متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1333

مقدمه

در یکی از جلسات درس‌گفتارهایم، سخن به موضوعی عمیق و تأمل‌برانگیز کشید که ریشه در فلسفه زندگی و نظام هستی داشت. این گفتگو، که شاید در لابه‌لای درس‌هایم به‌صورت گذرا به آن اشاره کرده‌ام، دعوتی بود به تأمل در نظام احسن الهی و نقد فرهنگ‌های کاذبی که جامعه را از مسیر تولید و تلاش دور می‌کند. در این بخش از خاطراتم، می‌خواهم شما را به لحظه‌ای ببرم که این اندیشه‌ها در ذهنم جرقه زدند و با زبان ساده اما عمیق، با شاگردانم به اشتراک گذاشته شدند. این روایت، نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق معرفتی و معنوی است که سال‌ها در مسیر علم و سلوک تجربه کرده‌ام، بلکه تلاشی است برای نشان دادن راهی که انسان را به حکمت عملی و نظری الهی نزدیک‌تر می‌کند.

بخش اول: نقد نظام اقتصادی و فرهنگ کاذب

نظام بانکی و توقعات واهی

روزی با شاگردانم درباره نظام بانکی سخن می‌گفتم. گفتم: «چرا این‌گونه است که در نظام بانکی ما، همیشه بانک برنده است؟ شما پولی می‌گذارید، بانک سودش را می‌گیرد، اما اگر ورشکست شوید، نه‌تنها خانه‌تان را می‌گیرد، بلکه ضامن‌ها، چک‌ها، سفته‌ها و حتی زندان را هم نصیبتان می‌کند. این چه نظامی است که یک‌سویه سود می‌برد و زیانش به دوش مردم می‌افتد؟» این نظام، به جای آنکه تولید را تقویت کند، آدمی را به تن‌پروری و توقعات بی‌جا سوق می‌دهد. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم که این‌گونه نظام‌ها، بیمارکننده‌اند؛ مردمی که باید مولد باشند، به دنبال سود بی‌زحمت می‌روند و این، ریشه بسیاری از انحرافات است.

فلسفه، زیربنای حقوق

در آن جلسه، تأکید داشتم که بحث ما صرفاً حقوقی نیست، بلکه فلسفی است. گفتم: «حقوق، پوسته ظاهری است؛ آنچه اهمیت دارد، فلسفه‌ای است که زیربنای این نظام‌هاست.» فلسفه به ما می‌آموزد که نظام‌های اقتصادی و اجتماعی را با عقل و حکمت بسنجیم. اگر نظامی، انسان را به جای تلاش به سوی اعتیاد و انحراف بکشاند، با حکمت الهی سازگار نیست. مثالی زدم: «فردی که می‌تواند با پنج هزار تومان سبزی بخرد، بفروشد و سودی معقول کسب کند، چرا باید پولش را در بانک بگذارد و منتظر سود بی‌زحمت باشد؟» این فرهنگ، جامعه را از مولد بودن محروم می‌کند.

توقعات غیرواقعی و وعده‌های کاذب

به شاگردانم گفتم: «برخی فکر می‌کنند با گذاشتن پنج هزار تومان در جایی، می‌توانند ماشین، خانه، یا حتی سفری به مکه به دست آورند! این توقعات، مانند وعده‌های «ان‌شاءالله» و «ماشاءالله» که برخی برای فریب به کار می‌برند، جز فریب و توهم نیست.» این‌گونه وعده‌ها، که گاه با سوءاستفاده از عبارات دینی همراه می‌شود، هیچ وزانی ندارد. در نظام احسن، پنج هزار تومان به گونی سکه تبدیل نمی‌شود، اما با کار مولد، می‌توان عزت و سود معقول به دست آورد. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (نجم: ۳۹)؛ «برای انسان جز آنچه کوشیده، نیست.»

بخش دوم: حکایت شیخ بها و لحاف‌دوز

برای روشن‌تر شدن این موضوع، حکایتی از شیخ بهایی نقل کردم. روزی شاه از شیخ بها و همراهش، که خود را نوکر او معرفی کرده بود، پرسید: «این زمین برای چه کاری خوب است؟» شیخ پاسخ داد: «برای حوزه علمیه، برای رشد علم و معرفت.» اما آن مرد، که بعداً معلوم شد لحاف‌دوز است، گفت: «برای کاشت پنبه خوب است، پنبه خوبی می‌دهد!» شاه با این پاسخ، دریافت که او شیخ بها نیست، بلکه فردی است که به دلیل شباهت ظاهری، خود را نوکر شیخ معرفی کرده بود. این حکایت، تمثیلی از فرهنگ کاذب است؛ کسانی که با تظاهر به چیزی که نیستند، در پی کسب اعتبارند.

بخش سوم: نظام احسن و حکمت الهی

نظام احسن و کار مولد

در آن جلسه، به شاگردانم گفتم: «نظام احسن، نظامی است که در آن همه تلاش می‌کنند، همه تولید می‌کنند. کسی منتظر نیست که ناگهان جواهری از آسمان بر سرش بریزد.» گفتم: «اگر کسی دنبال شانس، قرعه‌کشی یا سرقت برود، از نظام احسن فاصله گرفته است.» جامعه‌ای که مولد نباشد، به انحطاط می‌افتد. در نظام احسن، هر عملی حساب و کتاب دارد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ (قصص: ۵۶)؛ «تو کسی را که دوست داری هدایت نمی‌کنی، لیکن خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند.» این آیه نشان می‌دهد که حتی پیامبر خدا نیز نمی‌تواند به دلخواه هدایت کند؛ همه چیز بر اساس حکمت الهی است.

امداد غیبی و وزان الهی

به شاگردانم گفتم: «امدادهای غیبی واقعی‌اند، اما حساب و کتاب دارند. نمی‌شود انتظار داشت بدون تلاش و آمادگی، معجزه‌ای رخ دهد.» مثالی زدم: «وقتی به زیارت امام رضا علیه‌السلام می‌روید، گاهی حضور ایشان را حس می‌کنید، گاهی نه. این حس، به آمادگی شما بستگی دارد.» نظام احسن، نظامی است که در آن هر چیز وزانی دارد. حتی هدایت الهی، به ظرفیت و تلاش انسان وابسته است. قرآن کریم می‌فرماید: لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ (کهف: ۶)؛ «شاید اگر به این سخن ایمان نیاورند، تو جان خود را از شدت اندوه در پی‌شان تباه کنی.» این آیه به پیامبر می‌آموزد که تلاشش باید متناسب با ظرفیتش باشد.

حکمت نظری و عملی

به شاگردانم گفتم: «اگر به نظام احسن در حکمت نظری باور دارید، باید در حکمت عملی نیز آن را نشان دهید. توقعات بی‌جا، حتی از خدا، با این نظام سازگار نیست.» باور به نظام احسن، تنها شعر و غزل نیست؛ باید در رفتار و کردارمان نیز نمود یابد. اگر کسی انتظار دارد بدون زحمت به همه چیز برسد، از این نظام فاصله گرفته است. فلسفه، ریشه علوم است و ما را به اصلاح باورها و رفتارها دعوت می‌کند.

جمع‌بندی

در پایان آن جلسه، به شاگردانم گفتم: «نظام احسن، دعوتی است به تلاش، تولید و معرفت. نظامی است که در آن هیچ‌چیز بی‌حساب نیست. اگر می‌خواهیم جامعه‌ای مولد و عزتمند داشته باشیم، باید از توقعات کاذب و فرهنگ‌های ناسالم دوری کنیم.» این گفتگوها، که از عمق قلب و تجربه‌ام برمی‌خاست، تلاشی بود برای نشان دادن راهی که انسان را به حکمت الهی نزدیک‌تر می‌کند. باور به نظام احسن، نه‌تنها در اندیشه، بلکه در عمل نیز باید نمود یابد. این خاطره، بخشی از سفری است که سال‌ها در مسیر علم، معرفت و سلوک پیموده‌ام و امیدوارم برای شما نیز چراغ راهی باشد.