متن تحقیق

تفسیر آیه تأویل: بررسی علمی و تحلیلی «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ»

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه دوازدهم)

مقدمه

آیه شریفه «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» از سوره آل‌عمران، آیه هفتم، یکی از محورهای بنیادین در علوم تفسیری قرآن کریم است که از صدر اسلام تاکنون، ذهن مفسران شیعه و سنی را به خود مشغول داشته است. این آیه، به دلیل پیوند با موضوع مرجعیت علمی و تأویلی، از جایگاه ویژه‌ای در مباحث کلامی، فلسفی و ادبی برخوردار است. پرسش اصلی در تفسیر این آیه، به فهم نقش واو در عبارت «وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» بازمی‌گردد: آیا این واو عطف است و دلالت بر علم راسخون به تأویل دارد، یا استیناف است و صرفاً ایمان آنها را نشان می‌دهد؟ این کتاب، با رویکردی تحلیلی و علمی، به بررسی این مسئله می‌پردازد و با استناد به متن قرآن کریم، دیدگاه‌های مفسران برجسته و نقد استدلال‌های ارائه‌شده، به تبیین دقیق موضوع همت می‌گمارد. هدف، ارائه تحلیلی منسجم و آکادمیک است که هم برای پژوهشگران علوم قرآنی و هم برای مخاطبان دانشگاهی، راهگشا باشد.

بخش اول: متن و سیاق آیه تأویل

متن آیه و ترجمه

اهمیت تاریخی و تفسیری آیه

این آیه، به دلیل ارتباط با مرجعیت تأویلی، از دیرباز کانون توجه مفسران بوده است. نزاع بر سر فهم واو، نه‌تنها یک بحث نحوی، بلکه دارای تبعات عمیق کلامی و معرفت‌شناختی است که به موضوع عصمت، علم لدنی و جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر شیعی پیوند می‌خورد. این مسئله، مانند نوری که از مشکات وحی می‌تابد، راهنمای پژوهشگران در فهم عمق و باطن قرآن کریم بوده است.

جمع‌بندی بخش اول

آیه تأویل، به‌عنوان یکی از محورهای کلیدی علوم قرآنی، پرسش‌هایی بنیادین درباره حدود علم بشری و مرجعیت تأویلی مطرح می‌کند. سیاق آیه، با تبیین محکمات و متشابهات، زمینه‌ساز فهم دقیق‌تر نقش راسخون فی العلم است.

بخش دوم: اختلاف در فهم واو: عطف یا استیناف

دو قول اصلی در تفسیر واو

مفسران در تفسیر واو در عبارت «وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» به دو دیدگاه اصلی رسیده‌اند:

• قول عطف: واو عطف است و راسخون، مانند خداوند، عالم به تأویل‌اند.
• قول استیناف: واو استیناف است و راسخون تنها به آیات ایمان دارند، نه عالم به تأویل.

این اختلاف، ریشه در تفاوت‌های روش‌شناختی و کلامی دارد. قول عطف، با ظاهر نحوی آیه و قواعد بلاغت عربی سازگارتر است، درحالی‌که قول استیناف نیازمند تفسیر غیرظاهری است که می‌تواند با فصاحت قرآن ناسازگار باشد.

نقل دو قول در تفاسیر کلاسیک

بسیاری از مفسران، مانند شیخ طوسی در «التبیان» و طبرسی در «مجمع البیان»، هر دو قول را نقل کرده‌اند، اما بدون جبهه‌گیری صریح یا تحلیل عمیق، به ذکر اختلاف بسنده کرده‌اند. این رویکرد محافظه‌کارانه، احتمالاً ناشی از احترام به تنوع دیدگاه‌ها یا پرهیز از مناقشات کلامی است. بااین‌حال، این روش، فرصت تبیین دقیق دلالت آیه را محدود کرده است.

دیدگاه زمخشری: دفاع از عطف

زمخشری در «الکشاف»، با تکیه بر ذهن ادبی و فهم بلاغی، قول عطف را ترجیح داده و آن را «الوجه الأول» می‌نامد. او معتقد است که ظاهر آیه، علم راسخون به تأویل را تأیید می‌کند و عطف، با فصاحت قرآن سازگار است. این دیدگاه، مانند جویباری زلال، انسجام نحوی و بلاغی آیه را نمایان می‌سازد.

نقد رویکرد محافظه‌کارانه شیخ طوسی و طبرسی

برخلاف زمخشری، شیخ طوسی و طبرسی در تفاسیر خود به تحلیل عمیق یا دفاع صریح از عطف نپرداخته‌اند. این محافظه‌کاری، با انتظار از مفسران شیعی که راسخون را به اهل بیت علیهم‌السلام تفسیر می‌کنند، همخوانی ندارد. انتظار می‌رفت که این مفسران، با استناد به روایات، قول عطف را با استدلال‌های قوی‌تری پشتیبانی کنند.

تأکید زمخشری بر فصاحت عطف

زمخشری استدلال می‌کند که عطف، به دلیل انسجام نحوی و عدم نیاز به تقدیر ضمیر (مانند «هُمْ»)، با ذوق ادبی و فصاحت قرآن سازگار است. استیناف، به دلیل نیاز به تقدیر، از بلاغت آیه می‌کاهد.

جمع‌بندی بخش دوم

اختلاف در فهم واو، نشان‌دهنده تنوع در رویکردهای تفسیری است. قول عطف، با ظاهر آیه و فصاحت قرآنی هماهنگ‌تر است، درحالی‌که استیناف، به دلیل عدول از ظاهر و نیاز به تقدیر، با چالش‌های نحوی و معنایی مواجه است.

بخش سوم: نقد و بررسی دیدگاه‌های فخر رازی

استدلال‌های فخر رازی در دفاع از استیناف

فخر رازی در «تفسیر کبیر»، با ارائه پنج استدلال (وجه اول تا پنجم)، از استیناف دفاع می‌کند و معتقد است که تأویل منحصر به خداوند است و راسخون تنها به آیات ایمان دارند. این استدلال‌ها عبارت‌اند از:

1. استدلال اول: خلاف ظاهر به دلیل عقل
   فخر رازی مدعی است که اگرچه ظاهر آیه عطف است، اما چون تأویل امری الهی و فراتر از ظرفیت بشر است، باید خلاف ظاهر عمل کرد، مشابه آیه «الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى» که معنای جسمانی ندارد.
2. استدلال دوم: مذمت طلب تأویل
   او با استناد به «فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ»، طلب تأویل متشابهات را مذموم می‌داند و معتقد است که راسخون نمی‌توانند عالم به تأویل باشند.
3. استدلال سوم: مدح ایمان راسخون
   فخر رازی استدلال می‌کند که خداوند راسخون را به ایمان مدح کرده («يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ»). اگر آنها عالم به تأویل بودند، مدح به ایمان بی‌معنا بود، زیرا علم به تأویل مرتبه‌ای بالاتر است.
4. استدلال چهارم: ناسازگاری نحوی عطف
   او ادعا می‌کند که اگر واو عطف باشد، «يَقُولُونَ» مبتدا می‌شود و این با فصاحت قرآن ناسازگار است.
5. استدلال پنجم: ایمان به تفصیلی و غیرتفصیلی
   فخر رازی معتقد است که راسخون به آنچه می‌دانند و نمی‌دانند ایمان دارند («كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا»). اگر آنها عالم به تأویل بودند، نیازی به ایمان به غیرتفصیلی نبود.

نقد استدلال اول: عدم وجود محال در علم راسخون

برخلاف ادعای فخر رازی، علم راسخون به تأویل هیچ محال عقلی، شرعی یا قرآنی ایجاد نمی‌کند. اگر راسخون، به‌ویژه معصومین علیهم‌السلام، عالم به تأویل باشند، این با حکمت الهی و نقش هدایتی قرآن سازگار است. قیاس با آیه «عرش» نادرست است، زیرا محال بودن تجسیم خدا با علم به تأویل قابل مقایسه نیست.

نقد استدلال دوم: تمایز میان مذمت و جواز تأویل

مذمت طلب تأویل در آیه، به افراد نالایق و منحرف محدود است و شامل راسخون یا معصومین نمی‌شود. اگر تأویل متشابهات به‌طور کلی مذموم بود، خداوند خود نیز نباید به تأویل بپردازد، درحالی‌که آیه تأویل را به خدا نسبت می‌دهد. معصومین، به دلیل عصمت، از این مذمت مستثنا هستند.

نقد استدلال سوم: سازگاری علم و ایمان

مدح راسخون به ایمان، با علم آنها به تأویل منافاتی ندارد. در قرآن، علم و ایمان مکمل یکدیگرند. تعاریف قرآنی، مانند «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، گاه از عام به خاص یا برعکس می‌روند. علم و ایمان راسخون، مانند دو بال پرنده‌ای است که در آسمان معرفت پرواز می‌کند.

نقد استدلال چهارم: خطای نحوی فخر رازی

فخر رازی ادعا می‌کند که در عطف، «يَقُولُونَ» مبتدا می‌شود و این با فصاحت قرآن ناسازگار است. درحالی‌که «يَقُولُونَ» در عطف، حال است و منصوب، نه مرفوع. این خطای نحوی، استدلال او را باطل می‌کند.

نقد استدلال پنجم: علم تفصیلی معصومین

راسخون، به‌ویژه معصومین، علم تفصیلی به همه قرآن دارند و ایمان آنها به «كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا» مکمل این علم است. جداسازی ایمان تفصیلی و غیرتفصیلی، با دیدگاه شیعی که معصومین را عالم به کل قرآن می‌داند، ناسازگار است.

استدلال ششم: روایت ابن عباس

فخر رازی به روایتی از ابن عباس استناد می‌کند که تفسیر قرآن را به چهار دسته تقسیم کرده: تفسیری برای عرب‌ها، برای علما، برای عام، و تأویلی که تنها خدا می‌داند. این روایت، به دلیل ضعف سندی و عدم قطعیت، نمی‌تواند ظاهر آیه را تغییر دهد.

نقد استدلال ششم: اولویت قرآن بر روایات

قرآن کریم باید با خود تفسیر شود و روایات غیرقطعی، در مقابل ظاهر آیه، اعتبار ندارند. شیعه هر روایتی را بدون بررسی نمی‌پذیرد، به‌ویژه اگر با قرآن ناسازگار باشد.

نقد تعصبات فخر رازی

فخر رازی، به دلیل تعصبات کلامی، از حقیقت قرآنی دور شده و به پیچیده‌سازی مسئله پرداخته است. تفسیر کبیر او، مانند باغی پر از شاخ و برگ‌های اضافی، گاه مانع از دیدن حقیقت زلال آیه می‌شود.

جمع‌بندی بخش سوم

استدلال‌های فخر رازی، به دلیل ضعف منطقی، عدول از ظاهر آیه و تأثیر پیش‌فرض‌های کلامی، نمی‌توانند در برابر شواهد قرآنی و بلاغی مقاومت کنند. عطف، به دلیل انسجام نحوی و معنایی، قرائت صحیح آیه است.

بخش چهارم: دیدگاه شیعی و جایگاه راسخون

راسخون فی العلم در تفسیر شیعی

در تفسیر شیعی، راسخون فی العلم در درجه اول به اهل بیت علیهم‌السلام اشاره دارند که به دلیل عصمت و علم لدنی، عالم به تأویل قرآن‌اند. روایاتی مانند حدیث ثقلین و روایات تفسیری از امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام، این دیدگاه را تأیید می‌کنند.

دیدگاه علامه طباطبایی: تأویل همه آیات

علامه طباطبایی در «المیزان» معتقد است که تأویل به همه آیات قرآن، اعم از محکم و متشابه، تعلق می‌گیرد. راسخون، به‌ویژه معصومین، عالم به تأویل کل قرآن‌اند. این دیدگاه، مانند دریایی ژرف، عمق معرفت قرآنی را نمایان می‌سازد.

مراتب راسخون: معصومین و غیرمعصومین

راسخون فی العلم منحصر به معصومین نیستند، بلکه شامل مراتبی از علم‌اند. معصومین در صدر قرار دارند، اما غیرمعصومین، در صورت برخورداری از علم و تقوا، می‌توانند به مراتب پایین‌تر رسوخ دست یابند.

معنای لغوی رسوخ

در لغت، «رسوخ» به معنای نفوذ عمیق و تثبیت است، مانند آبی که در خاک فرومی‌رود. در سیاق قرآنی، راسخون کسانی‌اند که به دلیل علم عمیق، قادر به فهم باطن آیات‌اند.

انتقاد از برداشت نادرست از علامه طباطبایی

برخی نقل‌ها، به اشتباه، علامه را مخالف علم راسخون به تأویل معرفی کرده‌اند. این با جایگاه علمی و ولایی علامه ناسازگار است، زیرا او در «المیزان» راسخون را عالم به تأویل می‌داند.

جمع‌بندی بخش چهارم

در تفسیر شیعی، راسخون فی العلم، به‌ویژه اهل بیت علیهم‌السلام، عالم به تأویل کل قرآن‌اند. دیدگاه علامه طباطبایی، با تأکید بر جامعیت تأویل، جایگاه والای معصومین را تثبیت می‌کند.

بخش پنجم: تحلیل بلاغی و معنایی آیه

انسجام نحوی عطف

در عطف، «يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ» هم به راسخون و هم به مؤمنان تعلق می‌گیرد، زیرا ایمان صفت مشترک آنهاست. این اشتراک، با مفهوم ظرف تنزیل در منطق قرآنی سازگار است.

نقد مبتدا گرفتن راسخون در استیناف

اگر واو استیناف باشد، راسخون مبتدا و «يَقُولُونَ» خبر می‌شود که معنای آیه را مخدوش می‌کند. در عطف، «يَقُولُونَ» حال است و شامل راسخون و مؤمنان می‌شود.

مثال آیه نساء و ترتیب راسخون و مؤمنون

در آیه ۴۳ سوره نساء («وَلَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ»)، ترتیب راسخون و مؤمنون، مرتبه بالاتر راسخون را نشان می‌دهد، اما ایمان صفت مشترک آنهاست.

نقد تقدیر ضمیر در استیناف

تقدیر ضمیر «هُمْ» در استیناف، خلاف بلاغت است، زیرا قرآن از تقدیر غیرضروری اجتناب می‌کند. عطف، به دلیل انسجام نحوی، محتمل‌تر است.

جمع‌بندی بخش پنجم

تحلیل بلاغی و معنایی آیه، برتری عطف را تأیید می‌کند. عطف، با فصاحت و انسجام قرآنی هماهنگ است و ایمان راسخون و مؤمنان را به‌عنوان صفت مشترک برجسته می‌سازد.

جمع‌بندی نهایی

آیه «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» دریچه‌ای به سوی فهم عمق و باطن قرآن کریم است. تحلیل دقیق این آیه، با تکیه بر ظاهر نحوی، قواعد بلاغی و سیاق قرآنی، مؤید قول عطف است که راسخون، به‌ویژه اهل بیت علیهم‌السلام، را عالم به تأویل می‌داند. استدلال‌های فخر رازی، به دلیل ضعف منطقی و عدول از ظاهر آیه، نمی‌توانند در برابر شواهد قرآنی مقاومت کنند. دیدگاه علامه طباطبایی، با تأکید بر جامعیت تأویل و جایگاه معصومین، با حکمت الهی و نقش هدایتی قرآن سازگار است. این تحلیل، مانند مشعلی فروزان، راه را برای پژوهشگران علوم قرآنی روشن می‌سازد و بر ضرورت روش‌شناسی منسجم در تفسیر تأکید دارد.