متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1377

مقدمه

آنچه در این مجموعه پیش روی شماست، روایتی است صمیمی و بی‌پرده از خاطراتی که در گذر ایام، از خلال درس‌گفتارهایم شکل گرفته‌اند. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظات زندگی من، بلکه تأملاتی است در باب معرفت، علم، و معنویت که در بستر تجربه‌های زیسته‌ام رخ داده‌اند. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی فهمی عمیق‌تر از جهان و انسان‌هایی که در آن ساکن‌اند. هدف من از بازگو کردن این خاطرات، نه‌تنها به اشتراک گذاشتن تجربیات شخصی، بلکه دعوت شما به تأمل در لایه‌های پنهان زندگی و پیوند آن با حکمت و معرفت است.

بخش اول: دروازه غار، آینه‌ای به سوی جهان ناپیدا

در کودکی‌ام، هنگامی که هنوز جهان را با چشمان ساده و کنجکاو یک کودک می‌نگریستم، پایم به مکانی باز شد که تا ابد در ذهنم حک شد: دروازه غار. این مکان، که در تهران آن روزگار جایی عجیب و شگفت‌انگیز بود، گویی دریچه‌ای به سوی عوالم غیبی گشوده بود. هنگامی که برای نخستین بار به آنجا قدم گذاشتم، احساسی از حیرت و شگفتی وجودم را فرا گرفت، گویی نه‌تنها به یک مکان، بلکه به جهانی دیگر وارد شده‌ام. دروازه غار، با لایه‌های باطنی‌اش، برایم بیش از یک محله بود؛ جهانی بود که در آن هر گوشه حکایتی داشت و هر انسان، داستانی.

این خاطره، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن اشاره کرده‌ام، ریشه در روزهایی دارد که کلید مسجد محل به من سپرده شده بود. کودکی ساده‌دل بودم، اما کنجکاو و مشتاق یادگیری. روزی مردی میان‌سال، با ظاهری آراسته و ساکی در دست، از من خواست تا در مسجد را برایش باز کنم تا نماز بخواند. بی‌هیچ شکی، کلید را به او دادم و او وارد شد. پس از خروج او، هنگام غروب که زنان به مسجد آمدند، متوجه شدیم فرشی عتیقه و گران‌بها که در محراب بود، دیگر آنجا نیست. شرح ماجرا را که گفتم، فهمیدیم آن مرد، ساکش را در گوشه‌ای خالی کرده و فرش را در آن جای داده و برده است. این اتفاق، ضربه‌ای بود که مرا به تکاپو واداشت.

این تجربه مرا به سوی یادگیری شگردهای تردستی و سرقت‌های زیرکانه کشاند. نه از سر میل به خلاف، بلکه از اشتیاق به فهم دقیق‌تر جهان و انسان‌هایی که در آن زیست می‌کنند. به سراغ شخصی رفتم به نام عباس‌آقا، که در میان اهالی محل، استاد دزدی و جیب‌بری بود. او نه‌تنها در فنون خود مهارت داشت، بلکه شخصیتی بود که احترام و شناخت عمیقی در میان مردم دروازه غار داشت. به او گفتم: «عباس‌آقا، سرقتی از محراب مسجد رخ داده و من مسئول آنم. کمکم کن تا این فرش را بازگردانم.» او با سخاوت پذیرفت و مرا به دروازه غار برد، جایی که گویی شهری پنهان در دل تهران بود.

دروازه غار، جهانی بود پر از لایه‌های باطنی. هر گوشه‌اش مردمانی خاص داشت و اشیایی که گویی از جهانی دیگر آمده بودند. از دوچرخه و موتور گرفته تا فرش‌های عتیقه، همه چیز در آنجا یافت می‌شد. ساکنان این منطقه، خودی‌ها را اگر خطایی می‌کردند، مجازات می‌کردند و حتی زندان‌های محلی داشتند. وقتی سارق فرش را یافتیم، عباس‌آقا با اقتدار از او پرسید: «فرش من کجاست؟» سارق، که از شهرت عباس‌آقا آگاه بود، فرش را بازگرداند و عذرخواهی کرد. عباس‌آقا به او نهیب زد که دزدی از مسجد، خطایی نابخشودنی است.

اما من، در آن سن و سال، دیدگاهی متفاوت داشتم. معتقد بودم اگر قرار است سرقتی رخ دهد، بهتر است از اموال مساجد یا اماکن متبرک باشد که مردم نذر می‌کنند و جبرانش می‌شود، نه از مردمان فقیر و بی‌چیز که توان جبران ندارند. این دیدگاه، که از تجربه آن روزها شکل گرفت، مرا به تأمل در عدالت و حکمت واداشت.

تأملات فقهی و معرفتی

این تجربه، مرا به سوی یادگیری شگردهای تردستی و جیب‌بری از عباس‌آقا سوق داد. او استادی بود که با ظرافت، اشیایی سنگین را در لباسش پنهان می‌کرد، بی‌آنکه کسی متوجه شود. مهارت او در قاپ‌بازی، گویی نوعی حکمت غیبی بود که با دقت و تمرکز انجام می‌شد. این مهارت‌ها، برایم نه‌تنها فن، بلکه بخشی از فلسفه شناخت انسان و جهان بود. به قول خودم، تردستی گویی شاخه‌ای از فلسفه است که انسان را با پیچیدگی‌های ذهن و رفتار آشنا می‌کند.

این تجربه مرا به این باور رساند که عالم دینی باید موضوع‌شناس باشد. در فقه حکمت‌گرا، که من بدان پایبندم، شناخت موضوع، ملاک‌یابی، و استنباط حکم، سه رکن اصلی‌اند. بدون شناخت دقیق موضوعات اجتماعی، عالم چگونه می‌تواند حکمی عادلانه صادر کند؟ این باور، مرا از شیوه‌های رایج در حوزه‌های علمیه دور کرد. بسیاری از طلاب، در چهار دیواری محصور شده‌اند و از جهان واقعی بی‌خبرند. این انزوا، نه‌تنها به علم دینی آسیب می‌زند، بلکه جامعه را از هدایت عالمانه محروم می‌کند.

قرآن کریم می‌فرماید:

فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ

(در زمین سیر کنید و بنگرید که عاقبت پیشینیان چگونه بود) (سوره روم، آیه ۴۲).
این آیه مرا به این باور رساند که عالم دینی باید در میان مردم و در بطن جامعه باشد، نه در انزوای حوزه.

بخش دوم: عالم دینی، پناهگاه مردم

یکی دیگر از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، تجربه‌ای است که مرا به تأمل در نقش عالم دینی در جامعه واداشت. روزی در مجلسی که برای یادبود شهیدی برگزار شده بود، حضور داشتم. در آن جمع، نیروهای انقلابی و مأموران کمیته نیز بودند. کنارم پیرمردی نشسته بود که از گذشته می‌شناختمش. او در کار مواد مخدر بود و حرفه‌ای عمل می‌کرد. از او حال و احوالش را پرسیدم و درباره وضعیت مواد مخدر جویا شدم. با صراحت گفت که اوضاع خوب نیست و کمیته، معتادان و فروشندگان را دستگیر می‌کند. وقتی پرسیدم چگونه مواد را عرضه می‌کند، گفت که مواد را رنگ می‌کند تا شبیه مواد سفیدرنگ مورد علاقه مشتریان شود.

آنچه مرا شگفت‌زده کرد، اعتماد او به من بود. در همان مجلس، که مأموران حضور داشتند، او مواد مخدر را از جیبش بیرون آورد و به من نشان داد. این اعتماد، برایم گران‌قدر بود، زیرا نشان‌دهنده جایگاه عالم دینی به‌عنوان پناهگاه مردم بود. اگر او مرا گزارشگری می‌دانست، نه‌تنها به من اعتماد نمی‌کرد، بلکه ایمانش به خدا و دین را نیز از دست می‌داد.

این تجربه، مرا به این باور رساند که عالم دینی نباید درگیر بازی‌های سیاسی یا اطلاعاتی شود. نقش عالم، مانند دریایی است که ماهی در آن آزادانه شنا می‌کند؛ او باید با مردم صفا و دوستی داشته باشد، درددل‌هایشان را بشنود و پناهگاهشان باشد. اگر عالمی به گزارشگری روی آورد، نه‌تنها به مردم خیانت کرده، بلکه به کل جامعه روحانیت آسیب می‌زند.

روایتی از پیامبر اکرم (ص) است که فرمودند: «المؤمن کیسٌ فطنٌ» (مؤمن زیرک و هوشیار است). این زیرکی، نه در فریب مردم، بلکه در شناخت نیازها و مشکلات آن‌ها و هدایتشان به سوی خیر است. عالم دینی باید مانند خداوند، که با همه بندگانش با رحمت رفتار می‌کند، با مردم تعامل داشته باشد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

نقش عالم دینی، نه‌تنها در ترویج علم و معرفت، بلکه در ایجاد اعتماد و امنیت در میان مردم است. عالم باید مانند کعبه، حرمی امن باشد که هر کس، حتی گناهکار، بتواند به او پناه ببرد. این جایگاه، تنها با صداقت، صفا، و دوری از بازی‌های سیاسی حفظ می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، که از دل تجربه‌های زیسته‌ام برآمده‌اند، تنها شرح لحظات گذشته نیستند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در نقش عالم دینی در جامعه. از دروازه غار تا مجالس عمومی، هر تجربه مرا به این باور رسانده که عالم دینی باید موضوع‌شناس، حکمت‌گرا، و پناهگاه مردم باشد. حوزه‌های علمیه، اگر بخواهند در جهان امروز تأثیرگذار باشند، باید از انزوا خارج شوند و با شناخت دقیق مسائل اجتماعی، به هدایت جامعه بپردازند. این مجموعه، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن این دیدگاه و دعوت به بازاندیشی در نقش علم و عالم در جهان امروز.