متن تحقیق

تفسیر: قاصم الجبارین و قسط در آیینه قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۶۵۳)

دیباچه

قرآن کریم، کتابی است که با زبان حکمت و عظمت، انسان را به سوی حقیقت رهنمون می‌شود. این کتاب الهی، با آیاتی که چون ستارگان در آسمان معرفت می‌درخشند، نه‌تنها راهنمای عمل، بلکه آیینه‌ای برای تأمل در صفات خداوندی و رفتار بشری است. در این نوشتار، با نگاهی عمیق به آیات سوره انبیاء و مفهوم «قسط» در قرآن کریم، به بررسی دو جلوه برجسته از صفات الهی پرداخته می‌شود: قاصم الجبارین، که بیانگر قاطعیت خداوند در برابر ستمگران است، و قسط، که نمود اجرای عدالت عملی در حیات انسانی است. این بررسی، با تکیه بر آیات نورانی قرآن کریم، به تبیین این مفاهیم در چارچوبی علمی و منسجم می‌پردازد تا دریچه‌ای نو به سوی فهم عمیق‌تر کلام وحی گشوده شود.

بخش یکم: قاصم الجبارین در سوره انبیاء

تبیین مفهوم قاصم الجبارین

واژه «قاصم» در قرآن کریم، به معنای درهم‌شکننده‌ای است که با قاطعیت، آنچه سخت و استوار است را خرد می‌کند. این صفت الهی، در آیات ۱۱ تا ۱۶ سوره انبیاء، به‌گونه‌ای نمایان می‌شود که گویی خداوند با دستی آهنین، جوامع ستمگر را که در برابر حق ایستادگی کرده‌اند، درهم می‌شکند. قاصم الجبارین، جلوه‌ای از جلال الهی است که در آن، رحمانیت در برابر ظلم و استکبار کنار می‌رود و عدالت قاطعانه اجرا می‌شود. این مفهوم، نه‌تنها به کافران، بلکه به هر جامعه‌ای که در مسیر ظلم و استکبار گام برمی‌دارد، اشاره دارد. گویی خداوند، چون باغبانی که شاخه‌های خشکیده را از درخت حیات جدا می‌کند، جوامع ظالم را از صفحه روزگار محو می‌سازد تا زمین از شر ستم پاک شود.

تحلیل آیات ۱۱ تا ۱۶ سوره انبیاء

آیات ۱۱ تا ۱۶ سوره انبیاء، با بیانی که چون صاعقه بر دل ستمگران فرود می‌آید، قاطعیت الهی را در برابر ظلم و استکبار به تصویر می‌کشد. این آیات، داستان جوامعی را روایت می‌کنند که به دلیل ستمگری، در برابر عذاب الهی تاب نیاوردند و چون کاهی در برابر باد، پراکنده و نابود شدند.

در این آیات، واژه «قَصَمْنَا» به معنای خرد کردن و درهم شکستن چیزی سخت و محکم به کار رفته است. این واژه، بر خلاف «کَسَرَ» که ممکن است به شکستن چیزی نرم یا شکننده اشاره داشته باشد، دلالت بر قاطعیت و شدت عمل دارد. خداوند در این آیات، جوامع ظالم را که به دلیل استکبار و ستمگری، از مسیر حق منحرف شده‌اند، به سنگ سختی تشبیه می‌کند که با ضربه‌ای قاطع درهم می‌شکند. این قاطعیت، چون تیغی برّان، نه‌تنها ستمگران را نابود می‌کند، بلکه زمین را برای رویش قومی دیگر آماده می‌سازد.

این آیات، چون آیینه‌ای روشن، قاطعیت خداوند را در برابر ستمگران نشان می‌دهند. ستمگران، که در ناز و نعمت غرق شده‌اند، در لحظه مواجهه با عذاب الهی، چون پرندگانی وحشت‌زده به فرار روی می‌آورند، اما خداوند با بیانی تمسخرآمیز، آن‌ها را به بازگشت به همان زندگی عیاشانه دعوت می‌کند، گویی که این بازگشت، جز رسوایی و بازخواست بیشتر، نتیجه‌ای ندارد. این تمسخر الهی، چون طنزی تلخ، ناتوانی ستمگران را در برابر قدرت خداوند به نمایش می‌گذارد.

جمع‌بندی بخش یکم

آیات ۱۱ تا ۱۶ سوره انبیاء، با بیانی که چون صخره‌ای استوار در برابر بادهای تند مقاومت می‌کند، قاطعیت الهی را در برابر ستمگران و مستکبران به تصویر می‌کشد. قاصم الجبارین، صفتی است که خداوند با آن، جوامع ظالم را درهم می‌شکند و زمین را برای قومی دیگر آماده می‌سازد. این آیات، نه‌تنها به کافران، بلکه به هر گروهی که در مسیر ظلم و استکبار گام بردارد، هشدار می‌دهد که عذاب الهی، چون سیلی خروشان، آن‌ها را در بر خواهد گرفت. این بخش، با تبیین مفهوم قاصم الجبارین، به ما می‌آموزد که عدالت الهی، هرگز در برابر ستم سکوت نمی‌کند و با قاطعیت، ستمگران را به سزای اعمالشان می‌رساند.

بخش دوم: قسط و قاسطون در قرآن کریم

مفهوم قسط: اجرای عدالت عملی

قسط در قرآن کریم، چون نوری که از دل عدالت می‌تابد، به معنای اجرای عملی عدالت در زندگی روزمره است. برخلاف «عدل» که مفهومی کلی و نظری دارد، قسط به عملی کردن عدالت در موقعیت‌های عینی و ملموس اشاره دارد. این مفهوم، چون چشمه‌ای زلال، در پانزده مورد قرآنی، همواره در معنای خیر و استیفای حق به کار رفته و هیچ‌گاه به معنای جور یا ستم نیست. قسط، گویی پلی است که عدالت را از آسمان اندیشه به زمین عمل می‌رساند، و انسان را به قیام در برابر ظلم و اجرای حق دعوت می‌کند.

این آیه از سوره آل‌عمران، قسط را به‌عنوان عملی خارجی و عینی معرفی می‌کند که خداوند، فرشتگان، و علما در آن قیام می‌کنند. قسط، چون ستونی استوار، عدالت را در عمل به نمایش می‌گذارد و از انسان می‌خواهد که نه‌تنها به عدالت بیندیشد، بلکه آن را در رفتار و کردار خود جاری سازد.

در این آیه از سوره مائده، مقسطین به‌عنوان کسانی معرفی می‌شوند که عدالت را در عمل اجرا می‌کنند و به همین دلیل، مورد محبت الهی قرار می‌گیرند. این محبت، چون بارانی است که بر زمین خشک عدالت می‌بارد و آن را سیراب می‌کند.

قسط، چون دستی است که ترازوی عدالت را در دست می‌گیرد و با دقت، حق را به صاحبش می‌رساند. این مفهوم، در آیاتی چون «أَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ» (سوره انعام: ۱۵۲)، به معنای وزن کردن عادلانه و استیفای حق در معاملات روزمره است. این عمل، چون نخی است که مهره‌های پراکنده عدالت را به هم پیوند می‌دهد و جامعه را از پرتگاه ظلم نجات می‌دهد.

قاسطون: انحراف از قسط به سوی جور

در مقابل قسط که اجرای عدالت است، قاسطون کسانی هستند که از این مسیر نورانی منحرف شده و به سوی ظلم و جور گام برمی‌دارند. در سوره جن، آیه ۱۵، قاسطون در مقابل مسلمون قرار گرفته‌اند و عاقبت شوم آن‌ها، هیزم جهنم شدن است.

این آیه، چون هشداری است که در دل شب طنین‌انداز می‌شود، به انسان می‌آموزد که انحراف از عدالت، او را به سوی تاریکی و عذاب می‌کشاند. قاسطون، کسانی هستند که به جای اجرای عدالت، ظلم را در عمل پیاده کرده‌اند و این انحراف، آن‌ها را به سوی عذابی دردناک سوق داده است.

قاسطون، چون مسافرانی هستند که در مسیر روشن عدالت، به سوی تاریکی ظلم منحرف شده‌اند. این انحراف، نه‌تنها آن‌ها را از رحمت الهی دور می‌کند، بلکه عاقبتشان را به عذابی دردناک گره می‌زند. قرآن کریم، با این بیان، انسان را از خطر انحراف از عدالت برحذر می‌دارد و او را به سوی قیام به قسط دعوت می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

مفهوم قسط در قرآن کریم، چون گوهری است که در صدف آیات الهی می‌درخشد. این مفهوم، به اجرای عملی عدالت اشاره دارد و در تمام موارد قرآنی، در راستای خیر و استیفای حق به کار رفته است. در مقابل، قاسطون، کسانی هستند که از این مسیر نورانی منحرف شده و به سوی ظلم و جور گام برداشته‌اند. این بخش، با تبیین این دو مفهوم، به ما می‌آموزد که عدالت، نه‌تنها در اندیشه، بلکه در عمل باید جاری شود، و انحراف از آن، انسان را به سوی عذابی دردناک می‌کشاند.

جمع‌بندی نهایی

قرآن کریم، چون آیینه‌ای است که حقیقت انسان و خداوند را به نمایش می‌گذارد. در آیات سوره انبیاء و مفهوم قسط، دو جلوه برجسته از صفات الهی نمایان می‌شود: قاصم الجبارین، که با قاطعیت، ستمگران را درهم می‌شکند، و قسط، که اجرای عدالت عملی را در زندگی بشری طلب می‌کند. این دو مفهوم، چون دو بال، انسان را به سوی فهم عمیق‌تر کلام الهی و عمل به آن رهنمون می‌سازند. قاصم الجبارین، هشداری است به ستمگران که هیچ قدرتی در برابر عظمت الهی تاب مقاومت ندارد، و قسط، دعوتی است به انسان‌ها برای جاری ساختن عدالت در زندگی روزمره. این نوشتار، با تکیه بر آیات نورانی قرآن کریم، تلاش کرد تا این مفاهیم را با بیانی فاخر و علمی تبیین کند و راه را برای پژوهش‌های عمیق‌تر در این زمینه هموار سازد.