متن تحقیق

تفسیر: تأملاتی در آیات 90 و 91 سوره مائده

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۱۲۳)

دیباچه

قرآن کریم، چونان چشمه‌ای زلال و بی‌کران، هدایتگر انسان‌ها به سوی رستگاری است. آیات 90 و 91 سوره مائده، با زبانی روشن و عمیق، مؤمنان را از دام‌های شیطانی چون خمر، میسر، انصاب و ازلام برحذر می‌دارند و راهی به سوی صلاح و فلاح می‌گشایند. این نوشتار، با تأمل در این دو آیه شریفه، کوشیده است تا با نگاهی ژرف و دقیق، معانی و پیام‌های آن‌ها را در قالبی علمی و منسجم تبیین نماید. در این مسیر، ضمن حفظ تمامی جزئیات درس‌گفتارهای اصلی، تلاش شده است تا با زبانی فصیح و روان، مفاهیم به گونه‌ای ارائه شوند که چون گوهری درخشان، ذهن و قلب خواننده را روشن سازند.

بخش یکم: تبیین آیات و مفاهیم بنیادین

متن و ترجمه آیات

آیات 90 و 91 سوره مائده، با خطابی مستقیم به مؤمنان، به نهی از چهار عمل ناپسند پرداخته و آن‌ها را رجس‌هایی از عمل شیطان معرفی می‌کنند. متن آیات به شرح زیر است:

این آیات، چونان آیینه‌ای تمام‌نما، چهره پلید اعمال شیطانی را به تصویر کشیده و با دعوت به اجتناب، راه رستگاری را به مؤمنان نشان می‌دهند.

ماهیت خمر و میسر در فرهنگ جاهلی

خمر، به معنای شراب و نوشیدنی‌های مست‌کننده، و میسر، به معنای قمار و بازی‌های مبتنی بر بخت و اقبال، در فرهنگ جاهلی ابزارهایی برای کسب درآمد نامشروع و آسان بودند. این اعمال، که به مفت‌خوری و فساد اخلاقی منجر می‌شدند، در قرآن کریم به‌عنوان رجس‌هایی از عمل شیطان معرفی شده‌اند. میسر جاهلی، مانند قاپ‌بازی، فاقد تخصص و ارزش علمی بود و صرفاً به سودجویی و بهره‌کشی از دیگران وابسته بود. این ویژگی، چونان زهری مهلک، بنیان‌های اخلاقی و اقتصادی جامعه را متزلزل می‌ساخت.

انصاب و ازلام: نمودهای شرک و انحراف

انصاب، به معنای بت‌ها و نمادهای پرستش شرک‌آلود، و ازلام، به معنای تیرهای قرعه‌کشی که در فرهنگ جاهلی برای تصمیم‌گیری و پیشگویی به کار می‌رفت، دو عمل دیگر مورد نهی قرآن کریم هستند. انصاب، تجلی شرک و انحراف اعتقادی بود، و ازلام، ترکیبی از قمار و استخاره‌ای نادرست، به تصمیم‌گیری‌های غیرعقلانی و گاه شرک‌آمیز منجر می‌شد. این اعمال، چونان زنجیرهایی، انسان را از مسیر توحید و عقلانیت دور می‌ساختند.

جمع‌بندی بخش یکم

آیات 90 و 91 سوره مائده، با تبیین ماهیت خمر، میسر، انصاب و ازلام، مؤمنان را به اجتناب از این اعمال شیطانی دعوت می‌کنند. این آیات، با زبانی روشن و قاطع، پلیدی این اعمال و تأثیرات مخرب آن‌ها بر اخلاق و معنویت را به تصویر کشیده و راه رستگاری را در دوری از آن‌ها نشان می‌دهند. تأکید بر رجس بودن این اعمال، چونان هشداری است که انسان را از فروافتادن در دام‌های شیطان بازمی‌دارد.

بخش دوم: تحول خمر و میسر در روزگار معاصر

تحول مفهومی خمر

در روزگار کنونی، خمر دیگر صرفاً به شراب‌های مست‌کننده محدود نمی‌شود. اگر ماده‌ای فاقد اثر تخمیری و عقل‌زدایی باشد، ممکن است از دایره حرمت خارج شود. این تحول، چونان گلی که از خاک جاهلیت به سوی نور معرفت شکوفا می‌شود، نشان‌دهنده انعطاف فقه در مواجهه با تغییرات اجتماعی است. ادعا بر این است که با پیشرفت علم و فناوری، می‌توان موادی تولید کرد که فاقد آثار زیانبار خمر جاهلی باشند و در نتیجه، مشمول حرمت نباشند.

تحول میسر و مشروعیت ورزش‌های مدرن

میسر جاهلی، که با پنهان‌کاری، فساد و مفت‌خوری همراه بود، با فعالیت‌های تخصصی و علمی مدرن، مانند ورزش‌های رقابتی، تفاوت بنیادین دارد. ورزش‌های مدرن، چونان تیری که از کمان عقل و تخصص رها می‌شود، به دلیل ماهیت علمی، اجتماعی و فرهنگی، از میسر جاهلی متمایزند. تیراندازی، شنا و دیگر ورزش‌ها، که در اسلام نیز مورد تأیید قرار گرفته‌اند، نه‌تنها مشروع‌اند، بلکه به‌عنوان نعمت‌هایی الهی، انرژی جوانان را هدایت کرده و از خشونت و جنگ جلوگیری می‌کنند.

شرط‌بندی در این ورزش‌ها، که بر پایه تخصص و تلاش استوار است، از قمار جاهلی که مبتنی بر بخت و اقبال بود، جدا است. این فعالیت‌ها، که نتیجه سال‌ها تمرین و مهارت‌اند، چونان درختی پربار، ثمره تلاش و کوشش‌اند و نه مفت‌خوری. این تمایز، ضرورت بازنگری در احکام فقهی را با توجه به تحولات اجتماعی نشان می‌دهد.

نقش ورزش در صلح و آرامش اجتماعی

ورزش، چونان جویباری که تشنگی زمین را فرو می‌نشاند، انرژی جوانان را هدایت کرده و از بروز خشونت، خودکشی و جنگ جلوگیری می‌کند. اگر میلیاردها انسان از ورزش محروم شوند، انرژی سرکش آن‌ها به سوی تخریب و نزاع سوق می‌یابد. این نقش ورزش، که به آرامش اجتماعی و کاهش جرم منجر می‌شود، آن را به نعمتی الهی بدل ساخته که چونان نوری در تاریکی، جامعه را از آشوب حفظ می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

تحول خمر و میسر در روزگار معاصر، نشان‌دهنده انعطاف فقه در پاسخ به نیازهای جدید است. ورزش‌های مدرن، با ماهیت تخصصی و اجتماعی، نه‌تنها از میسر جاهلی متمایزند، بلکه به‌عنوان ابزاری برای صلح و آرامش، جایگاهی والا در فرهنگ اسلامی دارند. این تحولات، چونان نسیمی که گرد و غبار را می‌زداید، ضرورت بازنگری در احکام و شناخت دقیق موضوعات را آشکار می‌سازند.

بخش سوم: نقد علم دینی و موضوع‌شناسی

اهمیت موضوع‌شناسی در فقه

صدور حکم شرعی، چونان ساختن بنایی استوار، نیازمند شناخت دقیق موضوع است. بدون آگاهی از ماهیت خمر یا میسر، صدور حکم حرمت، چونان تیری در تاریکی است که به خطا می‌رود. علم دینی، که باید چونان ترازویی دقیق عمل کند، گاه از نبود معیارهای روشن رنج می‌برد. این نقص، به احکام نادرست و انحراف از عدالت منجر می‌شود. اصل منطقی «تصدیق فرع بر تصور است» تأکید می‌کند که بدون تصور واضح از موضوع، حکم‌فرعی معتبر نخواهد بود.

نقد وابستگی به عرف ناآگاه

ارجاع به عرف، بدون دانش تخصصی، چونان سپردن کشتی به دست ناخدایی بی‌تجربه است. عرف، که خود به علم دینی وابسته است، نمی‌تواند معیاری معتبر برای احکام باشد. این وابستگی، به احکام نادرست و گاه مضحک منجر می‌شود، مانند حکمی که آب رودخانه را به دلیل تغییر رنگ نجس بداند. علم دینی باید چونان ستاره‌ای راهنما، مستقل و روشنگر باشد.

تشبیه ادیان به ترازوی نادقیق

ادیان، گاه چونان ترازوهایی نادقیق، از معیارهای عادلانه و علمی محروم‌اند. این نقص، به سوءاستفاده و انحراف از عدالت منجر شده و مردم را از ادیان رسمی دور کرده است. نتیجه این انحطاط، پیدایش ادیان خودساخته است که چونان شاخه‌های پراکنده، از تنه اصلی جدا شده‌اند. علم دینی باید چونان ترازویی دقیق، عدالت و حقیقت را تضمین کند.

جمع‌بندی بخش سوم

علم دینی، برای حفظ اعتبار و تأثیرگذاری، نیازمند موضوع‌شناسی دقیق، استقلال از عرف ناآگاه، و معیارهای عادلانه است. این اصول، چونان ستون‌هایی استوار، بنای احکام شرعی را پایدار می‌سازند و از انحراف و سوءاستفاده جلوگیری می‌کنند. نقدهای مطرح‌شده، راه را برای اصلاح و تقویت علم دینی هموار می‌سازند.

بخش چهارم: استخاره و قرعه‌کشی

نقد روش‌های نادرست استخاره

استخاره‌های نادرست، مانند تفسیر جفت و تک در تسبیح، چونان راهی تاریک و پرخطر، به انحراف و گمراهی منجر می‌شوند. این روش‌ها، که فاقد دانش و تخصص‌اند، گاه به فجایع اخلاقی، مانند خودکشی، دامن زده‌اند. استخاره، اگر با دانش و آگاهی همراه نباشد، چونان تیغی دو لبه، به جای هدایت، گمراهی می‌آورد.

استخاره قرآنی و ضرورت تخصص

استخاره با قرآن کریم، چونان غواصی در اقیانوس بی‌کران وحی، نیازمند مهارت و تخصص است. قرآن کریم، که در قبضه پروردگار است، دارای لایه‌های ظاهری و باطنی است. درک باطن آن، از طریق تأویل، به دانشی عمیق نیاز دارد. استخاره قرآنی، اگر با تخصص همراه باشد، چونان نوری هدایتگر، راه را به سوی حقیقت می‌گشاید.

قرعه‌کشی و رفع تحیر

قرعه‌کشی ساده، مانند شیر و خط یا تسبیح، برای رفع تحیر مشروع است، مشروط بر آنکه با شرک و بی‌دینی همراه نباشد. این روش، چونان کلیدی برای گشودن قفل تردید، به مؤمن کمک می‌کند تا در شرایط سردرگمی، تصمیمی قاطع اتخاذ کند، هرچند به کشف واقعیت منجر نشود.

جمع‌بندی بخش چهارم

استخاره، به‌ویژه با قرآن کریم، ابزاری ارزشمند برای هدایت است، اما نیازمند دانش و تخصص است. روش‌های نادرست، به دلیل فقدان آگاهی، به انحراف منجر می‌شوند، در حالی که قرعه‌کشی ساده، در صورت عدم پیوند با شرک، راهی مشروع برای رفع تحیر است. این بخش، بر اهمیت دانش در بهره‌گیری از ابزارهای دینی تأکید دارد.

بخش پنجم: تجارب تاریخی و اجتماعی

تجربه تیراندازی و سازماندهی

در اوایل انقلاب، آموزش تیراندازی به طلاب، چونان بذری در خاک حاصلخیز، نشان‌دهنده ارزش مهارت‌های عملی در خدمت اهداف دینی و اجتماعی بود. سازماندهی گروهی از طلاب برای یادگیری این مهارت، به ایجاد نیرویی منسجم منجر شد که در شرایط بحرانی، چونان سپری استوار، از جامعه دفاع کرد.

برخورد با فساد در نهادها

برخورد قاطع با فساد در نهادهای انقلابی، مانند جهاد، چونان جراحی برای ریشه‌کن کردن بیماری، به اصلاح و سلامت جامعه منجر شد. این اقدام، که با نظارت دقیق همراه بود، نشان‌دهنده ضرورت شفافیت و عدالت در مدیریت منابع عمومی است.

نقد فساد مالی و اخلاقی

سوءاستفاده از منابع مالی، مانند تخصیص نادرست بودجه به نفع خویشاوندان، چونان آفتی است که ریشه‌های عدالت را می‌خشکاند. این فساد، که در برخی موارد با ظاهری دینی همراه بود، ضرورت اصلاح و نظارت را برجسته می‌سازد.

تجربه شراب‌فروشی و تناقض ظاهری

وجود افرادی که با ظاهری دینی به تجارت شراب مشغول بودند، چونان نقابی بر چهره حقیقت، تناقض میان ظاهر و باطن را نشان می‌داد. این تناقض، که گاه با بی‌توجهی به احکام شرعی، مانند استفاده از انگشتر طلا در نماز، همراه بود، بر ضرورت اخلاص و آگاهی دینی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

تجارب تاریخی و اجتماعی، از آموزش تیراندازی تا برخورد با فساد، نشان‌دهنده پیوند عمیق میان دانش دینی و عمل اجتماعی است. این تجارب، چونان درس‌هایی گران‌سنگ، بر ضرورت مهارت، شفافیت، عدالت و اخلاص در مسیر تحقق آرمان‌های دینی تأکید دارند.

بخش ششم: ذکر، صلاة و مبارزه با ظلم

ذکر و صلاة: ارکان حیات معنوی

ذکر و صلاة، چونان دو بال پرواز مؤمن به سوی معرفت الهی، ارکان اصلی حیات معنوی‌اند. صلاة، به‌عنوان عبادتی خاص با احکام و شرایط ویژه، فراتر از ذکر عام است و چونان دروازه‌ای به معرکه الهی، انسان را به خدا نزدیک می‌کند. انعطاف در صلاة، مانند امکان خواندن آن در حالت نشسته یا خوابیده، چونان رحمتی الهی، عبادت را برای همه ممکن می‌سازد.

مکانیسم شیطان در خمر و میسر

شیطان، از طریق خمر و میسر، چونان دزدی که در تاریکی کمین کرده، عقل را مختل و طمع را برمی‌انگیزد. این اعمال، با ایجاد عداوت (دشمنی ظاهری) و بغضاء (کینه باطنی)، روابط اجتماعی را متزلزل کرده و انسان را از ذکر و صلاة بازمی‌دارند. مصرف شراب پیش از قمار، که در فرهنگ جاهلی رایج بود، این انحراف را تشدید می‌کرد.

ظلم، خطرناک‌تر از کفر

ظلم، چونان آتشی سوزان، از کفر و شرک خطرناک‌تر است، زیرا در هر گوشه‌ای از جامعه نفوذ می‌کند. کفر و شرک، گاه محدود به افراد یا مکان‌های خاص‌اند، اما ظلم، چونان سیلی ویرانگر، همه‌جا را درمی‌نوردد. مبارزه با ظلم، به‌عنوان رأس فساد، از مهم‌ترین وظایف دینی است.

نقد رفتارهای ناپسند اجتماعی

بی‌تفاوتی و خنده در برابر ظلم، چونان زخمی بر پیکر جامعه، نشانه انحطاط اخلاقی است. این رفتار، که در برخی جوامع به امری عادی بدل شده، با فرهنگ دینی مغایر است و ضرورت اصلاح و فرهنگ‌سازی را برجسته می‌سازد.

جمع‌بندی بخش ششم

ذکر و صلاة، به‌عنوان ارکان حیات معنوی، مؤمن را از دام‌های شیطانی حفظ می‌کنند. خمر و میسر، با تحریک طمع و اختلال عقل، به عداوت و دوری از خدا منجر می‌شوند. ظلم، به دلیل گستردگی و تأثیر مخربش، خطرناک‌تر از کفر است و مبارزه با آن، از وظایف اصلی دین‌داران است. اصلاح رفتارهای ناپسند اجتماعی، راه را برای تحقق جامعه‌ای عادلانه هموار می‌سازد.

نتیجه‌گیری کلی

آیات 90 و 91 سوره مائده، چونان چراغی فروزان، راه رستگاری را به مؤمنان نشان می‌دهند. این آیات، با نهی از خمر، میسر، انصاب و ازلام، بر پلیدی این اعمال و تأثیرات مخربشان بر اخلاق، معنویت و جامعه تأکید دارند. تحول خمر و میسر در روزگار معاصر، ضرورت موضوع‌شناسی و بازنگری در احکام را آشکار می‌سازد. ورزش‌های مدرن، به‌عنوان نعمتی الهی، از میسر جاهلی متمایزند و به صلح و آرامش کمک می‌کنند. علم دینی، با تکیه بر موضوع‌شناسی و معیارهای دقیق، باید از انحراف و سوءاستفاده جلوگیری کند. ذکر و صلاة، چونان دو بال، مؤمن را به سوی خدا پرواز می‌دهند، و مبارزه با ظلم، به‌عنوان رأس فساد، از وظایف اصلی دین‌داران است. این نوشتار، با تبیین این مفاهیم، کوشیده است تا گامی در مسیر هدایت و اصلاح بردارد.