متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1388

بازنویسی و تدوین برای مخاطبان دانشگاهی و متخصصان علوم دینی

مقدمه

این مجموعه، بازتابی است از لحظه‌های ناب زندگی و تأملات من در مسیر علم، معرفت و خدمت به دین. خاطراتی که در این کتاب گرد آمده‌اند، شرح تفصیلی همان نکاتی هستند که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان کرده‌ام. این روایت‌ها نه‌تنها بازگوکننده تجربه‌های شخصی من در مواجهه با چالش‌های حوزه‌های علمیه و زندگی معنوی است، بلکه تلاشی است برای به تصویر کشیدن عمق و پیچیدگی‌های مسیری که در آن قدم نهاده‌ام. هر بخش از این کتاب، دریچه‌ای است به سوی تأمل در ارزش‌های علمی، عرفانی و فقهی که همواره در پی آن بوده‌ام تا با دلی صمیمی و ذهنی جست‌وجوگر، به حقیقت نزدیک‌تر شوم. این خاطرات، دعوتی است به مخاطب برای همراهی در این سفر معرفتی، با زبانی که هم صمیمی است و هم متعهد به غنای علمی و معنوی.

بخش اول: عادت مشاعر

در روزهایی که در فیضیه درس می‌خواندم، شاهد رفتارهایی بودم که گاه مرا به تأمل وامی‌داشت. یکی از آقازادگان، که استادی توانمند بود و شاگردان بسیاری داشت، عادتی عجیب داشت. هرگاه با پدرش اختلافی پیدا می‌کرد، درس خود را تعطیل می‌کرد و حتی گاهی تهدید می‌کرد که طلبگی را کنار می‌گذارد. روزی، در اوج یکی از این قهرها، به او گفتم: «پدرجان، این چه رسمی است که به خاطر اختلاف با پدرت، درس طلبه‌ها را تعطیل می‌کنی؟ یا برای همیشه برو یا این‌گونه بازیچه نکن! حوزه که خانه خاله نیست که درس‌ها را ابزار فشار کنی.» او نگاهی به من انداخت و با هوشی که در او بود، گفت: «تو حرف نزن! تو آن‌قدر زمین خورده‌ای که دیگر حس زمین‌خوردن را از دست داده‌ای. اما من هنوز هر ضربه را با مغز استخوانم حس می‌کنم.» این پاسخ، مرا به فکر فرو برد. او راست می‌گفت؛ شاید من به دشواری‌ها عادت کرده بودم، اما او هنوز حساسیت و لطافت روحش را حفظ کرده بود. این لحظه، گویی آینه‌ای بود که صافی و صداقت درونی‌اش را به من نشان داد.

بخش دوم: شعار کارآمدی

حوزه‌های علمیه، که باید کانون تولید علم و معرفت باشند، گاه در دام روش‌های کهنه گرفتار شده‌اند. سال‌ها پیش، در یکی از درس‌گفتارهایم، به این نکته اشاره کردم که نظام آموزشی حوزه باید به گونه‌ای باشد که طلاب را برای خدمت به جامعه آماده کند. طلبه‌ای که سال‌ها درس می‌خواند، باید بتواند با متدهای علمی روز تحقیق کند، بنویسد و تدریس کند. اما گاه دیده‌ام که طلاب پس از سال‌ها تحصیل، همچنان در عمل ناکارآمدند. روزی به طلبه‌ای جزوه‌ای دادم تا ویرایش کند. پس از پانزده روز، با چند علامت ساده و بی‌معنا بازگشت. این ناکارآمدی، نتیجه نظامی است که به جای پرورش توانمندی، تنها به حفظ و تکرار بسنده می‌کند.

اگر یارانی توانمند داشتم، می‌توانستم انفجاری از علم در عالم به پا کنم. اما نبود چنین همراهانی، مرا به نوشتن کتابی خیالی واداشته که نامش را «اگر من کاره‌ای بودم، چه می‌کردم» گذاشته‌ام! این طنز تلخ، بازتابی از حسرتم برای تحولی است که می‌توانست در حوزه‌ها رخ دهد. شعار کارآمدی در حوزه باید مانند صنایع مدرن باشد: «کم‌ترین هزینه، بیش‌ترین سود، در کم‌ترین زمان با بیش‌ترین بازدهی.» همان‌گونه که آبمیوه‌گیری‌های امروزی با طراحی ساده، در لحظه نتیجه می‌دهند، نظام آموزشی حوزه نیز باید طلاب را به سرعت به توانمندی برساند.

بخش سوم: کارآمدی جمعی

برای کارآمد شدن حوزه، فعالیت‌های علمی باید به صورت جمعی سامان یابد. روزی در جمع طلاب، بحثی درباره ضرورت همکاری گروهی مطرح کردم. فتوایم این است که تحقیقات فردی در حوزه دیگر نه شرعی است و نه عقلانی. باید تمام مؤسسات پژوهشی تحت یک بانک اطلاعاتی متمرکز شوند تا از پراکندگی و موازی‌کاری پرهیز شود. کارآمدی جمعی، نیازمند هم‌اندیشی نوابغ و برنامه‌ریزی کلان است. این سخن را در درس‌گفتارهایم بارها تکرار کرده‌ام، اما هنوز راه درازی در پیش است.

بخش چهارم: گزینش با تحصیلات بالا

یادم می‌آید در روزگاری که در حوزه درس می‌خواندم، به یکی از مدارس علمیه سر زدم. طلاب آنجا، که اغلب از روستاها آمده بودند، در درک مطالب ساده‌ای مانند «صرف میر» ناتوان بودند. به مدیر مدرسه گفتم: «چرا افرادی بی‌سواد را به حوزه می‌آورید؟ طلاب باید پیش از ورود، تحصیلات دبیرستانی داشته باشند تا مطالب را بهتر درک کنند.» او معتقد بود که طلاب بی‌سواد، به دلیل دوری از دنیا، بهترند. اما من باور داشتم که چنین افرادی، به دلیل ناآگاهی، آسان‌تر فریب می‌خورند و نمی‌توانند به تحلیل و اجتهاد برسند. آموزش باید بر پایه دانش مدرن باشد تا طلاب بتوانند با قدرت نقد و تحلیل، به خدمت دین بپردازند.

بخش پنجم: صفای عالمان گذشته

وقتی به قم آمدم، در جست‌وجوی کتاب‌های اصیل بودم. روزی در پی کتاب «قوانین» مرحوم میرزای قمی بودم، اما نسخه‌ای که یافتم چنان کهنه بود که با هر ورق زدن، پودر می‌شد. نزد عالمی رفتم که کتابخانه‌ای غنی داشت. او با صفا و سخاوت، کتاب‌هایش را به من امانت داد و گفت: «اگر مطالب را درک کردی، کتاب‌ها از آن توست.» این برخورد، مرا به یاد صفا و خلوص عالمان گذشته انداخت. پس از سال‌ها، نسخه‌های صحافی‌شده و سالم کتاب‌ها را به او بازگرداندم. این تجربه، برایم ارزشی بیش از هر ثروتی داشت، گویی گنجی معنوی به من ارزانی شده بود.

بخش ششم: روش تدریس و نقد آموزش

در روزگاری که در مراکز علمی تدریس می‌کردم، با چالش‌هایی در نظام ارزشیابی مواجه شدم. روزی مسئول طرح سؤالم کردند که چرا نمراتم بالاست. گفتم: «برگه‌ها را بررسی کنید، خواهید دید که نمره‌دهی‌ام دقیق است.» من باور داشتم که سؤالات باید طوری طراحی شوند که پاسخ در خود مسئله نهفته باشد، همان‌گونه که استادی در گذشته به من آموخت. او، که گویی فیثاغورثی در ریاضیات بود، می‌گفت: «پاسخ مسئله باید در خود مسئله باشد.» این روش، مرا به سوی تدریسی خلاق و نقادانه سوق داد. اما متأسفانه، بسیاری از درس‌های حوزه، به دلیل ساختار ناکارآمد کتب و تکرار مطالب، طلاب را سرگردان می‌کند.

بخش هفتم: خیر و شر اطلاعات

روزی عالمی از یکی از بزرگان حوزه تعریف کرد که سال‌ها مردم را هدایت کرده بود، اما در لحظه‌ای کوتاه، با دیدن عملی غیرمنتظره، قضاوتش تغییر کرد. به او گفتم: «مشکل از توست، نه او. یک لحظه خطا، نباید سال‌ها خدمت را زیر سؤال ببرد.» این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، نشان می‌دهد که نیت و نگاه ما، خیر و شر اطلاعات را تعیین می‌کند. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ» (قرآن کریم، سوره زلزال، آیه ۷)؛ هرکس به اندازه ذره‌ای خیر کند، آن را خواهد دید.

بخش هشتم: لزوم خلوت

یکی از مشکلات برخی از اهل علم امروز، گرفتاری در شلوغی زندگی است. در درس‌گفتارهایم بارها گفته‌ام که عرفان و سلوک، با شلوغی و پراکندگی جمع نمی‌شود. عالمان گذشته خلوت داشتند و این خلوت، به آن‌ها صفا و عمق می‌بخشید. اما امروز، بسیاری از ما گرفتار ده کار هستیم که هیچ‌کدام به سرانجام نمی‌رسد. اگر کسی یک کار را با تمرکز انجام دهد، بهتر از پراکندگی در چندین کار است. این نکته را از حدیثی آموخته‌ام که می‌فرماید: «إنَّ الْقلبَ لَيَتَوَقَّفُ عندَ التَّفَكُّرِ»؛ قلب با تفکر آرام می‌گیرد.

بخش نهم: در جمع طلاب

روزی در جمع طلاب، با یکی از آن‌ها که از طلبگی خود ناراضی بود، گفت‌وگو کردم. او گفت: «اگر طلبه نشده بودم، دکتر یا پروفسور می‌شدم.» پاسخ دادم: «از کجا معلوم که سیراب‌فروش نمی‌شدی؟» این پاسخ، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، خنده‌ای در جمع انداخت، اما حقیقتی عمیق داشت. طلبگی، مسیری است که اگر با اخلاص طی شود، از هر حرفه‌ای ارزشمندتر است.

بخش دهم: کتاب‌محوری و آفت وابستگی

در جوانی، با اشتیاق به قم آمدم تا در حوزه علمیه درس بخوانم. اما با کمال تعجب، دیدم برخی اساتید، تمام درس را از روی کتاب می‌خوانند. روزی به یکی از آن‌ها گفتم: «کتاب را کنار بگذارید و از خودتان بگویید.» او پاسخ داد که چیزی در ذهن ندارد. این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، مرا به این باور رساند که استاد باید فراتر از کتاب، قدرت تحلیل و بداهه‌گویی داشته باشد.

بخش یازدهم: فقر طلبه‌ها و استکبار آخوندها

در درس‌گفتارهایم بارها به وضعیت دشوار برخی طلاب اشاره کرده‌ام. روزی عالمی را دیدم که در فقر شدیدی به سر می‌برد. او نابغه‌ای بود که از نظر علمی سرآمد بود، اما فقر، کمالاتش را پوشانده بود. در یکی از مدارس علمیه، به دلیل امتناع از شرکت در درسی که نیازی به آن نداشت، وسایلش را به کوچه ریختند. این عالم، که از نظر علمی از متولیان آن مدرسه برتر بود، تحت فشار قرار گرفت و سرانجام به دلیل فقر و حمایت یک گروه منحرف، به سوی آن‌ها کشیده شد. این تجربه تلخ، مرا به تأمل واداشت که چگونه فقر می‌تواند استعدادهای درخشان را به انحراف بکشاند. در آن زمان، فعالیت‌های فرهنگی علیه فرقه‌های ضاله وجود داشت، اما برخی از این تلاش‌ها به جای حمایت از نوابغ، آن‌ها را طرد می‌کردند. این عالم در مناظره‌ای علمی، با استدلال‌های قوی، حریفان را مغلوب کرد، اما به جای تقدیر، مورد سرزنش قرار گرفت و حتی لباس روحانیت را از او گرفتند.

بخش دوازدهم: مردم؛ حیات‌بخش عالمان دینی

در درس‌گفتارهایم بارها گفته‌ام که عالم دینی باید در میان مردم باشد، همان‌گونه که خداوند در هستی حاضر است. روزی به عیادت زندانیان رفتم. وقتی دیدم مسؤولان روی صندلی نشسته‌اند و زندانیان روی زمین، اعتراض کردم و گفتم: «صندلی‌ها را بردارید و مانند آن‌ها روی زمین بنشینید.» به زندانیان گفتم: «من طلبه‌ای ساده‌ام و برای عیادت شما آمده‌ام. کوتاهی ما باعث شده که شما اینجا باشید.» اشک‌هایشان جاری شد و من نیز همراهشان گریستم. یکی از آن‌ها درگوشی گفت که مواد مخدری پنهان کرده و ترس از اعدام دارد. با همکاری مسؤولان، مشکلش را حل کردیم. این تجربه نشان داد که عالم دینی باید با درد مردم آشنا باشد و برای رفع آن بکوشد. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: «مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ» (قرآن کریم، سوره ملک، آیه ۳)؛ در آفرینش خداوند تبعیضی نیست.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، نه‌تنها روایتی از زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در چالش‌ها و فرصت‌های علم دینی. از ضرورت کارآمدی و همکاری جمعی در حوزه گرفته تا اهمیت خلوت و صفا در سلوک، هر بخش تلاشی است برای نشان دادن مسیری که می‌تواند علم و معرفت را به خدمت جامعه درآورد. فقر و طردشدگی طلاب، ناکارآمدی نظام آموزشی، و دوری از مردم، از جمله موانعی است که باید با اصلاحات بنیادین برطرف شود. امیدوارم این روایت‌ها، خواننده را به سوی تعمقی عمیق‌تر در ارزش‌های دینی و علمی هدایت کند.