متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1355

مقدمه

در این مجموعه که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، خاطراتی را بازگو می‌کنم که هر یک چون آینه‌ای، گوشه‌ای از زندگی، تأملات و تجربه‌های معنوی و علمی‌ام را نشان می‌دهد. این روایت‌ها، که گاه در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اکنون با نگاهی عمیق‌تر و در قالبی صمیمی پیش روی شماست. در این بخش، از عشق عفیف و تأثیر آن بر قلب و روح سخن می‌گویم، از تجربه‌های کودکی‌ام در جستجوی حقیقت، و از تأملاتی که در مسیر سلوک معنوی و علمی‌ام شکل گرفته‌اند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی عمق معرفتی و تعهد معنوی‌ام هستند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در مسیر زندگی و ارتباط با حقیقت الهی.

بخش اول: عشق عفیف و نورانیت قلب

در درس‌گفتارهایم، همواره از عشق عفیف سخن گفته‌ام؛ آن محبت پاک و الهی که قلب را صیقل می‌دهد و نورانیت می‌بخشد. این عشق، برخلاف شهوت یا انحراف، راهی است به سوی تعالی روح. قلب عاشق، چون چشمه‌ای زلال، از آلودگی‌ها پاک می‌شود و به سوی خدا اوج می‌گیرد. این مفهوم، ریشه در کلام الهی دارد:
وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ (قرآن کریم، بقره: 165)؛ یعنی «کسانی که ایمان آورده‌اند، محبتشان به خدا شدیدتر است». این آیه، گواهی است بر اینکه عشق عفیف، قلب را به سوی خدا سوق می‌دهد و از هرچه غیر اوست، آزاد می‌کند.

اما گاه، مسیر این عشق با موانعی روبه‌رو می‌شود. شخصی را که از عالمی محترم شنیده بود شعرخوانی مکروه است. او می‌گفت: «حافظه‌ام قوی بود و استعداد شعری داشتم، اما این نهی، چشمه‌ی ذوقم را خشکاند. حالا چه کنم تا این چشمه دوباره جاری شود؟» این پرسش، مرا به تأمل واداشت. محدودیت‌های بی‌جا می‌توانند خلاقیت و روح را پژمرده کنند. در فرهنگ اسلامی، شعر اگر در خدمت حکمت و ارزش‌های الهی باشد، نه‌تنها نکوهیده نیست، بلکه ستودنی است. دل باید زلال باشد و عشق، آن را به سوی معرفت هدایت کند.

بخش دوم: تمایز عشق، شهوت و انحراف

در درس‌گفتارهایم، بارها به تفاوت میان عشق، شهوت و انحراف اشاره کرده‌ام. عشق، آن گوهر والاست که انسان را به سوی خدا می‌برد. شهوت، دنباله‌ای از عشق است، اما در مرتبه‌ای پایین‌تر. انحراف اما، آلودگی عشق است؛ گناهی که قلب را از مسیر حق دور می‌کند. این تمایز، ریشه در اخلاق و عرفان اسلامی دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ (نور: 30)؛ یعنی «به مؤمنان بگو چشم‌های خود را فرو گیرند و عفت خود را حفظ کنند». این کلام، ما را به پاکی و دوری از انحراف فرا می‌خواند.

عشق حقیقی، متعلق به ظریفان است؛ کسانی که با دلی پاک و نگاهی عمیق، به سوی معرفت الهی گام برمی‌دارند. اما ضعیفان، گاه عشق را با شهوت یا انحراف اشتباه می‌گیرند و این، مسیرشان را تباه می‌کند. من همواره شاگردانم را به این تأمل دعوت کرده‌ام که عشق را از شهوت و انحراف جدا کنند تا قلبشان در مسیر حق استوار بماند.

بخش سوم: استعاره پلکان دایره‌وار و سلوک معنوی

در کودکی، در سن ده یا یازده سالگی، کنجکاوی‌ام مرا به سوی گنبد و گلدسته‌های مساجد کشاند. پلکان‌های دایره‌وار آن‌ها، که برای صعود باید دور می‌زدی، مرا به شگفتی واداشت. می‌خواستم بدانم در آن بلندی‌ها چه می‌گذرد. این تجربه، برایم استعاره‌ای شد از سلوک معنوی. صعود به سوی خدا، سیخ‌مانند و مستقیم نیست؛ مسیری است دایره‌وار و تدریجی، که نیازمند صبر و تأمل است. قرآن کریم می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ (انشقاق: 6)؛ یعنی «ای انسان، تو به سوی پروردگارت به سختی در تلاشی و او را ملاقات خواهی کرد».

این پلکان دایره‌وار، به من آموخت که عالم هستی نیز دوری است. هیچ‌کس به‌صورت مستقیم به ملأ اعلی نمی‌رسد. عشق حقیقی، آن است که با ظرافت و هماهنگی با نظم هستی پیش می‌رود، نه آنکه به اشتباه، سیخ‌مانند تعریف شود. این درس، مرا به تأمل در سلوک و هماهنگی با نظام خلقت واداشت.

بخش چهارم: کنجکاوی عالمانه و بیمارستان فیروزآبادی

در جوانی، کنجکاوی‌ام مرا به بیمارستان فیروزآبادی در اطراف شاه عبدالعظیم کشاند. این بیمارستان، ساخته‌ی عالمی پرتلاش بود که خدا رحمتش کند. هیچ‌کس جرأت ورود به آن را نداشت، اما من می‌خواستم از چندوچون آن باخبر شوم. وارد شدم و دیدم که برای بالا رفتن، باید دور بزنم؛ دور و دور و دور. این تجربه، مرا به یاد همان پلکان‌های دایره‌وار گنبد انداخت. کنجکاوی‌ام، ریشه در روحیه‌ی حقیقت‌جویی‌ام داشت. قرآن کریم می‌فرماید:
وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (طه: 114)؛ یعنی «بگو پروردگارا، بر علم من بیفزا».

این تجربه، به من آموخت که عالم دینی باید کنجکاو و حقیقت‌جو باشد. بیمارستان فیروزآبادی، نمادی از خدمت عالمان به جامعه بود، اما ترس و بی‌توجهی دیگران، مرا به تأمل در اهمیت شجاعت در برابر ناشناخته‌ها واداشت.

بخش پنجم: کنترل قوه خیال در سلوک

در درس‌گفتارهایم، بارها گفته‌ام که برای سلوک معنوی، باید قوه‌ی خیال را مهار کرد. اگر در بلندی‌ها، مانند گنبد، ایستادی و به پایین نگاه کردی و ترسیدی، هنوز نفست مهار نشده است. باید با آرامش در آن بلندی بنشینی، به پایین نگاه کنی و ترسی به دل راه ندهی. این، نشانه‌ی کنترل قوه‌ی خیال است. قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا (اعراف: 201)؛ یعنی «کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، هنگامی که وسوسه‌ای از شیطان به آنها می‌رسد، متذکر می‌شوند».

این درس را از همان پلکان‌های گنبد آموختم. باید دل را از ترس‌های نفسانی آزاد کرد تا در مسیر سلوک، استوار گام برداشت.

بخش ششم: تدریس عالمانه و تعادل در عبادت

به یاد دارم عالمی را که خدا رحمتش کند. او پنج ساعت فلسفه تدریس می‌کرد، از صبح تا ظهر، و در حین تدریس قدم می‌زد. می‌گفتند این شیوه، شبیه ملاهادی سبزواری است؛ گویی انسان از جا کنده می‌شود. من اما هنگام تدریس، بر زمین می‌نشینم و مراقبم که از جا بلند نشوم. این تفاوت، مرا به تأمل در سبک‌های تدریس واداشت. تدریس، باید با شور و تعمق همراه باشد، اما تعادل را نیز نباید از دست داد.

یک بار به امامت این عالم، نماز جماعت خواندیم. شیوه‌ی او چنان خاص بود که چندین بار نمازمان باطل شد و ما از خنده نمی‌توانستیم خود را نگه داریم. این تجربه، به من آموخت که عاشق، باید در عبادتش هماهنگ و متعادل باشد. قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (نساء: 103)؛ یعنی «همانا نماز بر مؤمنان، فرضی مقرر است». این کلام، بر اهمیت تعادل در عبادت تأکید دارد.

بخش هفتم: نقد گمراهی در علم دینی

طلبه‌ای تحت تأثیر مربی ناقص، راه را گم کرد و به فاجعه‌ای بزرگ دست زد. شنیدم که همسرش را به قتل رساند. این خبر، قلبم را به درد آورد. از او خواستم در کلاس‌هایم حاضر نشود، چرا که گمان می‌کردم خودش گمراه است و دیگران را نیز گمراه می‌کند. او روزه می‌گرفت، نان سوخته می‌خورد و از خوردن غذای سالم پرهیز می‌کرد. به دیگران اعتراض داشت که چرا بیش از حد غذا می‌خورید. این رفتارها، نشانه‌ی عدم تعادل روانی و معنوی بود.

من معتقد بودم که او را نباید قصاص کنند، چرا که از نظر عقلانی متعادل نبود. گمراهی او، نتیجه‌ی تعلیم ناقص مربی‌اش بود. قرآن کریم می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا (تحریم: 6)؛ یعنی «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده‌تان را از آتش حفظ کنید». این آیه، به ما هشدار می‌دهد که انتخاب مربی شایسته، در حفظ انسان از گمراهی حیاتی است.

بخش هشتم: مربی کامل و تأثیر آن بر شاگردان

من همیشه باور داشته‌ام که مربی کامل، حتی اگر از نظر دینی متفاوت باشد، می‌تواند شاگردانش را سیراب کند. او دل‌هایشان را لبریز از معرفت می‌کند و احساس سبکی و تعالی به آن‌ها می‌بخشد. اما مربی ناقص، شاگردان را دچار سنگینی و انحراف می‌کند. مربی کامل، شاگردانش را به سوی حقیقت هدایت می‌کند، گویی کاسه‌ی وجودشان را از چشمه‌ی معرفت پر می‌کند. این درس، از تجربه‌هایم در محضر عالمان بزرگ آموخته‌ام.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایتی‌اند از سفری معنوی و علمی که در آن، عشق عفیف، سلوک تدریجی، کنجکاوی عالمانه و اهمیت مربی شایسته، چون ستارگانی در آسمان معرفت می‌درخشند. از پلکان‌های دایره‌وار گنبد تا کلاس‌های درس و نمازهای جماعت، هر تجربه‌ای مرا به تأمل در حقیقت و هماهنگی با نظام هستی واداشته است. این روایت‌ها، دعوتی‌اند به شما، خواننده‌ی گرامی، تا در مسیر عشق الهی و طلب معرفت، با دلی زلال و نگاهی ظریف گام بردارید.