متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1414

مقدمه

آنچه در این مجموعه پیش روی شماست، بازنویسی خاطرات و تأملاتی است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح لحظاتی از زندگی‌ام هستند، بلکه بازتابی از دغدغه‌های عمیق معرفتی، معنوی و علمی‌ام در مواجهه با مسائل حوزه‌های علمیه، جامعه و دین. هر بخش از این گفتگوهای صمیمی، پنجره‌ای است به سوی تجربه‌هایی که با تأمل در آن‌ها می‌توان به درک عمیق‌تری از مسئولیت عالمان دینی و چالش‌های پیش روی علم و دین دست یافت. این خاطرات را با صداقت و صمیمیت برای شما روایت می‌کنم، گویی در محضر شما نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم.

بخش اول: دغدغه‌های حوزه و خردگرایی جمعی

سال‌ها پیش، در یکی از سفرهایم به حوزه‌ای در شهری دورافتاده، با صحنه‌ای روبه‌رو شدم که تا امروز در ذهنم نقش بسته است. یکی از عالمان، که باید حامل رسالت دین و دانش می‌بود، چند هکتار زمین را به بهانه تأسیس مؤسسه‌ای علمی اخذ کرده بود، اما در آن زمین، به‌جای بنای معرفت، ویلایی برای تفریح و آسایش خود ساخته بود. این تصویر، تلنگری بود به عمق دغدغه‌ام درباره وضعیت حوزه‌های علمیه. آن‌چه مرا می‌آزرد، نه صرف این عمل، بلکه نبود نظامی بود که نوابغ حوزوی را گرد هم آورد و از خرد جمعی برای حل معضلات علمی و مدیریتی بهره جوید.

اگر حوزه‌های ما به خردگرایی جمعی پایبند بودند، اگر عالمان و نخبگان در فضایی هم‌اندیشانه گرد هم می‌آمدند، کار به دست فرصت‌طلبانی نمی‌افتاد که جز تکرار مکررات و هدر دادن بیت‌المال، هنری ندارند. طلبه‌ای که درد دین در دلش باشد، حتی اگر در چادری ساده زندگی کند، تمام وجودش را وقف حل مشکلات دین و حوزه می‌کند. اما وقتی این هم‌افزایی و خرد جمعی غایب باشد، مؤسسات موازی و بی‌ثمر سر بر می‌آورند که نه‌تنها گرهی از کار دین باز نمی‌کنند، بلکه وجوهات مردم را تباه می‌سازند.

من همواره باور داشتم که حوزه باید کانون تولید فکر و معرفت باشد، نه صرفاً تکرار گذشته یا تبلیغ کورکورانه. این دغدغه مرا به تأمل در راهکارهایی برای اصلاح نظام حوزوی واداشت، راهکارهایی که از عمق جان و با تکیه بر دانش و تجربه‌ام شکل گرفته بودند.

بخش دوم: رؤیای دانشگاهی مستقل

سال‌ها پیش، ایده‌ای در ذهنم ریشه دواند که هنوز هم چون آتشی خاموش‌نشدنی در دلم شعله‌ور است: تأسیس دانشگاه یا حوزه‌ای علمی که محتوای آن بر پایه مبانی فکری و معرفتی خودم بنا شده باشد. من باور داشتم که اندیشه‌ام، که از سال‌ها مطالعه، تأمل و تجربه در حوزه‌های فقه، عرفان و معرفت شکل گرفته بود، می‌تواند بنیانی باشد برای آموزش نسل جدیدی از عالمان و متفکران. این رؤیا، نه از سر خودبینی، بلکه از ایمان به لزوم تولید فکر نو و مستقل در فضای علمی و دینی سرچشمه می‌گرفت.

اما این رؤیا با واقعیت‌های تلخ زمانه مواجه شد. تأسیس چنین مرکزی هزینه‌های هنگفتی می‌طلبید، هزینه‌هایی که من هرگز نخواستم از بیت‌المال یا امکانات دولتی تأمین شوند. هیچ‌گاه به خود اجازه ندادم که حتی یک ریال از وجوهات عمومی یا دعوت‌های رسمی نهادها به نام درس و سخنرانی بپذیرم. یادم می‌آید روزی مرا به وزارت دفاع دعوت کردند. در آن جلسه، بسیاری از روحانیونی که روزگاری شاگردم بودند، حضور داشتند. آن‌ها جذب فضایی شده بودند که تبلیغ دین را با پول گره زده بود. پس از مراسم، یکی از آن‌ها با ریشی بلند و چهره‌ای محترمانه پاکتی به من تعارف کرد. من آن را نپذیرفتم. برایم روشن بود که پول، هرچند در ظاهر خیرخواهانه، می‌تواند استقلال فکری و معنوی عالم را به خطر اندازد.

در دنیایی که پول‌محوری همه‌چیز را آلوده کرده، حتی معجزات هم باید رنگ و بوی مادی به خود گیرند. یادم می‌آید در روزگاری که روغن نباتی کوپنی بود، مردی عیالوار را دیدم که با دریافت یک قوطی پنج‌کیلویی روغن، چنان شادمان شد که گویی تمام دنیا را به او داده‌اند. سبحان ربی الاعلی و بحمده گفت و شکر خدا را به جا آورد. آن لحظه به خود گفتم: اگر یک قوطی روغن چنین اثری دارد، پول‌های میلیونی چه‌ها که نمی‌کنند! اما من باور داشتم که دانشگاه حقیقی، مرکز فکر و اندیشه است، نه بازیچه پول و قدرت. با این حال، موانع مالی و سیاسی، از جمله نفوذ چیرگان سیاسی که رؤیاهای بزرگ را محدود می‌کنند، مانع از تحقق این ایده شد.

در همان ایام، در سفری به یکی از شهرستان‌ها، با مردمی روبه‌رو شدم که از فقر و تنگدستی رنج می‌بردند. آن‌ها به من گفتند: «ما به امام‌جمعه نیازی نداریم، کمی پول لازم داریم تا زندگی‌مان بچرخد. اگر همان هزینه‌ای که برای امام‌جمعه می‌کنید، به ما بدهید، دین‌داری و اخلاقمان بهتر شکوفا می‌شود.» این سخن، تلنگر دیگری بود به این حقیقت که گاهی ساده‌ترین نیازهای مادی، بیش از هر تبلیغی، راه را برای رشد معنوی باز می‌کند.

قرآن کریم: وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ
(و پیش از تو هیچ پیامبری نفرستادیم جز اینکه به او وحی کردیم که خدایی جز من نیست، پس مرا بپرستید.) [سوره انبیاء، آیه ۲۵]

این آیه برایم یادآور این حقیقت بود که رسالت عالمان دینی، هدایت به سوی حقیقت است، نه گره زدن دین به مادیات. اما در فضایی که پول همه‌چیز را تعریف می‌کند، حتی رؤیای دانشگاهی مستقل نیز به سادگی رنگ می‌بازد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از دغدغه‌ها و تجربه‌هایم در مسیری است که برای اعتلای علم و دین پیموده‌ام. از چالش‌های حوزه‌های علمیه گرفته تا رؤیای دانشگاهی مستقل، هر لحظه از این خاطرات، تلاشی بوده برای حفظ استقلال فکری و معنوی در برابر هجوم مادیات و فرصت‌طلبی‌ها. امید است این روایت‌ها، خواننده را به تأمل در مسئولیت عالمان دینی و نقش خرد جمعی در اصلاح نظام‌های علمی و دینی وادارد.