متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1311)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تأملاتم اشاره کرده‌ام که شاید گذرا به نظر آمده باشند. اما این خاطرات، که اکنون پیش روی شماست، شرح تفصیلی آن لحظات است؛ لحظاتی که در آن‌ها کوشیده‌ام با نگاهی عمیق به علم، دین و زندگی، تجربیاتم را با شما در میان بگذارم. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای به تصویر کشیدن آنچه در ذهن و قلبم گذشته است؛ از تجلیل از عالمان وارسته‌ای چون مرحوم مطهری تا تأمل در استفاده معقول از جسم و تمایز میان عبادت اعطایی و عادتی. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق دانش و تعهد معنوی‌ام، بلکه دعوتی است به شما برای تأمل در این مفاهیم و یافتن پیوندی میان آن‌ها و زندگی خودتان.

بخش اول: تجلیل از عالم وارسته

زمانی در محضر درس و بحث، نام مرحوم مطهری را با احترام و افتخار بر زبان می‌آوردم. خداوند روح آن عالم وارسته را قرین رحمت کند! او شخصیتی بود که اخلاص و تعهدش به علم و دین، چون نوری در تاریکی‌های زمانه می‌درخشید. اگر شرایط آن روزگار مساعد بود و موانع سیاسی و اجتماعی، راه را بر او تنگ نمی‌کرد، بی‌گمان خدمات علمی و تبلیغی‌اش بیش از این شکوفا می‌شد. با این حال، او با آثارش به مردم خدمت کرد؛ خدمتی که نه‌تنها عالمانه، بلکه عاشقانه بود.

مرحوم مطهری سخنان بزرگان را ساده و روان کرد، گویی خوراکی معنوی برای جامعه فراهم می‌آورد. او با قلم و بیانش، مفاهیم پیچیده دینی و فلسفی را به زبانی آورد که دانشجو و محصل بتواند به آن استناد کند. کاش عالمانی چون او فراوان بودند تا جامعه ما از چنین خوراک علمی و معنوی بهره‌مند می‌شد. او در برابر مخالفان دین ایستاد و با استدلال‌های منطقی، نه‌تنها شبهات را پاسخ داد، بلکه مؤمنان را از نظر علمی و فکری تقویت کرد.

در تألیفاتش، گاه کاستی‌هایی دیده می‌شود، اما این کاستی‌ها هرگز از عظمت کار او نمی‌کاهد. یکی از عالمان بزرگ دینی توصیه می‌کرد که آثار او را مطالعه کنیم، و این سخن، گواهی است بر ارزش و جامعیت کتاب‌هایش. مرحوم مطهری، پاک‌ترین چهره روزگار خود بود؛ چهره‌ای که جز طلبگی و اخلاص در آن دیده نمی‌شد. باید جایگاه والای او را به رسمیت شناخت تا نقدهایمان، اگر هست، منصفانه و سازنده باشد.

بخش دوم: استفاده معقول از جسم، امانتی الهی

به یاد دارم کودکی‌ام را، زمانی که با نگاهی ساده اما عمیق به زندگی می‌نگریستم. آن روزها معتقد بودم که انسان باید از جسم خود، این امانت الهی، به بهترین شکل استفاده کند. مثال می‌زدم که اگر کسی اتومبیلی اجاره کند و آن را بی‌استفاده در گوشه‌ای رها کند، چه حماقتی مرتکب شده است! جسم ما نیز چنین است؛ امانتی است که باید در طول پنجاه یا صد سال زندگی، به کارش گیریم و از آن بهره‌ای معنوی و مفید ببریم.

اگر چشم یا کمرمان در این مسیر ضعیف شود، چه باک؟ جسم، چه قوی باشد و چه ضعیف، عاقبت در خاک فرو می‌رود. مهم آن است که از این امانت، به نحوی معقول و هدفمند استفاده کنیم، نه آنکه با افراط آن را به آسیب کشانیم یا با تفریط، نعمتش را تباه کنیم. امروزه حتی از اعضای بدن مردگان برای احیای زندگی دیگران استفاده می‌کنند؛ قلبی که می‌تپد، کلیه‌ای که حیات می‌بخشد. پس چرا ما در زمان حیات، از این جسم بهره‌ای شایسته نبریم؟

در این تأمل، به یاد کلامی می‌افتم که می‌فرماید: «فَاجْتَهِدْ يَا حَبِيبِي»؛ ای دوست من، از جسمت با تلاش و آگاهی استفاده کن! و هشدار می‌دهد که مبادا نفس تو فقیر و محتاج بماند، محتاج به بدنی که با آن به کمال برسی. قرآن کریم نیز می‌فرماید:
يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي
(کاش برای زندگی‌ام چیزی پیش فرستاده بودم) [فجر: 24]. این آیه، حسرت کسانی را نشان می‌دهد که از فرصت‌های زندگی برای کمال استفاده نکردند و در برزخ، معطل پختگی و کمال می‌مانند.

همیشه این باور را داشتم: هر نقصی که در دنیا برطرف نشود، در برزخ جبران خواهد شد، اما چه بهتر که در این دنیا خود را برای کمال آماده کنیم. این نگاه، ریشه در تعالیم اسلامی دارد که جسم را امانتی برای عبادت و خدمت به خدا می‌داند.

بخش سوم: عبادت اعطایی یا عادتی؟

گاهی با فرزندانم سخن می‌گفتم، کودکانی شیطان و پرجنب‌وجوش که گاه نماز می‌خواندند، اما بی‌وضو! به آن‌ها می‌گفتم: «نماز بی‌وضو باطل است!» آن‌ها می‌دانستند، اما گویی تنها برای راضی کردن من این کار را می‌کردند. این صحنه، مرا به تأمل واداشت: عبادتی که از سر عادت باشد، چه ارزشی دارد؟ گویی درسی که بی‌طهارت خوانده شود یا تدریس شود، بی‌اثر است.

این تأمل، مرا به تفکیک میان عبادت اعطایی و عادتی کشاند. عبادت اعطایی، آن است که از سر آگاهی و اشتیاق قلبی انجام شود، اما عبادت عادتی، چون اعتیادی است که انسان را از عمق معنویت دور می‌کند. بت‌پرست از بتش لذت می‌برد، معتاد از ماده مخدرش، اما آیا نماز ما، که معراج مؤمن است، نباید چیزی فراتر از عادت باشد؟ باید اندیشید که آیا عبادتمان از سر تقلید و عادت است یا از سر اشتیاق و آگاهی؟

ما در عالم وجود، گاه چون انسانی نشئه و خمار هستیم که ممکن است به دام عادت افتد. این هشدار، مرا به یاد کلامی می‌اندازد که اخلاص در عبادت را شرط پذیرش آن می‌داند. عبادت باید معراجی باشد که روح را به سوی خدا بالا برد، نه عملی که از سر تکرار، تهی از معنویت شود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن تأملاتم در باب علم، دین و زندگی. از تجلیل از عالمی وارسته چون مرحوم مطهری، که با اخلاص و دانشش راه را برای دیگران روشن کرد، تا تأمل در استفاده معقول از جسم، که امانتی الهی برای رسیدن به کمال است، و تمایز میان عبادتی که معراج روح است و عبادتی که به عادت تنزل یافته، همه و همه دعوتی است به شما برای نگریستن به زندگی با نگاهی عمیق‌تر. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربیات شخصی من، بلکه چراغی است برای راه یافتن به سوی حقیقت و کمال.