متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1362

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این مجموعه از گفتگوهای صمیمی، خاطراتی را بازگو می‌کنم که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، تأملاتی است از سال‌های عمرم که با عمق معرفتی، معنوی و علمی در هم آمیخته و بازتاب‌دهنده‌ی تلاشم برای فهم حقیقت و دعوت دیگران به سوی آن است. در این روایت‌ها، می‌کوشم با زبانی صمیمی و بی‌تکلف، شما را به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها با حقیقت، عرفان، فقه و زندگی دست‌وپنجه نرم کرده‌ام. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در اصالت دین، پرهیز از ظاهرگرایی و پیوند با حقیقت الهی. همراه من باشید تا با هم در این سفر معرفتی قدم برداریم.

بخش اول: نقد افراط در ذکر و دعا

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از زیاده‌روی در ذکر و دعا به میان آمد. همیشه به شاگردانم گفته‌ام که غرق شدن در وردها و دعاهای بی‌حضور قلب، انسان را از حقیقت دور می‌کند. خواندن مداوم جوشن کبیر و صغیر، سمات و دیگر دعاها، اگر با فهم و حضور قلب نباشد، به گمراهی می‌انجامد. این افراط، گاه انسان را به بازی با الفاظ می‌کشاند، نه ارتباط با حق. قرآن کریم می‌فرماید:

فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ

«هر چه از قرآن برایتان میسر شد، بخوانید» (المزمل: ۲۰). این آیه مرا به تأمل واداشت که اعتدال در عبادت، کلید حفظ ارتباط با حقیقت است. ذکر و دعا باید قلب را به خدا نزدیک کند، نه اینکه به عادتی بی‌روح بدل شود. من از شاگردانم می‌خواهم که در هر عبادتی، حضور قلب را سرلوحه قرار دهند، وگرنه الفاظ، چون پوسته‌ای خالی، از معنا تهی می‌مانند.

بخش دوم: پرهیز از تقلید کورکورانه

سال‌ها پیش، در محفلی، سخن از تقلید از عالمان دینی شد. به شاگردانم گفتم که ادای امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) درآوردن، بدون فهم عمیق، انسان را به گمراهی می‌کشاند. تقلید کورکورانه، مانند راه رفتن در تاریکی است؛ نه مقصد را می‌شناسی و نه راه را. قرآن کریم هشدار می‌دهد:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

«و چیزی را که به آن علم نداری، دنبال نکن» (الإسراء: ۳۶). این آیه مرا به این باور رساند که علم دینی، تنها با تأمل و خودآگاهی به حقیقت می‌رسد. من از شاگردانم می‌خواهم که به جای تقلید، در پی فهم و معرفت باشند. علم بدون تأمل، مانند پوسته‌ای است که هسته‌ای در آن نیست.

بخش سوم: تفاوت ظاهر و حقیقت در علم

روزی برای شاگردانم مثالی زدم: شیر نوشته‌شده روی کاغذ، با شیری که در بیشه می‌غرد، متفاوت است. علم دینی نیز چنین است؛ ظاهر آن الفاظ و نوشته‌هاست، اما حقیقتش در فهم و معرفت نهفته است. قرآن کریم می‌فرماید:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

«بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟» (الزمر: ۹). این آیه به من آموخت که علم واقعی، آن است که به قلب نفوذ کند و انسان را به حقیقت نزدیک سازد. من همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که به دنبال حقیقت علم باشند، نه ظاهر آن.

بخش چهارم: نقد خرافات و قضاوت بدون علم

بارها دیده‌ام که برخی بدون علم و آگاهی، درباره مسائل دینی قضاوت می‌کنند. می‌گفتم: اگر چیزی را ندیده‌ای و نمی‌فهمی، بگو نمی‌دانم، نه اینکه آن را باطل بدانی. این قضاوت‌های بی‌اساس، نشانه خرافات است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

«و چیزی را که به آن علم نداری، دنبال نکن» (الإسراء: ۳۶). این آیه مرا به این باور رساند که فروتنی در برابر نادانسته‌ها، نشانه عقل است. من به شاگردانم آموختم که از قضاوت‌های بی‌جا و خرافات دوری کنند و به جای آن، در پی حقیقت باشند.

بخش پنجم: تفکیک عرفان از فقه

در درس‌گفتارهایم، بارها از آمیختن مسائل عرفانی با فتاوای فقهی انتقاد کرده‌ام. این دو حوزه، هر یک شأن خاص خود را دارند. مسائل عرفانی، جایگاهی در رساله‌های فقهی ندارند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

«و در دین بر شما هیچ تنگنایی قرار نداده است» (الحج: ۷۸). این آیه به من آموخت که دین، راهی برای آسانی و تعالی است، نه پیچیدگی. من به شاگردانم گفتم که عرفان و فقه را در جایگاه خودشان ببینند تا اصالت هر یک حفظ شود.

بخش ششم: خاطره‌ای از بحث نجاسات و عرفا

روزی در محفلی، سخن از کتاب «عروه‌الوثقی» شد. برخی عالمان دینی، در بحث نجاسات، عرفا را نیز مانند نجاسات بررسی کرده و درباره نجس یا متنجس بودن آن‌ها سخن گفته بودند. این رویکرد، مرا به شگفتی واداشت. قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

«از بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند» (فاطر: ۲۸). این آیه به من آموخت که علم حقیقی، با تقوا و فروتنی همراه است. من به شاگردانم گفتم که عرفان را در جایگاه خود ببینند و از قضاوت‌های نادرست درباره آن پرهیز کنند.

بخش هفتم: شوخی‌های بی‌جا در علم دینی

عالم دیگری درباره نجس‌العین بودن عرفا سخن گفته بود، اما این سخنان بیشتر به شوخی بود تا اعتقاد. این‌گونه اظهارات، مرا به تأمل واداشت. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

«و چیزی را که به آن علم نداری، دنبال نکن» (الإسراء: ۳۶). این آیه مرا به این باور رساند که اظهارات بی‌اساس، حتی اگر به شوخی باشد، به گمراهی می‌انجامد. من به شاگردانم گفتم که در مسائل دینی، جدیت و صدق را حفظ کنند.

بخش هشتم: تجلی حقیقت در اولیای الهی

در درس‌گفتارهایم، بارها از اولیای الهی سخن گفته‌ام. آن‌ها حقیقت را در وجود خود لمس می‌کنند و با خدا همراه‌اند، بدون اینکه ادعای کاذب کنند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ

«و برای شما در پیامبر خدا الگویی نیکوست» (الأحزاب: ۲۱). این آیه مرا به این باور رساند که اولیای الهی، الگویی برای صدق و صفا هستند. من به شاگردانم آموختم که از آن‌ها الگو بگیرند و از تزویر دوری کنند.

بخش نهم: نقد ادعاهای کاذب

از کسانی انتقاد کردم که ادعای «لَيْسَ فِي جَيْبَتِي إِلَّا اللَّه» دارند، اما فاقد حقیقت‌اند. این ادعاها، نشانه تزویر است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا

«و کیست ستمکارتر از آن که بر خدا دروغ بندد» (الأنعام: ۲۱). این آیه مرا به این باور رساند که ادعاهای کاذب، انسان را از حقیقت دور می‌کند. من به شاگردانم گفتم که به جای ادعا، در پی حقیقت باشند.

بخش دهم: صفا و پاکی اولیای الهی

اولیای الهی، برخلاف دیگران که از زیاده‌روی «ترش می‌کنند»، در صفا و پاکی باقی می‌مانند. آن‌ها حقیقت را در وجود خود متجلی می‌کنند. قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّ الصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا

«راستگویان و راستگویان زن که به خدا قرض نیکو داده‌اند» (الحديد: ۱۸). این آیه به من آموخت که صفا و صدق، ویژگی اولیای الهی است. من به شاگردانم گفتم که از این صفا الگو بگیرند و از تزویر دوری کنند.

بخش یازدهم: مثال کودکان و ناپاکی ظاهری

روزی برای شاگردانم مثالی زدم از کودکان بی‌تربیتی که غذا خوردن‌شان به ناپاکی ظاهری می‌انجامد. این ناپاکی، نشانه ضعف در تربیت است. در روایتی از پیامبر (ص) آمده است:

إِنَّ اللَّهَ لَا يَنْظُرُ إِلَىٰ صُوَرِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَلَٰكِنْ يَنْظُرُ إِلَىٰ قُلُوبِكُمْ وَأَعْمَالِكُمْ

«خدا به صورت‌ها و اموال شما نگاه نمی‌کند، بلکه به دل‌ها و اعمال شما می‌نگرد». این روایت به من آموخت که باطن پاک، از ظاهر ناپاک ارزشمندتر است. من به شاگردانم گفتم که به باطن خود توجه کنند و از ظاهرگرایی پرهیز کنند.

بخش دوازدهم: خاطره‌ای از فردی با ظرفیت عظیم

مردی را که به او «سید پرخور» می‌گفتند. او ظرفیت عظیمی داشت و مقدار زیادی غذا می‌خورد، اما این امر در ظاهرش مشخص نبود. حتی در عروسی‌ها و عزاها، او را بیرون می‌کردند، از ترس اینکه غذا کم بیاید. با این حال، او با سادگی و بی‌تکلفی زندگی می‌کرد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَفِي أَنْفُسِكُمْ ۚ أَفَلَا تُبْصِرُونَ

«و در وجود خودتان، آیا نمی‌بینید؟» (الذاريات: ۲۱). این آیه به من آموخت که ظرفیت‌های باطنی انسان‌ها، فراتر از ظاهر آن‌هاست. من به شاگردانم گفتم که از قضاوت‌های ظاهری پرهیز کنند و به ظرفیت‌های درونی افراد احترام بگذارند.

بخش سیزدهم: تجلی جامعیت در افراد خاص

آن مرد، برایم مظهر جامعیت بود. او توانایی جمع‌آوری و تحمل امور بسیار را در وجود خود داشت، برخلاف آنچه ظاهرش نشان می‌داد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَفِي أَنْفُسِكُمْ ۚ أَفَلَا تُبْصِرُونَ

«و در وجود خودتان، آیا نمی‌بینید؟» (الذاريات: ۲۱). این آیه مرا به تأمل در ظرفیت‌های پنهان انسان‌ها واداشت. من به شاگردانم گفتم که جامعیت در برخی افراد، نشانه‌ای از عظمت خلقت الهی است و باید به آن احترام گذاشت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب سال‌ها تأمل من در علم، عرفان و حقیقت است. از نقد افراط در ذکر و دعا گرفته تا تأکید بر پرهیز از تقلید کورکورانه، از تفاوت ظاهر و حقیقت علم تا نقد خرافات و ادعاهای کاذب، همه و همه دعوتی است به سوی خودآگاهی و پیوند با حقیقت الهی. اولیای الهی، با صفا و صدق خود، الگویی برای ما هستند تا در مسیر حقیقت قدم برداریم. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظه‌های زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در اصالت دین و پرهیز از تزویر. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به سوی معرفت و صفا هدایت کند.