متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۸۰

مقدمه

این خاطرات، روایت‌هایی از دغدغه‌های عمیق من در مسیر جستجوی حقیقت و توسعه علم دینی است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، این گفته‌ها را با دلی پرشور و ذهنی پر از پرسش بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر مسیر آیندگان بیفکنم. آنچه در پی می‌آید، تأملاتی است که از عمق وجودم برخاسته و با نگاهی به وضعیت حوزه‌های علمیه، رسانه‌های دینی، و جایگاه علم در جهان امروز شکل گرفته است. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در مسئولیت‌های علمی و معنوی ما در برابر خدا، قرآن، و امت اسلامی.

بخش اول: دغدغه توسعه علم دینی

چرا علوم ما جهانی نمی‌شود؟

سال‌هاست که این پرسش ذهنم را مشغول کرده است: چرا علوم ما در حوزه‌های علمیه به جایگاهی که شایسته آنهاست، نرسیده‌اند؟ چرا درس‌هایی که ما می‌خوانیم و می‌آموزیم، در جهان خریدار ندارد؟ در جوانی، وقتی دروس حوزوی را با شوق می‌خواندم، این امید در دلم بود که روزی این علوم، نه‌تنها در شهر و دیار خودمان، بلکه در گستره جهانی، راهگشا شوند. اما امروز، با نگاهی به اطراف، می‌بینم که حوزه‌های ما هنوز در تنگنای محلی گرفتارند. طلاب ما، به‌جای آنکه در دانشگاه‌های بزرگ جهان یا در رسانه‌های جهانی سخن بگویند، گاه به روستاها محدود می‌شوند و به فعالیت‌هایی مشغول‌اند که شأن علم دینی را به تمامی بازنمی‌تاباند.

این محدودیت، دردی است که در دلم نشسته. چرا ما نمی‌توانیم در رسانه‌های جهانی، در اینترنت، یا حتی در فضاهایی مانند فیس‌بوک و ماهواره، گفتمانی جهانی و مستقل ارائه دهیم؟ چرا صدای ما، صدایی که از قرآن و دین برمی‌خیزد، در جهان شنیده نمی‌شود؟ این پرسش‌ها، نه از سر ناامیدی، بلکه از سر عشق به حقیقت و دغدغه توسعه الهی و ولایی حوزه‌هاست.

نقد رسانه‌های دینی و لزوم استقلال

وقتی به شبکه‌های ماهواره‌ای که به نام دین سخن می‌گویند نگاه می‌کنم، دلم می‌گیرد. بسیاری از این شبکه‌ها، چه به نام شیعه و چه به نام سنی، از استقلال به دورند. برخی وابسته به قدرت‌های خارجی‌اند و به جای سخن گفتن از خدا و قرآن، از ارباب‌های زمینی یا زیرزمینی خود سخن می‌گویند. این وابستگی، آفتی است که به اعتبار دین آسیب می‌زند. من همیشه آرزو داشته‌ام که حوزه‌های ما رسانه‌ای مستقل راه‌اندازی کنند؛ رسانه‌ای که در اتاقی ساده، با پیامی الهی، از حقیقت دین سخن بگوید. این رسانه باید از هرگونه وابستگی آزاد باشد و تنها به خدا و قرآن وفادار بماند.

روزهایی را که در حوزه، با طلاب جوان از این آرزوها سخن می‌گفتم. می‌گفتم: «چرا ما نباید صدایی در جهان داشته باشیم؟ مگر نه اینکه قرآن کریم می‌فرماید: وَٱللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۱۵: خداوند وسيع و داناست)؟ این وسعت الهی کجاست؟ چرا ما از این ظرفیت بی‌کران بهره نمی‌بریم؟»

بخش دوم: وحدت اسلامی و نقد تحریکات

اهل سنت، برادران دینی ما

یکی از باورهای عمیق من این است که اکثر اهل سنت، مردمانی مستضعف و برادران دینی ما هستند. دعوا و جدال با آنها، راه به جایی نمی‌برد. برخی عالمان، چه از شیعه و چه از سنی، با تحریکات خود، آتش تفرقه را شعله‌ور می‌کنند. این تحریکات، نه به سود شیعه است و نه به سود سنی. در گفت‌وگوهایم با طلاب، همیشه بر محبت، مهربانی، و اخلاق تأکید کرده‌ام. این اخلاق است که می‌تواند دل‌ها را به هم نزدیک کند و وحدت اسلامی را رقم بزند.

جهان امروز، بیش از هر زمان، به وحدت نیاز دارد. ما نباید اجازه دهیم که تحریکات برخی عالمان مزدور، این وحدت را خدشه‌دار کند. به جای جدال، باید با گفت‌وگوی عالمانه و محترمانه، پیام دین را به جهانیان برسانیم.

بخش سوم: حکمت، صدق، و استناد

حکمت چیست؟

حکمت، برای من، چیزی فراتر از فلسفه یا دانش ظاهری است. حکمت، بیانی است محکم، منطقی، و عملی که با استناد همراه باشد. سخنی که سند نداشته باشد، هرچند زیبا و محکم به نظر آید، ارزش تعمیم ندارد. مانند خانه‌ای است که سند مالکیت ندارد؛ هرچند زیبا باشد، اعتبار قانونی ندارد. در جلسات درس، بارها به طلاب می‌گفتم: «حرف محکم بزنید، اما سندش را هم ارائه دهید. این است که شما را صادق می‌کند.»

صدق، صفتی است که در کار و گفتار عالم باید جاری باشد. عالمی که سخن‌اش محکم و مستند است، صادق است. نمازش صدق دارد، کارش صدق دارد، و اندیشه‌اش صدق دارد. اما اگر سخن‌اش از یقین و استدلال خالی باشد، یا به گمان و ظن متکی باشد، صدق ندارد. این نقص، دردی است که در بسیاری از سخنان دینی ما دیده می‌شود.

نقد سخنان بی‌سند

یکی از دردهای بزرگ من، سخنان بدون سند در حوزه‌هاست. بارها دیده‌ام که عالمی سخنی می‌گوید، اما وقتی شبهه‌ای به آن وارد می‌شود، پاسخی ندارد. این چه حکمت است؟ حکمت باید محکم باشد و سند داشته باشد. در جوانی، وقتی کتاب‌های دشواری مانند سیوطی یا حاشیه ملا عبدالله را می‌خواندم، بارها و بارها مطالب را بررسی می‌کردم، اشکالات را یادداشت می‌کردم، و پاسخ‌ها را جستجو می‌کردم. این روش، مرا به این باور رساند که عالم باید با دقت و استناد سخن بگوید.

بخش چهارم: تربیت طلاب و نقش حوزه‌ها

نقد روضه‌خوانی به‌عنوان شغل

روضه‌خوانی، هرچند ارزشمند، نباید شغل دائمی عالم باشد. حوزه‌های ما باید مرکز دانش، پژوهش، و حکمت باشند، نه صرفاً محل تربیت روضه‌خوان. روزی به طلاب گفتم: «دانش، شغل اصلی شماست. روضه‌خوانی را می‌توان در چند جلسه آموخت، اما حکمت و علم، سال‌ها تلاش می‌طلبد.» حوزه‌ها باید عالمانی تربیت کنند که فیلسوف، فقیه، جامعه‌شناس، و سیاست‌مدار باشند؛ عالمانی که بتوانند در جهان سخن بگویند و با استدلال، حقیقت را نمایان کنند.

توصیه به آزادی طلاب در جوانی

من همیشه به طلاب جوان گفته‌ام که در جوانی آزاد باشند. بگذارید هرچه دل‌شان می‌خواهد، تجربه کنند، اما وقتی عمامه بر سر گذاشتند، شأن دین را حفظ کنند. به فرزندانم، که خود طلبه‌اند، می‌گفتم: «تا وقتی عمامه نگذاشته‌اید، آزادید. لباس دل‌خواه‌تان را بپوشید، اما وقتی عالم شدید، باید اسوه حسنه باشید.» قرآن کریم می‌فرماید: وَلَكُمْ فِى رَسُولِ ٱللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۲۱: برای شما در رسول خدا سرمشقی نیکوست). عالم باید این سرمشق را در ظاهر و باطن خود نشان دهد.

نقد نظارت بیش‌ازحد

نظارت بیش‌ازحد بر طلاب، به رشد آنها آسیب می‌زند. من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که باید به آنها اعتماد کرد. بگذارید طلاب با آزادی و در چارچوب دین، مسیر خود را پیدا کنند. این اعتماد، آنها را به عالمانی متعهد و خلاق تبدیل می‌کند.

بخش پنجم: ضرورت جهانی‌سازی علم دینی

حوزه‌ها و گفت‌وگوی جهانی

یکی از بزرگ‌ترین کاستی‌های حوزه‌های ما، نبود ارتباط با جهان است. چرا ما در سمینارها و کنفرانس‌های بین‌المللی حضور نداریم؟ چرا عالمان ما در دانشگاه‌های بزرگ جهان سخن نمی‌گویند؟ روزی به طلاب گفتم: «جهان امروز، میدان پهلوانی است. مانند پهلوانان قدیم، باید به میدان جهانی برویم و با استدلال و حکمت، حقیقت را نشان دهیم.» حوزه‌ها باید از این انزوا خارج شوند و با گفت‌وگویی محترمانه و عالمانه، جایگاه دین را در جهان تثبیت کنند.

استفاده از فناوری

جهان امروز، جهان فناوری است. طلاب ما باید با اینترنت، رسانه‌های اجتماعی، و فناوری‌های نوین آشنا باشند. من در خانه‌ام، همیشه فضایی باز برای استفاده از فناوری فراهم کرده‌ام. به فرزندانم گفته‌ام: «از وای‌فای و اینترنت استفاده کنید، اما هدف‌تان را گم نکنید.» فناوری، ابزاری است برای ترویج دین، و ما باید از آن به بهترین شکل بهره ببریم.

جمع‌بندی

این خاطرات، بازتاب دغدغه‌های من برای اعتلای علم دینی و جایگاه حوزه‌های علمیه در جهان است. من همیشه باور داشته‌ام که حوزه‌ها باید مرکزی برای تولید حکمت، صدق، و استناد باشند. عالمان ما باید با بیان محکم و مستند، در میدان جهانی حاضر شوند و با تکیه بر وحدت اسلامی و اخلاق، پیام دین را به گوش جهانیان برسانند. این مسیر، وظیفه‌ای شرعی است که با عنایت الهی و همت جمعی، می‌تواند به ثمر نشیند. امیدوارم این گفت‌وگوهای صمیمی، چراغی باشد برای آیندگان تا راه حقیقت را با شجاعت و حکمت بپیمایند.