متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1339

مقدمه

سال‌ها پیش، در مسیر جستجوی حقیقت و معرفت، لحظه‌هایی را تجربه کردم که هر یک چون چراغی راهم را روشن ساختند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه تأملاتی عمیق در حکمت الهی، عرفان، و راه‌های سلوک معنوی هستند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم؛ تجربه‌هایی که از کوچه‌های قم تا تأملات عمیق در حکمت الهی امتداد یافته‌اند. هر بخش از این خاطرات، دریچه‌ای است به سوی فهم حقیقت، شایستگی انسان برای دریافت عنایت الهی، و نقد روش‌های آموزش علوم دینی. همراه من باشید تا این مسیر را با هم بپیماییم.

بخش اول: در جستجوی حکمت و عنایت الهی

سال‌ها پیش، هنگامی که در پی فهم عمیق‌تر حکمت و حقیقت بودم، دریافتم که فیلسوف، با ذهن خود، در پی درک عنایت الهی است. اما این درک، تنها با عقل ممکن نیست؛ نیاز به بصیرتی است که قلب را به نور حقیقت متصل کند. در درس‌گفتارهایم بارها تأکید کرده‌ام: اگر انسانی از درک عنایت الهی محروم باشد، گویی چشم بصیرت ندارد و توان رویت حقیقت را از دست داده است.

در این مسیر، آموختم که حکمت الهی را نباید در دسترس نااهلان قرار داد. حکمت، موهبتی است که خداوند برای اهلش مقدر کرده است. اگر کسی از درک آن عاجز باشد، اعطای حکمت به او زاید و بیهوده است. اما از سوی دیگر، حکمت را نباید از شایستگانش دریغ کرد. خداوند، عنایتش را به کسانی عطا می‌کند که شایستگی آن را دارند؛ وگرنه، این موهبت را از بشر درمی‌داشت. این شایستگی، رازی است که در ریتم‌ها و ساختارهای حکمت الهی نهفته است و باید با تأمل و دقت، آن را دریافت.

بسیاری از انسان‌ها، حتی افاضل، از درک کلیت معارف الهی ناتوان‌اند. اما این ناتوانی، به معنای فقدان ظرفیت نیست. ما نباید به کلیات بسنده کنیم، بلکه باید مسائل خاص را با دقت بررسی کنیم. موضوع حکمت الهی در خلقت، محور این تأملات است. مثالی که در درس‌گفتارهایم آوردم: در گذشته، فروشندگان بامیه از خریدار می‌خواستند چشمانش را ببندد و سر بامیه را لمس کند. این تمثیل، به ما می‌آموزد که برای درک حقیقت، گاهی باید از حواس ظاهری گذشت و به شهود باطنی روی آورد. اگر چشمانت را ببندی و اساس مطلب را لمس کنی، درمی‌یابی که فهمی از حقیقت در درون تو نهفته است.

باور دارم که هیچ انسانی کم‌هوش یا ناتوان از درک نیست. همه ما، به‌واسطه فطرت الهی‌مان، توانایی فهم حقیقت را داریم. اما مشکل اینجاست که بسیاری از ما عقل و شعورمان را به کار نمی‌گیریم. در قرآن کریم، بارها آمده است:

أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

«بیشترشان نمی‌فهمند» (قرآن کریم)

أَكْثَرُهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

«بیشترشان نمی‌دانند» (قرآن کریم)

این آیات، به ما می‌گویند که مشکل، نبود عقل نیست، بلکه اهمال و کوتاهی در به‌کارگیری آن است. مانند پهلوانی که با وجود استعداد، از ورزش و کشتی گرفتن سر باز می‌زند. این کوتاهی، مانع از شکوفایی ظرفیت‌های درونی انسان می‌شود.

بخش دوم: حکمت و مصلحت عبادات

در کودکی، با شور و شوق، به دیگران ذکر می‌دادم و توصیه می‌کردم ذکر خاصی را بخوانند. اما سال‌ها بعد، از این کار پشیمان شدم. دریافتم که چنین اعمالی، بدون فهم عمیق، سودمند نیستند. روزی قلندری نزد من آمد و با اصرار از من ذکر خواست. او از مرشدی سخن می‌گفت که به او دستورات عجیبی داده بود. به او گفتم: «به حمام برو، شیر آب داغ را باز کن، لنگ را بر سرت بگذار و روی کنده بنشین و ذکر بگو تا از حال بروی.» او این کار را کرد و با اعتراض بازگشت که احساس خفگی کرده است. به مزاح گفتم: «هدفم همین بود که زودتر خفه شوی و بیدار شوی! ذکر که به این کارها نیست.»

مرشد او نیز چنین دستوراتی داده بود، اما او هرگز به حقیقت نرسیده بود. من با افزودن چاشنی به دستورات مرشدش، خواستم او را بیدار کنم. این اعمال عجیب و غریب، از نظر معرفتی، وحشتناک و بی‌اساس‌اند. به او گفتم: «این دستورات را رها کن و در سخنان خدا و پیامبر تأمل کن. حقیقت ذکر را دریاب، نه آنچه قلندرها سر هم می‌کنند.» سجده، برای مثال، حالتی است که تفکر را تداعی می‌کند. باید در دستورات دینی تأمل کرد و حکمت و مصلحت آن‌ها را کشف نمود. هرچند برخی آیات قرآنی به این دستورات اشاره دارند و وحی‌اند، اما تفکر در آن‌ها مانعی ندارد. مطالعه کتاب‌هایی که درباره فلسفه احکام و عبادات نوشته شده‌اند، می‌تواند راهگشا باشد.

بخش سوم: نقد روش‌های آموزش عرفان

روزهایی که تازه به قم آمده بودم. با موهایی مدل‌دار و دمپایی ابری، در شهری که چنین تیپ‌هایی غریب بود، قدم گذاشتم. از روی کنجکاوی، به کلاسی رفتم که عرفان تدریس می‌شد و کتاب فصوص‌الحکم ابن‌عربی موضوع درس بود. هدفم شناخت بیشتر قم و زوایای علمی آن بود. اما آنچه دیدم، مرا شگفت‌زده کرد. استاد، مطالب کتاب را صرفاً نقل می‌کرد و می‌گفت: «من فقط عبارات را منتقل می‌کنم، درست یا نادرست، به من ربطی ندارد.» با خود گفتم: «مگر اینجا بقالی است؟ عرفان و فصوص که سیوطی نیست!»

پس از کلاس، استاد از من خواست دیگر به درس نیایم، اما مرا به دیداری دوستانه دعوت کرد. در آن دیدار، با چای و قلیان از من پذیرایی کرد و بار دیگر تأکید کرد که در کلاس شرکت نکنم، زیرا او فقط نقل‌کننده است. اعتراض کردم که عرفان را نمی‌توان این‌گونه آموخت. استاد، که انسان نیکویی بود، اعتراف کرد که بسیاری از مطالب فصوص را نمی‌فهمد و گاه به نسخه‌های دیگر رجوع می‌کند تا عبارات را اصلاح کند. اما من باور داشتم که عرفان، با نقل صرف یا اصلاح عبارات آموخته نمی‌شود. عرفان، نیازمند فهم عمیق و شهود باطنی است.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، سفری است به سوی فهم حکمت و حقیقت الهی. از تأمل در عنایت الهی و شایستگی انسان برای دریافت آن، تا نقد روش‌های نادرست در آموزش علوم دینی و عرفان، هر لحظه از این مسیر، درس‌هایی عمیق به همراه دارد. باور دارم که انسان، با فطرت الهی‌اش، توانایی درک حقیقت را دارد، اما این درک، نیازمند بصیرت، تأمل، و هدایت مربی است. حکمت الهی، در خلقت و عبادات، رازی است که با تفکر و شهود باطنی گشوده می‌شود. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما برای تأمل در این رازها و پیمودن راه معرفت و سلوک.