متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1390

مقدمه

این مجموعه، روایتی است صمیمی از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی تجربه‌های شخصی من در مسیر علم و معرفت است، بلکه تلاشی است برای زدودن پیرایه‌ها و خرافه‌هایی که گاه بر چهره‌ی دین سایه افکنده‌اند. در این گفت‌وگوها، می‌کوشم با صداقت و صمیمیت، شما را به دنیای درونم ببرم؛ دنیایی که در آن علم، معنویت، و تعهد به حقیقت در هم تنیده‌اند. هر بخش از این کتاب، دریچه‌ای است به لحظه‌هایی از زندگی‌ام که با چالش‌ها، تأملات، و درس‌هایی از اساتید و تجربه‌هایم شکل گرفته‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح گذشته‌اند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در اکنون و آینده‌ی دین و علم.

بخش اول: پیرایه‌شناسی و مبارزه با خرافه

بیش از چهل سال از عمرم را صرف شناخت و مبارزه با پیرایه‌های دینی کرده‌ام. پیرایه، آن‌چه من به بدعت‌ها، تحریف‌ها، خرافه‌ها، و نادرستی‌های منسوب به دین اطلاق می‌کنم، همان سایه‌ای است که زیبایی و شیرینی دین را پنهان می‌سازد. دینی که به پیرایه آلوده شود، نه در جامعه‌ی علمی مقبول می‌افتد، نه پایگاهی اجتماعی می‌یابد، و نه توان اداره‌ی یک جامعه را دارد. گاه دیده‌ام که برخی با اصرار بر مدیریت جامعه با دینی پر از خرافه، به‌جای ترویج دین، دشمنی و گریز از آن را دامن زده‌اند. این خطا، نه‌تنها به دین راستین آسیب می‌رساند، بلکه اعتبار همه‌ی ادیان را خدشه‌دار می‌کند.

یکی از ریشه‌های این پیرایه‌ها، خلط میان قداست معنوی عالمان دینی و مقام علمی آن‌هاست. قداست عالمان پیشین ما، که از سر تقوا و قرب الهی سرچشمه گرفته، امری است مسلم و تردید در آن نشانه‌ی سوء نیت است. اما این قداست، به معنای عصمت علمی یا مصونیت از خطا نیست. عالمان گذشته، با همه‌ی بزرگی‌شان، در زمان خود می‌زیستند و دانششان، هرچند درخشان، به اقتضای روزگارشان بود. همان‌گونه که دانشمندی چون پاستور یا مخترعی چون ادیسون نمی‌توانند با دانش زمان خود در دنیای امروز پیشتاز باشند، عالمان پیشین نیز نمی‌توانند پاسخ‌گوی همه‌ی نیازهای علمی امروز باشند. این نه کسر شأن آن‌هاست، بلکه واقعیتی است که تاریخ علم و معرفت به ما آموخته است.

روزگاری، در محضر یکی از عالمان بزرگ بودم. او را دوست داشتم و از او درس‌های بسیار آموختم. اما در درس تفسیر سوره‌ی حمد، به نقدی بر تفسیرش پرداختم. طلبه‌ای که از این نقد برآشفت، چند روزی از درس من غیبت کرد. پس از مدتی بازگشت و گفت: «شبی در خواب دیدم که شما درس می‌گویید و آن عالم بزرگ، با عبایی بر دوش، به سخنانتان گوش می‌دهد.» این خواب، برای او نشانه‌ای بود که نقد علمی، نه از سر بی‌احترامی، بلکه از سر حقیقت‌جویی است. این تجربه به من آموخت که تعصب و جهل، گاه مانع فهم حقیقت می‌شود و تنها با گفت‌وگوی صمیمی و علمی می‌توان به سوی معرفت گام برداشت.

من از کودکی به مبارزه با پیرایه‌ها علاقه‌مند بودم. در ده‌سالگی، در گود زورخانه بودم و باستانی‌کار می‌کردم. روزی پیرمردی لاغر و تکیده را با احترام به گود آوردند و کباده‌ای به او دادند. او در جوانی پهلوان گود بود، اما دیگر توان گذشته را نداشت. عالمان دینی ما نیز، با همه‌ی قداست و عظمتشان، در گود علم امروز نمی‌توانند همان پهلوانان پیشین باشند. این نه کسر شأن آن‌هاست، بلکه ضرورت زمان است که ما را به بازاندیشی و نوآوری دعوت می‌کند.

در این مسیر، گاه با موانع بزرگی روبه‌رو شدم. کسانی بودند که به‌جای گفت‌وگوی علمی، با تزویر و جنجال به ستیز با من برخاستند. در سال ۸۶، هنگامی که کتابی درباره‌ی تحریف منتشر کردم، یکی از این افراد جنجالی به راه انداخت. پیشنهاد دادم در حضور رسانه‌ها و مردم بحث کنیم، اما او نپذیرفت. من آماده بودم تا در مسابقه‌ای علمی، حقیقت را آشکار کنم، اما او از این چالش گریخت. این تجربه به من آموخت که برخی، به‌جای علم، به دنبال قدرت و انحصارند. اما من، با همه‌ی محدودیت‌ها، از پای ننشستم. هشتصد جلد کتاب نوشته‌ام و اگر این موانع نبود، شاید تا دوهزار جلد پیش می‌رفتم. با این حال، باور دارم که دین خدا می‌ماند و هرچه در توان دارم، برای آن فدا می‌کنم.

قرآن کریم: «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» (واقعه: ۱۰-۱۱)

پیشگامان، پیشگامانند؛ آنانند که به خدا نزدیک‌اند.

بخش دوم: اساتید مربی

در مسیر طلبگی‌ام، بیش از صد و پنجاه استاد نابغه و برجسته دیده‌ام که هر یک، به‌نحوی، مرا در مسیر علم و معرفت یاری کردند. در کتاب «حضور حاضر و غایب»، به ویژگی‌ها و کمالات این اساتید پرداخته‌ام، اما از ذکر نامشان پرهیز کرده‌ام. نام‌ها برایم اهمیتی ندارند؛ آنچه مهم است، مسمّای وجودی آن‌هاست که در علم، اخلاق، و معنویتشان متجلی است. برخی از این اساتید، در فقر و تنگدستی می‌زیستند، اما کمالاتشان چنان بود که از بسیاری عارفان نام‌آور فراتر می‌رفتند. من از ذکر نامشان خودداری کردم، نه از سر بی‌احترامی، بلکه برای حفظ شأن آن‌ها و پرهیز از قید و بندهای ظاهری.

استاد هاشمی: تجلی جوانمردی

در دوازده‌سالگی، در حالی که مشغول رانندگی با بنزی قدیمی بودم، حادثه‌ای رخ داد. ماشین به چاله‌ای افتاد و چپ شد. در آن لحظه، استادم، سیدی بزرگوار به نام آقای هاشمی، با خنده‌ای مهربان به من گفت: «چه کار کردی؟» من، گیج و متحیر، با خود گفتم: «این آن است یا آن این است؟» شک داشتم که آیا او همان استادم است یا کسی دیگر. اما وقتی خنده‌اش را دیدم، یقین کردم که اوست. او برای کمک به من آمده بود، حتی اگر این کار به قیمت از دست دادن وقت نمازش تمام می‌شد. این جوانمردی، برایم درسی بزرگ بود.

آقای هاشمی، عالمی ربانی و باکمال بود. او به مادر پیرش چنان رسیدگی می‌کرد که حتی به همسر و فرزندانش اجازه نمی‌داد این وظیفه را بر عهده گیرند. روزی در منزلش خوابم برد و وقتی بیدار شدم، دیدم متکایی زیر سرم گذاشته و مرا بیدار نکرده است. این محبت، هنوز پیش چشمانم زنده است. او به من آموخت که طلبه‌ای که سفره‌ی استادش را ندیده، ریشه‌ای ندارد. شگفتا که او چنان اهل دل بود که متکایی زیر سرم گذاشت و من، که حتی از پرواز پشه‌ای بیدار می‌شدم، متوجه نشدم. او در برزخ و آخرت نیز رند عیاری است که راهش باز است و در هر عالمی می‌تواند آمد و شد کند.

آقای میرشریفی: عالم رند و شفابخش

در تهران، آقا عمویی داشتم به نام آقای میرشریفی، عالمی بزرگ و اهل معرفت. او چنان کرامتی داشت که حتی ارامنه‌ی تهران آب دهانش را برای شفا می‌خواستند. هر صبح، بیماران جلوی منزلش صف می‌کشیدند تا او ظرف آبشان را تبرک کند. من، کنجکاو، شب‌ها به اتاقش می‌رفتم و زیر پتو پنهان می‌شدم تا ببینم چه می‌کند. او تمام شب را به نماز و قرائت قرآن می‌گذراند. روزی به من گفت: «اگر از سر شب تا صبح بی‌حرکت بمانی، چرخ‌دنده‌هایت زنگ می‌زند!» او می‌دانست که زیر نظرش دارم، اما چیزی نمی‌گفت. این رندی و زیرکی، برایم نشانه‌ای از عمق معرفتش بود.

آقای رشادت: خلاقیت در بند اختناق

مرحوم رشادت، معلم کاردستی‌ام در کلاس چهارم، مردی خلاق بود. او دستگاهی ساخته بود که با آن موج رادیو ایران را قطع می‌کرد و صدای خودش را پخش می‌کرد. اما این نبوغ، در فضای خفقان‌آور آن روزگار، به اتهام اخلال در نظم منجر شد و او را از معلمی محروم کردند. این تجربه به من آموخت که جامعه باید مغزهای خلاق را آزاد بگذارد تا شکوفا شوند، نه اینکه آن‌ها را در بند محدودیت و خودسانسوری گرفتار کند.

استادی کافر اما دلسوز

استادی داشتم که دهرگرا بود و با خدا چالش داشت. او می‌گفت: «خداوند بندگانش را گرسنه و فقیر رها کرده و خود بر عرش نشسته است.» او حتی در فیلمی نقش حضرت نوح را بازی کرد و نبوت را به نمایشی تشبیه می‌کرد. اما با همه‌ی این‌ها، دلسوز خلق بود و فقر مردم او را آزار می‌داد. او به من آموخت که حتی در اختلاف عقیده، می‌توان دلی بزرگ و دغدغه‌ای انسانی داشت.

قرآن کریم: «إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ» (فجر: ۱۴)

همانا پروردگارت در کمین‌گاه است.

جمع‌بندی

این خاطرات، نه‌تنها روایتی از زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در حقیقت دین و علم. در جهانی که پیرایه‌ها و خرافه‌ها گاه چهره‌ی دین را مخدوش کرده‌اند، وظیفه‌ی ما بازاندیشی و زدودن این ناپاکی‌هاست. اساتیدم، از آقای هاشمی و میرشریfi گرفته تا رشادت و حتی آن استاد دهرگرا، هر یک به من درسی آموختند: از جوانمردی و معرفت گرفته تا خلاقیت و دلسوزی برای خلق. این کتاب، تلاشی است برای انتقال این درس‌ها به شما، تا با هم، در مسیر حقیقت و معرفت گام برداریم.