متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1328

مقدمه

در خلال درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از زندگی‌ام بازگو می‌شد که هر یک، چونان آیینه‌ای، گوشه‌ای از حکمت الهی و معارف عمیق زندگی را بازتاب می‌داد. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در جلسات درس‌گفتار بیان شده‌اند، اکنون به تفصیل پیش روی شماست. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، کوشیده‌ام تا با زبانی صمیمی و از منظر خودم، شما را به دنیای تجربه‌ها، تأملات و دریافت‌هایم ببرم؛ تجربه‌هایی که از کودکی تا سال‌های سلوک علمی و معنوی‌ام، هم‌چون نخی تسبیح‌وار، معارف الهی را به هم پیوند داده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در حکمت‌های نهفته در زندگی هر انسان.

بخش اول: سماور عتیقه و درس مالکیت الهی

به یاد دارم کودکی‌ام را، آن روزها که در خانه‌مان رسم بود سماورهای برنجی نقره‌ای، زیبا و عتیقه، بر تاقچه‌ها جای گیرند. این سماورها، با درخشش و شکوهشان، چشم هر کودکی را خیره می‌کرد. پدرم، با نگاهی مهربان و لبخندی حکیمانه، به من می‌گفت: «اگر روزه بگیری، این سماورها مال تو خواهد بود.» من، در سادگی کودکانه‌ام، از این وعده شادمان می‌شدم و روزه می‌گرفتم، با این باور که آن سماورهای درخشان حقیقتاً از آن من خواهد شد. اما چه ساده بودم! پدرم گاه آن‌ها را می‌فروخت یا با چیزی دیگر معاوضه می‌کرد. با خود می‌اندیشیدم: «مگر این سماور مال من نبود؟ چگونه فروخته شد؟» آن لحظه‌ها، در ذهن کودکانه‌ام، پرسشی شکل گرفت که سال‌ها بعد پاسخش را یافتم.

این تجربه ساده، دریچه‌ای بود به فهم حکمت الهی. دریافتم که خداوند، هم‌چون پدری حکیم، مالکیت ظاهری را به ما عطا می‌کند تا ما را به سوی فهم مالکیت حقیقی هدایت کند. اوست که «الباعث» است، برانگیزنده همه چیز، و «الوارث»، آنکه همه چیز به او بازمی‌گردد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

«ما از آن خدا هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم.» (بقره: ۱۵۶)

این آیه، چونان چراغی، حقیقت مالکیت را روشن می‌کند. آنچه به ما داده می‌شود، امانتی است که باید از آن بهره بریم، نه آنکه به آن دل ببندیم. گویی خداوند به ما می‌گوید: «این باغچه یا اتاق از آن توست، قباله‌اش به نام توست، اما مقصود آن است که در آن سکنی گزینی و از آن بهره‌مندی.» عالم هستی، بر پایه سلب و ایجاب بنا شده است. اگر کسی باور کند که فقیر است، ساده‌لوح است، زیرا فقر نیز در ذات خود، راهی به سوی غنای معنوی است. این درس کودکی‌ام، مرا به تأمل در مالکیت الهی و حکمت نهفته در آن کشاند.

بخش دوم: تلاوت قرآن و اسرار دعا

روزهایی در محضر استادی گران‌قدر، قرآن می‌آموختم. آن‌قدر تلاوت می‌کردیم که گاه آرواره‌هایمان از خستگی درد می‌گرفت. در جلساتی یازده‌ساعته، قرآن را ختم می‌کردیم و مردم از این همت استقبال می‌کردند. من در تجوید، مهارتی یافته بودم که فراتر از کتاب‌ها بود. گاه خلاقیت به خرج می‌دادم و تلاوتم رنگ و بویی تازه می‌یافت. استادم، که خدا رحمتش کند، در جلسات ما حاضر می‌شد و ما برایش احترامی ویژه قائل بودیم.

شب‌های احیاء، لحظات خاصی بود. دعای جوشن کبیر و سوره‌های روم و عنکبوت را تلاوت می‌کردیم. من پیشنهاد داده بودم که چراغ‌ها خاموش شود و قاری در تاریکی بخواند. این تاریکی، گویی روح را به سوی آسمان می‌برد. استادمان، تنها کسی بود که در این شرایط دعای جوشن صغیر را از حفظ می‌خواند، گاه بخشی را می‌خواند و گاه بخشی را فرو می‌گذاشت. او در این عرصه، پهلوانی بی‌نظیر بود. به شاگردان می‌گفتم: «شب‌های احیاء، شب‌های غلبه بر نفس است. ادعای خواندن جوشن کبیر و صغیر را نکنید، مگر آنکه حقیقتاً توانش را داشته باشید.» نام این دعاها، اتفاقی نیست. هر نامی، دری به سوی معرفتی عمیق می‌گشاید. تحقیق در این دعاها، ما را به فهم ولایت و داعیه عصمت ائمه اطهار رهنمون می‌شود.

بخش سوم: روان‌شناسی و تظاهر به فضیلت

در تأملاتم به این حقیقت رسیدم که انسان‌هایی که از فضیلتی محروم‌اند، بیشتر به تظاهر روی می‌آورند. کسی که تقدس ندارد، به تقدس‌نمایی می‌پردازد، حال آنکه انسان مقدس، تقدس را انکار می‌کند. آنکه عرفان ندارد، به عرفان‌بازی مشغول می‌شود و آنکه علم ندارد، علم‌نمایی می‌کند. این حقیقت، در مورد زنان و مردان یکسان است. زنانی که از نظر روحی و روانی سیراب نمی‌شوند، ادا و اطوار بیشتری دارند. مرد حقیقی، کسی است که همسرش را از نظر عاطفی و معنوی سیراب کند و آرامشی عمیق به او بخشد. زنی که آرام نیست، نشانه‌ای است از ناتوانی همسرش در تأمین نیازهای روحی او.

این تأملات، مرا به مطالعه کتابی درباره روان‌شناسی زنان کشاند که در چند جلد نگاشته شده بود. با خود می‌اندیشیدم که این معارف را باید با دیدگاه‌های غربی مقایسه کرد تا کمبودهای آن‌ها در فهم ابعاد معنوی انسان آشکار شود. این نگاه، نه‌تنها روان‌شناسی، بلکه عرفان و حکمت اسلامی را نیز در بر می‌گیرد.

بخش چهارم: اخلاص در عبادت و استعدادهای انسانی

زمانی در محضر عالمی فرزانه بودم. گاه پس از درس، نماز جماعت اقامه می‌کرد. برای او تفاوتی نداشت که تمام مردم شهر پشت سرش باشند یا هیچ‌کس. این اخلاص، مرا به شگفتی وامی‌داشت. او به مأمومین توجهی نداشت و مأمومین نیز به یکدیگر کاری نداشتند. اما چه بد است که در نماز، به جای مراقبت از شیطان، به اعمال دیگران چشم بدوزیم! گاه دیده‌ام که برخی در نماز، به دنبال اشتباهات دیگران‌اند. چنین شخصی، گویی تماشاچی است، نه نمازگزار. او مانند مجسمه‌ای است که از حقیقت نماز بی‌بهره مانده.

این غفلت، استعدادهای انسان را درهم می‌آمیزد و او را به بلاها و مکافات گرفتار می‌کند. انسان، دو نوع استعداد دارد: استعدادهای فعلی، که نزدیک و در دسترس‌اند، و استعدادهای بعید، که با تهذیب و تمرین شکوفا می‌شوند. قرآن کریم می‌فرماید:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ

«مؤمنان رستگار شدند، کسانی که در نمازشان فروتن‌اند.» (مؤمنون: ۱-۲)

این آیه، مرا به تأمل در حضور قلب و اخلاص در عبادت واداشت. بدون خشوع، نماز جز حرکتی ظاهری نیست.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از خلال درس‌گفتارهایم شکل گرفته‌اند، سفری است به سوی فهم معارف الهی و تأمل در زندگی. از تمثیل سماور عتیقه، درس مالکیت الهی آموختم؛ از تلاوت قرآن و شب‌های احیاء، به عمق اسرار دعا و اهمیت اخلاص پی بردم. تأمل در روان‌شناسی انسان‌ها، به‌ویژه زنان، مرا به نقش مکمل مرد و زن در آرامش روانی رهنمون شد. و در نهایت، اخلاص در عبادت و شناخت استعدادهای انسانی، راهی به سوی کمال گشود. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در حکمت‌های نهفته در زندگی و سلوک معنوی، تا هر یک از ما، با شکر نعمت‌ها و تهذیب نفس، به سوی حقیقت گام برداریم.