متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۳۲۰

مقدمه

سال‌ها پیش، در روزگار جوانی و در هنگامه‌ای که جانم تشنه معرفت بود، با کتاب شریف اصول کافی انس گرفتم. این کتاب، نه‌تنها مجموعه‌ای از احادیث گران‌سنگ اهل بیت علیهم‌السلام است، بلکه گویی دریچه‌ای است به سوی حقیقت که جان آدمی را احیا می‌کند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا از آن‌ها سخن گفته‌ام، شرحی است از آن لحظات عمیق که در آن‌ها با معارف الهی و کلام اهل بیت علیهم‌السلام زیستم. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم؛ تجربه‌هایی که نه‌تنها علمی و معرفتی‌اند، بلکه روح آدمی را به سوی وحدت و حقیقت الهی رهنمون می‌سازند.

در این بخش، به یکی از عمیق‌ترین روایات اصول کافی می‌پردازم؛ روایتی که گفت‌وگویی است میان امام صادق علیه‌السلام و سائلی زندیق، که پرسش‌هایش قلب فلسفه و کلام را نشانه گرفته است. این روایت، که در دل کتاب اصول کافی جای دارد، نه‌تنها مرا به تأمل در حقیقت الهی واداشت، بلکه جانم را چنان محاصره کرد که گویی خود در آن لحظه حضور داشتم. بیایید با هم به این دریای معرفت قدم بگذاریم.

بخش اول: انس با اصول کافی و احیای جان

در روزگار تحصیل، اصول کافی را از ابتدا تا انتها، با همه سیاهی‌ها و سفیدی‌هایش، حفظ می‌کردیم. نه‌تنها متن احادیث، بلکه حتی حاشیه‌ها و ظرایف آن را نیز به خاطر می‌سپردیم. این انس با کلام اهل بیت علیهم‌السلام، گویی جانم را زنده کرد. گاه فکر می‌کنم که خودم خدا را یافته‌ام، اما حقیقت آن است که این معارف اهل بیت بودند که آدرس را به من نشان دادند و راه را پیش پایم گشودند. این کلام، که در اصول کافی متجلی است، چنان ژرف است که نه‌تنها ذهن را روشن می‌کند، بلکه روح را نیز به سوی حقیقت بی‌پایان هدایت می‌نماید.

اصول کافی، به‌عنوان گنجینه‌ای از معارف شیعه، نه‌تنها متنی برای مطالعه است، بلکه راهی است برای تحول وجودی. حفظ این کتاب، که در حوزه‌های علمیه سنتی مرسوم بود، به من آموخت که چگونه با دقت و تعمق، به لایه‌های عمیق کلام اهل بیت علیهم‌السلام راه یابم. این انس، گویی مرا از محدودیت‌های فکری و تقسیم‌بندی‌های کاذب آزاد کرد و به سوی فهمی وحدانی از خداوند رهنمون ساخت.

بخش دوم: گفت‌وگوی فلسفی با حقیقت الهی

در میان روایات اصول کافی، روایت ششم از هشام بن حکم، که گفت‌وگویی است میان امام صادق علیه‌السلام و سائلی زندیق، گویی گوهری است که درخشش آن، ذهن و جان را به خود مشغول می‌کند. وقتی این روایت را خواندم، چنان مرا به خود آورد که گویی خود در آن لحظه، در محضر امام صادق علیه‌السلام نشسته‌ام و شاهد این گفت‌وگوی عمیق هستم.

سائل، که از نظر علمی شخصیتی بس توانمند بود، از امام پرسید: «خدا چیست؟» و امام فرمودند: هُوَ شَيْءٌ بِخِلَافِ الْأَشْيَاءِ وَإِنَّهُ شَيْءٌ بِحَقِيقَةِ الشَّيْئِيَّةِ (او چیزی است برخلاف اشیاء و به حقیقت شیئیت است). این پاسخ، چنان عمیق و سنگین بود که جانم را محاصره کرد. حقیقت شیئیت چیست؟ حقیقتی است که تقسیم نمی‌پذیرد. هرگاه بخواهیم آن را تقسیم کنیم، از حقیقتش دور می‌شویم. مثلاً، اگر بگوییم خدا واجب‌الوجود است یا ممکن‌الوجود، این تقسیم‌بندی‌ها خود به تحدید حقیقت الهی می‌انجامد. حقیقت الهی، بسیط است و فراتر از هرگونه قسم و قسیم.

سائل، که زیرکی و دقتش تحسین‌برانگیز بود، باز پرسید: فَمَا هُوَ؟ (او چیست؟) و امام فرمودند: هُوَ الرَّبُّ، هُوَ الْمَعْبُودُ، هُوَ اللهُ (او پروردگار است، او معبود است، او الله است). اما تأکید کردند که این نام‌ها، نه به معنای حروف الف، لام و هاء، بلکه اشاره‌ای به معنای حقیقت الهی‌اند. گویی امام می‌خواستند سائل را از دام الفاظ و تعینات زبانی برهانند و به سوی حقیقت بی‌پایان هدایت کنند.

بخش سوم: پرهیز از تحدید و تشبیه

سائل، که گویی می‌خواست امام را به دام پرسش‌های فلسفی بیندازد، گفت: فَقَدْ حَدَدْتَهُ إِذْ أَثْبَتَّ وُجُودَهُ (وقتی وجودش را اثبات کردی، او را محدود کردی). اما امام با قاطعیت فرمودند: لَمْ أَحُدَّهُ وَلَكِنِّي أَثْبَتُّهُ إِذْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ مَنْزِلَةٌ (او را محدود نکردم، بلکه اثبات کردم، زیرا بین نفی و اثبات واسطه‌ای نیست). این پاسخ، چنان مرا به شگفتی واداشت که گویی دریچه‌ای به سوی فهمی نو از توحید گشوده شد. بین نفی و اثبات، هیچ منزلتی نیست. یا خدا هست یا نیست. اما وقتی می‌گوییم هست، نباید به چیستی او بپردازیم، زیرا چیستی، به تشبیه و تقسیم می‌انجامد.

این کلام امام، مرا به یاد آیه شریفه‌ای انداخت که می‌فرماید: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (قرآن کریم، شوری: ۱۱)؛ یعنی «چیزى مانند او نیست و او شنواى بیناست.» این آیه، گویی تأییدی است بر کلام امام که خداوند را از هرگونه تشبیه و تحدید منزه می‌داند. من در آن لحظه، احساس کردم که این روایت، نه‌تنها پاسخی به سائل است، بلکه دعوتی است به سوی فهمی وحدانی از خداوند که جان آدمی را در بر می‌گیرد.

بخش چهارم: چالش‌های فلسفی و پاسخ‌های امام

سائل، که گویی از دانشی عمیق برخوردار بود، باز پرسید: فَلَهُ أَنِيَّةٌ وَمَاهِيَّةٌ؟ (آیا او انیت و ماهیتی دارد؟) این سؤال، گویی قلب فلسفه را نشانه گرفته بود. اگر بگوییم خداوند ماهیت ندارد، او را نفی کرده‌ایم، و اگر بگوییم دارد، او را محدود کرده‌ایم. اما امام با زیرکی فرمودند: لَا يُثْبِتُ الشَّيْءُ إِلَّا بِأَنِيَّةٍ وَمَاهِيَّةٍ (هیچ چیزی اثبات نمی‌شود مگر با انیت و ماهیت). این پاسخ، چنان دقیق بود که سائل را در برابر حقیقت عاجز کرد. امام نه‌تنها به دام تقسیم‌بندی نیفتادند، بلکه سائل را به سوی فهمی فراتر از مفاهیم فلسفی هدایت کردند.

وقتی این بخش از روایت را خواندم، گویی خودم در برابر این پرسش ایستاده‌ام. سائل، که شاید در حد ابن ابی‌العوجا یا حتی ارسطو بود، با پرسش‌هایش می‌خواست امام را به چالشی فلسفی بکشاند، اما امام با تسلطی بی‌نظیر، حقیقت الهی را فراتر از هرگونه تحدید و تعین معرفی کردند. این گفت‌وگو، مرا به یاد این حقیقت انداخت که خداوند، برای هر حقیقت، یک المثنی خلق کرده است؛ گویی معاویه در برابر امیرالمؤمنین علیه‌السلام، یا ابن ابی‌العوجا در برابر امام صادق علیه‌السلام، نمونه‌هایی از این تقابل‌اند. اما حقیقت، همیشه پیروز است.

بخش پنجم: وحدت حقیقت الهی

سائل باز پرسید: فَلَهُ كَيْفِيَّةٌ؟ (آیا او کیفیتی دارد؟) و امام فرمودند: لَا، زیرا کیفیت، به صفت و احاطه می‌انجامد و خداوند از هرگونه صفت مخلوقی منزه است. این پاسخ، مرا به تأمل واداشت. گویی امام می‌خواستند بگویند که حقیقت الهی، نه مقسم است، نه قسم و نه قسیم. همان‌گونه که کلمه، فراتر از اسم، فعل و حرف است، حقیقت الهی نیز فراتر از هرگونه تعین و تقسیم‌بندی است.

برایم مثالی روشن شد: زید و عمرو، انسان نیستند، بلکه انسان بلاتعین است. زید و عمرو، تعینات انسان‌اند، اما حقیقت انسان، بسیط و بدون تعین است. همین‌گونه، حقیقت الهی، وحدتی است که جان آدمی را محاصره می‌کند. در این وحدت، مفاهیم واجب و ممکن جایگاهی ندارند. این فهم، که از کلام امام صادق علیه‌السلام برمی‌خیزد، گویی مرا به تجربه‌ای عرفانی دعوت کرد؛ تجربه‌ای که در آن، جانم در برابر عظمت حقیقت الهی سر تعظیم فرود آورد.

جمع‌بندی

این روایت از اصول کافی، نه‌تنها ذهنم را به چالش کشید، بلکه جانم را به سوی حقیقت الهی رهنمون ساخت. گفت‌وگوی امام صادق علیه‌السلام با سائل زندیق، گویی دعوتی بود به سوی فهمی وحدانی از خداوند؛ فهمی که از هرگونه تشبیه، تحدید و تقسیم‌بندی منزه است. این روایت، که در دل اصول کافی جای دارد، مرا به یاد روزگار انس با این کتاب انداخت؛ روزگاری که هر سطرش، گویی دریچه‌ای به سوی معرفت بود.

این خاطره، که بخشی از درس‌گفتارهایم بوده، نه‌تنها شرح یک روایت است، بلکه بازتابی است از تعهد معنوی و علمی‌ام به معارف اهل بیت علیهم‌السلام. اصول کافی، به من آموخت که چگونه با دقت و تعمق، به سوی حقیقت گام بردارم. این کتاب، نه‌تنها برای محصلین علم دینی، بلکه برای هر جوینده حقیقتی، گنجینه‌ای است که جان را احیا می‌کند و به سوی وحدت الهی رهنمون می‌سازد. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را نیز به تأمل در این معارف عمیق دعوت کند.