسانی است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (البقرة: ۲۳۱)، یعنی و بدانید که خدا به هر چیز داناست. این آیه، ما را به رعایت حدود الهی در رفتار با زنان دعوت می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از سال‌ها تأمل و تجربه‌ام در مسیر علم، عرفان و خدمت به دین و انقلاب است. از فهم قرآن با ابزار علوم گوناگون تا نقد کاستی‌های علم دینی، از تأکید بر جایگاه والای زنان تا تاسی به سیره پیامبر (ص)، هر بخش از این روایت‌ها، دعوتی است به سوی تحول و پویایی در علم دینی. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در این مسیر پرنور دعوت کند و چراغی باشد برای هدایت و معرفت.