متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1300

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از تجربه‌ها و تأملات من در مسیر علم و معرفت، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اینک، این خاطرات را با دلی پر از احساس و ذهنی سرشار از تجربه بازگو می‌کنم تا شاید چراغی باشد برای جویندگان حقیقت. در این گفتگوها، کوشیده‌ام تا با زبانی صمیمی، اما آمیخته با عمق معرفتی و معنوی، شما را به لحظه‌های زندگی‌ام ببرم؛ لحظه‌هایی که در آن‌ها علم، اخلاق، و عرفان در هم تنیده‌اند و مرا به سوی درک عمیق‌تری از دین و انسانیت رهنمون شده‌اند. هر خاطره، دریچه‌ای است به جهانی از تأملات فقهی، عرفانی، و اجتماعی که امیدوارم برای شما نیز الهام‌بخش باشد.

بخش اول: عرفان اصیل و پرهیز از رفتارهای غیرمتعارف

، روزگاری در محفلی سخن از فردی بود که به دیوانگی شهرت داشت. طلبه‌ای بود، قدرتمند و پرنفوذ، اما رفتارهایی داشت که با عقل و شرع سازگار نبود. می‌گفتند در زمان مرجعی بزرگ، او رادیویی را که صدایش بلند بود، برداشت و در خیابان به زمین کوبید. همه از او حساب می‌بردند، اما من می‌اندیشیدم که این رفتارها چه نسبتی با عرفان دارد؟ عرفان، که راهی است به سوی حق و حقیقت، چگونه می‌تواند با چنین اعمال نمایشی و غیرمنطقی همخوانی داشته باشد؟

عرفان اصیل، آن‌گونه که در قرآن کریم و سیره اهل بیت علیهم‌السلام می‌یابیم، با رعایت موازین شرعی و اخلاقی عجین است. در قرآن کریم آمده است: اتَّقُوا مَوَاضِعَ التُّهَمِ (از مواضع اتهام بپرهیزید). این آیه، که در روایات به آن اشاره شده، مرا به تأمل واداشت که عارف واقعی کسی است که نه‌تنها در باطن، بلکه در ظاهر نیز از هر آنچه شبهه ایجاد کند، دوری می‌جوید. رفتارهایی مانند شکستن اشیا یا ادعاهای غیرواقعی، مانند تبدیل شراب به سرکه، که گاه به برخی عارف‌نماها نسبت داده می‌شود، جز داستان‌هایی ساختگی نیست که به بدنامی عرفان منجر شده است.

بخش دوم: جوانمردی در مواجهه با مخالفان

یکی از درس‌های بزرگی که از سیره اهل بیت علیهم‌السلام آموخته‌ام، جوانمردی در برابر مخالفان است. در درس‌گفتارهایم، گاه به رفتار حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره کرده‌ام که حتی در لحظه‌های حساس، با خلیفه‌ای که با او اختلاف داشت، با کرامت و محبت رفتار می‌کرد. آن حضرت، در اوج اختلاف، با محبت و نصیحت به او نزدیک شد و راه توبه و اصلاح را به او نشان داد. این سیره، مرا به این باور رساند که عالم دینی باید حتی در برابر دشمن، جوانمرد باشد و کرامت انسانی را پاس بدارد.

این درس را در زندگی‌ام نیز به کار بستم. در زاهدان و کیش، جایی که شیعه و سنی در کنار هم زندگی می‌کردند، کوشیدم با محبت و احترام با همه تعامل کنم. در سراوان، با اهل سنت چنان با مهربانی رفتار کردیم که دل‌ها به هم نزدیک شد. ما نه تقیه کردیم و نه پنهان‌کاری، بلکه با صداقت و محبت، اختلافات را به گفت‌وگو و همزیستی تبدیل کردیم. این تجربه به من آموخت که محبت، قوی‌ترین ابزار برای پیوند دل‌هاست، حتی در جایی که دشمن بالای سرمان ایستاده است.

بخش سوم: نقد رفتارهای خشن در دفاع از دین

به یاد دارم ماجرایی را که در بخارا شنیده بودم. فردی بر منبر، به دلیل بغض و تعصب، سخنانی تند گفت و فتواهایی داد که به خشونت و تفرقه منجر شد. این رفتارها، نه‌تنها دین را حفظ نکرد، بلکه به کشتار و تفرقه دامن زد. من همیشه باور داشته‌ام که دفاع از دین، نباید به بهانه مصلحت، به خشونت یا فتواهای غیرمنطقی منجر شود. دین، خود جوانمردی است و هر اقدامی که از این اصل فاصله بگیرد، به زیان دین تمام می‌شود.

در زاهدان نیز تجربه‌ای مشابه داشتم. برخی بزرگان به ما می‌گفتند که برای دفاع از دین، باید خون ریخت یا فتواهای تند داد. اما من باور داشتم که دین خدا با جوانمردی و صداقت حفظ می‌شود، نه با خشونت. اگر قرار باشد به بهانه مصلحت، دست به اقدامات غیراخلاقی بزنیم، آنگاه دین را نه حفظ، که مندرس کرده‌ایم.

بخش چهارم: پرهیز از مصلحت‌اندیشی‌های نادرست

یکی از دردناک‌ترین تجربه‌هایم، ماجرای مهرهای مسجد بود. در شهری، برخی به بهانه نجاست، مهرهای مسجد را که وقف خدا بودند، در آب ریختند. گفتند این کار را کردند تا مردم به سوی درویشی نروند. اما من پرسیدم: این چه مصلحتی است که وقف خدا را نابود می‌کند؟ اگر دین خدا در خطر باشد، آیا باید به ناحق عمل کنیم؟ خیر، دین یعنی جوانمردی. اگر شکست هم بخوریم، باید با صداقت و پایبندی به حق باشیم. کسی که به بهانه مصلحت، دست به خیانت یا دروغ می‌زند، جانی بالقوه است و از دین فاصله گرفته است.

این باور را در جای‌جای زندگی‌ام آزمودم. در سراوان، نظام ما چهل جلد جواهر را برای اهل سنت فرستاد، نه برای تقابل، بلکه برای گفت‌وگو و استفاده مشترک. این کار، نشان داد که احترام و محبت، حتی در سخت‌ترین شرایط، راهگشاست.

بخش پنجم: فساد اخلاقی در جوامع پیشرفته

روزی خبری از بیمارستانی در ژاپن شنیدم. در آنجا، پزشکانی که به احترام و ادب شهرت داشتند، در اقدامی شگفت‌آور، کلیه بیماران را در حین عمل جراحی می‌دزدیدند. یازده مورد از این سرقت‌ها کشف شد، اما چه بسا موارد بیشتری پنهان مانده باشد. این ماجرا به من آموخت که فساد اخلاقی، نه محدود به جغرافیاست و نه به فرهنگ. ما گاه تصور می‌کنیم که مشکلات اخلاقی تنها در جامعه خودمان است، اما حقیقت این است که هر جامعه‌ای، اگر از ارزش‌های انسانی و دینی فاصله بگیرد، به چنین ورطه‌هایی می‌افتد.

بخش ششم: الگوی اخلاق و تقوا در عالمان دینی

یکی از زیباترین خاطراتی که از عالمان دینی دارم، به فقیهی وارسته بازمی‌گردد که جامع‌المدارک را نگاشته بود. او چنان متخلق به اخلاق و تقوا بود که حتی برای مصرف خمس، از سیدی دیگر اجازه می‌گرفت. کتابش را نیز نه برای شهرت، که برای خدمت به دین منتشر کرد، بی‌آنکه به جلد و ظاهر آن اهمیتی دهد. روزی در بازار تهران، او را دیدم که با طلبه‌ای جوان چنان با احترام و محبت سخن گفت که گویی با رفیقی دیرین هم‌کلام شده است. این رفتار، درس بزرگی به من داد: عالم دینی باید الگوی اخلاق و فروتنی باشد.

اما دردناک است که همین عالم، گاه با بی‌احترامی‌هایی مواجه شد. روزی که به منزلش رفتم، در را باز نکردند. شنیدم که عده‌ای به سوی خانه‌اش سنگ پرتاب کرده بودند. این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چرا جامعه‌ای که باید حرمت عالمان را پاس بدارد، گاه چنین بی‌مهری می‌کند؟

بخش هفتم: مسئولیت عالمان در عالم برزخ

روزی در عالم رویا، صحنه‌ای دیدم که مرا به شدت متأثر کرد. عالمی بزرگ را دیدم که در عالم برزخ، مسئولیت هدایت و تربیت هزاران طلبه را بر عهده داشت. اما آن طلاب، در سختی و عذاب بودند و او چون شیری در کنارشان ایستاده بود، گویی هنوز وظیفه تربیتشان را بر دوش دارد. این رویا به من آموخت که مسئولیت عالم دینی، حتی پس از مرگ نیز ادامه دارد. عالم باید با اخلاص و تعهد، راه را به دیگران نشان دهد، حتی اگر خود در سختی باشد.

بخش هشتم: نقد احتیاط بیش‌ازحد در مسائل شرعی

گاه برخی عالمان، در مسائل شرعی چنان احتیاط می‌کردند که از مسئولیت تصمیم‌گیری شانه خالی می‌شد. مثلاً در بحثی فقهی، برخی به جای استناد به دلیل روشن، احتیاط را پیشه می‌کردند و می‌گفتند: «شاید بار چهارم بهتر باشد.» اما من باور دارم که وقتی دلیل شرعی روشن است، احتیاط بیش‌ازحد، فرار از مسئولیت است. دین خدا، ما را به عمل بر اساس دلیل و حقیقت دعوت می‌کند، نه احتیاط بی‌مورد.

بخش نهم: دفاع از حرمت سادات

به یاد دارم روزهایی از پانزده خرداد، زمانی که هنوز جوان بودم. در آن روزها، وقتی کسی به سیدی از سادات بی‌احترامی می‌کرد، ما با غیرت دینی به دفاع برمی‌خاستیم. یک بار، فردی به یکی از عالمان دینی توهین کرد و من، از سر غیرت، او را مورد سرزنش قرار دادم. در کلانتری، وقتی ماجرا را توضیح دادم، حتی مسئول آنجا پذیرفت که دفاع از حرمت سادات، وظیفه‌ای دینی است. آن روزها، جامعه چنان قداستی برای سادات قائل بود که این دفاع، امری طبیعی تلقی می‌شد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از تجربه‌های من در مسیر علم، عرفان، و تعاملات اجتماعی. از نقد رفتارهای غیرمتعارف که به نام عرفان انجام می‌شود تا تأکید بر جوانمردی و محبت در برابر مخالفان، همه این‌ها درس‌هایی است که از دین و سیره اهل بیت علیهم‌السلام آموخته‌ام. باور دارم که علم دینی، تنها در سایه پایبندی به اصول شرعی، اخلاقی، و انسانی می‌تواند به تمدن‌سازی اسلامی منجر شود. این خاطرات، دعوتی است به بازنگری در رفتارهایمان و تلاش برای تربیت نسلی از عالمان که با اخلاص، محبت، و تعهد، راه حقیقت را روشن کنند.