متن تحقیق

تفسیر آیات منتخب قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه (1920)

مقدمه

تفسیر آیات قرآن کریم، دریچه‌ای است به سوی فهم ژرفای کلام الهی که چونان نوری درخشان، مسیر هدایت را برای بشر روشن می‌سازد. این نوشتار، با تکیه بر تحلیل‌های دقیق و عمیق، به بررسی آیاتی چند از قرآن کریم می‌پردازد که هر یک چون گوهری تابناک، معانی و مفاهیم والایی را در خود نهفته دارند. این آیات، از منظر روان‌شناختی، اجتماعی، معنوی و حکومتی مورد تأمل قرار گرفته و با زبانی فاخر و علمی، برای مخاطبان متخصص و محیط‌های دانشگاهی تدوین شده‌اند. ساختار این اثر به‌گونه‌ای طراحی شده که هر بخش، به‌سان شاخه‌ای از درخت معرفت، به تبیین یک آیه یا مجموعه‌ای از آیات پرداخته و با پیوندهای معنایی، انسجامی یکپارچه را به نمایش می‌گذارد.

بخش اول: حاکمیت مستضعفان و آیینه روان‌شناختی

این بخش، با تأمل بر آیه‌ای از سوره قصص، به بررسی مفهوم استضعاف و پیامدهای روان‌شناختی و اجتماعی آن می‌پردازد. این آیه، حکایتی است از قوم بنی‌اسرائیل که در سایه رهبری حضرت موسی علیه‌السلام، از بند ستم فرعون رهایی یافتند.

تفسیر آیه

این آیه، روایتی است از اراده الهی در اعتلای جایگاه قومی که سالیان دراز زیر یوغ ستم و استضعاف زیسته‌اند. بنی‌اسرائیل، که عمری در سایه سلطه فرعون به سر برده بودند، با هدایت و رهبری حضرت موسی علیه‌السلام، نه‌تنها از بند رهایی یافتند، بلکه به مقام پیشوایی و وراثت زمین نائل شدند. این تحول، چونان گلی که از دل سنگ سر برمی‌آورد، نشان‌دهنده قدرت الهی در دگرگونی سرنوشت‌هاست.

برخی، این آیه را به دوران ظهور حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف نسبت داده‌اند، اما چنین تفسیری با متن آیه هم‌خوانی ندارد. این آیه، از گروهی سخن می‌گوید که در استضعاف زیسته‌اند، حال آنکه حضرت مهدی علیه‌السلام خود از این ویژگی مبراست. افزون بر این، سیاق آیه به جمعی اشاره دارد، نه فردی خاص، و همراهان آن حضرت، هرچند والامقام، در برابر ایشان جایگاهی فروتر دارند و نمی‌توان آنها را محور این آیه دانست.

تحلیل روان‌شناختی استضعاف

استضعاف، چونان سایه‌ای سنگین، روان و روح انسان را در خود فرو می‌برد. انسان‌هایی که در فقر، حقارت و محرومیت زیسته‌اند، گاه به سبب عقده‌های نهفته، در صورت دستیابی به قدرت و ثروت، توانایی کنترل خویش را از دست می‌دهند. این ویژگی، چون باتلاقی است که هرچه آب به آن ریخته شود، در خود فرو می‌برد و چیزی به جامعه بازنمی‌گرداند. به‌عنوان مثال، در مناطقی که محرومیت حاکم بوده، گاه منابع و امکانات به‌گونه‌ای غیرمنطقی مصرف شده و به جای بهره‌وری، به هدررفت منجر شده است.

در مقابل، کسانی که در سایه معنویت و ساده‌زیستی تربیت شده‌اند، چونان چشمه‌ای زلال، برکت و خیر را به جامعه می‌رسانند. این تفاوت، چونان فرق میان درختی تنومند و گیاهی شکننده است که در برابر طوفان، یکی استوار می‌ماند و دیگری فرو می‌ریزد.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با تأمل بر آیه‌ای از سوره قصص، نشان داد که اراده الهی، گاه در دگرگونی سرنوشت اقوام مستضعف تجلی می‌یابد. با این حال، استضعاف، پیامدهای روان‌شناختی و اجتماعی عمیقی به دنبال دارد که بدون تربیت و تهذیب، می‌تواند به انحراف در مسیر قدرت منجر شود. این آیه، دعوتی است به تأمل در ضرورت پرورش روح و روان پیش از دستیابی به مقام و منزلت.

بخش دوم: پایداری در ایمان و ویژگی‌های هدایت‌یافتگان

این بخش، با پیوند به بحث پیشین، به بررسی ویژگی‌های کسانی می‌پردازد که در مسیر ایمان و هدایت گام برمی‌دارند. آیه‌ای از سوره توبه، معیاری برای شناخت هدایت‌یافتگان ارائه می‌دهد.

تفسیر آیه

این آیه، چونان آیینه‌ای، ویژگی‌های کسانی را که شایسته آبادانی مساجد الهی‌اند به تصویر می‌کشد. ایمان به خدا و روز قیامت، برپایی نماز، پرداخت زکات و ترس تنها از خدا، ویژگی‌هایی است که هدایت‌یافتگان را متمایز می‌سازد. تأکید بر «وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ» نشان‌دهنده اهمیت پایداری و استقامت در برابر سختی‌ها و دشمنان است.

اهمیت پایداری در ایمان

پایداری در ایمان، چونان ریشه‌ای است که درخت وجود آدمی را در برابر طوفان‌های زندگی استوار می‌دارد. این ویژگی، نه‌تنها در انجام اعمال شایسته، بلکه در ایستادگی در برابر کارشکنی‌ها و بدخواهی‌ها تجلی می‌یابد. شجاعت و اقتدار، همراه با استقامت، از ویژگی‌های نادری است که انسان را به سوی تعالی هدایت می‌کند.

نتیجه‌گیری بخش

آیه مورد بحث، معیاری روشن برای شناخت هدایت‌یافتگان ارائه می‌دهد. ایمان، عمل صالح و پایداری در برابر سختی‌ها، چونان سه پایه‌ای است که بنای رستگاری بر آن استوار می‌شود. این بخش، بر اهمیت شجاعت و استقامت در مسیر ایمان تأکید دارد و نشان می‌دهد که هدایت، تنها در سایه پایداری به دست می‌آید.

بخش سوم: یاری خدا و استواری گام‌ها

این بخش، با تکیه بر آیه‌ای از سوره محمد، به رابطه متقابل یاری خدا و استواری مؤمنان می‌پردازد و پیوندی معنایی با بخش پیشین برقرار می‌سازد.

تفسیر آیه

این آیه، چونان کلیدی طلایی، رابطه‌ای دوسویه میان یاری خدا و یاری مؤمنان را آشکار می‌سازد. یاری خدا، نه‌تنها به معنای حمایت از دین اوست، بلکه در استقامت در مسیر حق و تحمل سختی‌ها تجلی می‌یابد. استواری گام‌ها، به معنای قوت قلب و ایمان راسخ در برابر مصائب است، نه لزوماً پیروزی ظاهری در دنیا.

استواری در مسیر حق

استواری گام‌ها، چونان چراغی است که در تاریکی‌های زندگی، راه را روشن می‌سازد. این ویژگی، در زندگی امام حسین علیه‌السلام به زیبایی متجلی است که با وجود مصائب کربلا، با ایمانی استوار از دنیا رفت. این آیه، آزمونی است برای مؤمنان تا میزان یاری خود به خدا را بسنجند.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیه‌ای از سوره محمد، نشان داد که یاری خدا و استواری در مسیر حق، دو روی یک سکه‌اند. مؤمنان با یاری دین خدا، نه‌تنها به رستگاری می‌رسند، بلکه قوت قلب و ایمانی استوار می‌یابند که در برابر سختی‌ها پایدار می‌ماند.

بخش چهارم: دین عقل‌ورزی و مبارزه با پیمان‌شکنی

این بخش، با تکیه بر آیاتی از سوره توبه، به نقش عقلانیت در دین و ضرورت مبارزه با پیمان‌شکنان می‌پردازد و پیوندی با مفهوم پایداری در بخش‌های پیشین برقرار می‌سازد.

تفسیر آیات

این آیات، چونان شمشیری برّان، عقلانیت دین اسلام را در برابر تحکم و تعبد کورکورانه به نمایش می‌گذارند. خداوند، با استدلال و منطق، مؤمنان را به مبارزه با پیمان‌شکنان ترغیب می‌کند و از آنها می‌خواهد که جز از خدا نترسند.

عقلانیت در دین

اسلام، چونان چشمه‌ای زلال، عقلانیت را در بطن احکام خود جای داده است. حتی در دستورات عبادی، خردورزی و معرفت، محور اصلی است. عبادت، چونان آیینه‌ای است که معرفت انسان به خدا را بازتاب می‌دهد. نماز، به‌عنوان نمونه، نه‌تنها عملی عبادی، بلکه قالبی است برای توجه و عطف به خداوند. این توجه، چونان جانی است که در کالبد اعمال عبادی دمیده می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیات سوره توبه، نشان داد که اسلام، دینی عقل‌محور است که حتی در دستورات جهادی، به استدلال و منطق تکیه دارد. مبارزه با پیمان‌شکنان و پایداری در برابر دشمنان، نیازمند ایمانی است که با عقل و معرفت درآمیخته باشد.

بخش پنجم: سبک‌باری و اصل حلال بودن

این بخش، با تکیه بر آیه‌ای از سوره اعراف، به نقش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در سبک‌باری و رفع قید و بندها از بشر می‌پردازد و پیوندی با عقلانیت دینی در بخش پیشین برقرار می‌سازد.

تفسیر آیه

این آیه، چونان نسیمی خنک، از رسالت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در رفع قید و بندها و سبک‌باری بندگان سخن می‌گوید. دین اسلام، با حلال کردن طیبات و حرام کردن خبائث، راهی به سوی زندگی سالم و سعادت‌بخش می‌گشاید.

اصل اباحه و سبک‌باری

اصل اباحه، چونان کلیدی است که قفل‌های تنگ‌نظری را می‌گشاید. این آیه، با تأکید بر حلال بودن طیبات و محدود بودن خبائث، نشان می‌دهد که دین، نه برای افزودن بار بر دوش آدمی، بلکه برای سبک‌باری و رفع مشکلات او نازل شده است. این اصل، در تضاد با اندیشه‌هایی است که هر چیز را حرام می‌پندارند و زندگی را در تنگنای ممنوعیت‌ها قرار می‌دهند.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیه‌ای از سوره اعراف، نشان داد که رسالت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، در سبک‌باری و رفع قید و بندها از دوش بندگان است. اصل اباحه، چونان چشمه‌ای زلال، راه را برای سعادت و رستگاری هموار می‌سازد.

بخش ششم: احکام توسعه‌گرایانه و گشایش‌زای دین

این بخش، با پیوند به مفهوم سبک‌باری در بخش پیشین، به بررسی احکام الهی که گشایش و توسعه را در جامعه به ارمغان می‌آورند می‌پردازد. آیه‌ای از سوره احزاب، نمونه‌ای از این احکام است که سنت‌های غلط را می‌شکند.

تفسیر آیه

این آیه، یکی از احکام الهی را بیان می‌کند که پسرخوانده را پسر شرعی و نسبی نمی‌داند و ازدواج با همسر مطلقه او را جایز می‌شمارد. این حکم، در جامعه عرب آن روز زشت و مستنکر بود، اما خداوند برای از بین بردن این سنت غلط، به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله دستور داد آن را اجرایی کند، هرچند بازتاب منفی بسیاری داشت. مراد از کسی که خدا و پیامبر به او نعمت داده‌اند، زید، پسرخوانده پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است.

خداوند با بیان چنین احکامی، گشایش در جامعه را اراده می‌کند تا مردم در حرج و دشواری نباشند و سنت‌های غلط دست آنان را نبندد، زیرا حرمت‌های بی‌جا محدودیت و حرج می‌آورد. از عواملی که موجب شده دین آن‌گونه که باید رشد نکند، این است که در علم دینی، گاه بدون دلیل شرعی محکم، برخی حلال‌ها با احتیاط محدود شده یا به دلیل عدم مهارت در شناخت موضوعات احکام، حرامی بر حرام‌ها افزوده شده و برخی حلال‌های الهی ممنوع اعلام گردیده، در حالی که چنین احکامی عنوان حرج بر خود دارند. افزون بر این، حلال‌های الهی همه اهرم‌هایی برای نجات از حرام‌هاست.

ایستادگی بر حق

در پایان آیه، خداوند می‌فرماید فرمان او انجام‌شدنی است، و به بازتاب‌های منفی نباید توجه داشت، بلکه با بردباری و صبوری بر این حکم ایستادگی کرد. مؤمن باید در مشکلات و پیشامدهای سخت، در برابر مانع‌تراشی‌ها و بدخواهی‌ها، تنها بر حق بایستد و آن را پاس دارد و ایمان داشته باشد که فرمان خدا انجام خواهد شد. این بسیار مهم است که مؤمن به چنان آگاهی و معرفتی برسد که هم حق را بشناسد و هم بر آن ایستادگی داشته باشد.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیه‌ای از سوره احزاب، نشان داد که احکام الهی، توسعه‌گرا و گشایش‌زا هستند و برای رفع محدودیت‌های ناشی از سنت‌های غلط نازل شده‌اند. ایستادگی بر حق در برابر بازتاب‌های منفی، کلید اجرای این احکام است و مؤمنان را به سوی جامعه‌ای آزاد و بدون حرج هدایت می‌کند.

بخش هفتم: سنگینی تکلیف زنان منتسب به دین

این بخش، با پیوند به گشایش احکام در بخش پیشین، به بررسی مسئولیت سنگین زنان منتسب به دین می‌پردازد و تأکید می‌کند که دین، در عین گشایش، مراقبت ویژه‌ای از حرمت‌ها دارد.

تفسیر آیه

این آیه خطاب به زنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است و می‌فرماید هر یک از شما که فاحشه آشکاری انجام دهد، نسبت به دیگران دو برابر عذاب می‌بیند. این سخت‌گیری معقول است، زیرا گناهان آشکار آنها به حرمت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله لطمه وارد می‌کند. بنابراین هر گناه آشکار از آنها دو گناه است: یکی به‌خاطر نفس گناه و دیگری به‌خاطر تعریضی که به ساحت قدسی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌شود. البته این آیه وظیفه همسران اهل علم را نیز بسیار سنگین می‌کند، زیرا آنان نیز به دین نسبت دارند.

اگر این همسران دارای صفات خوب و کردار نیکی نیز باشند، پاداش آن دو چندان است: و هر کس از شما خدا و فرستاده‌اش را فرمان برد و کار شایسته کند پاداشش را دو چندان می‌دهیم و برایش روزی نیکو فراهم خواهیم ساخت. نه تنها نیکی‌های آنان دو برابر پاداش دارد، بلکه وعده رزق کریم برای آنان است و در برابر سختی‌هایی که تحمل می‌نمایند پاداش بی‌حساب می‌برند.

مسئولیت منتسبان به دین

نه تنها همسران پیامبر، بلکه هر کسی که منسوب به پیامبر و دین و شریعت است باید مراقبت بیشتری نسبت به کردار خود داشته باشد و البته خداوند هم پاداش بسیاری برای آن منظور داشته است. از این رو در آیه بعد به امتیاز همسران پیامبر اشاره می‌نماید: ای همسران پیامبر، شما مانند هیچ یک از زنان دیگر نیستید. اگر سر پروا دارید پس به ناز سخن مگویید تا آنکه در دلش بیماری است طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید. تمامی منتسبان به دین و همسران آنان نباید عملی داشته باشند که خدا ناکرده موجب وهن دین گردد.

در دید روان‌شناختی، هر کسی که کاری را با اطفار انجام می‌دهد موجب طمع برخی قرار می‌گیرد. این افراد اگر منسوب به دین باشند، افزون بر خود، دین خدا را نیز تخریب می‌کنند. البته دینی که خداوند آورده است دارای گشایش و توسعه است و برای محدود نمودن بندگان نمی‌باشد. احکام الهی حرجی ندارد و اگر در حکمی حرجی باشد پیرایه است و ناآگاهی یا ناتوانی در استنباط است که آن را ایجاد کرده است؛ همان‌طور که حکم‌های احتیاطی از دین نیست و از ضعف در استنباط می‌باشد.

گشایشی که در دین است، نخست این گشایش و توسعه را برای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله ثابت می‌داند تا کسی نپندارد ایشان باید قدسی باشند که به چیزی دست نمی‌زند: ای پیامبر، ما برای تو آن همسرانی را که مهرشان را داده‌ای حلال کردیم و کنیزانی را که خدا از غنیمت جنگی در اختیار تو قرار داده و دختران عمویت و دختران عمههایت و دختران دایی تو و دختران خالههایت که با تو مهاجرت کرده‌اند و زن مؤمنی که خود را داوطلبانه به پیامبر ببخشد در صورتی که پیامبر بخواهد او را به زنی گیرد، این ازدواج از روی بخشش ویژه توست نه دیگر مؤمنان. ما نیک می‌دانیم که در مورد زنان و کنیزکانشان چه بر آنان مقرر کرده‌ایم تا برای تو مشکلی پیش نیاید و خدا همواره آمرزنده مهربان است.

خداوند زنان بسیاری را بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله حلال می‌نماید و حتی ازدواج زنانی که خود را به ایشان هبه و بخشش می‌کنند به صورت مطلق و بدون هیچ قیدی روا می‌دارد. چنان‌چه عایشه به زنی که چنین کرده بود اعتراض نمود و گفت تو چه‌قدر پررو هستی و سپس این آیه نازل شد و ازدواج هبه‌ای را تنها برای آن حضرت جایز دانست و برای دیگران حلال نیست.

نکته‌ای که بسیار مهم است فراز پایانی آیه است که می‌فرماید خداوند چنین زنانی را بر تو روا می‌دارد تا به حرج نیفتی. کسی که پیامبر است و رهبری امت را دارد، نباید محدود باشد تا مبادا عقده‌ای، بیمار، سالوس‌باز و پنهان‌کاری گردد. کسی که این همه گشایش دارد نیازی به پنهان‌کاری ندارد. خداوند آن حضرت را با حرمت بسیار چنین استقبال می‌نماید.

امید است ما بتوانیم دینی که خداوند بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل فرموده و به پیرایه‌های افکار محدود آلوده نشده است را ارائه دهیم. این کار نیازمند دانشگاهی است که تمامی ابعاد چنین دینی را در دوره‌های چهار ساله و روشمند آموزش دهد تا دانش‌آموختگان بتوانند چنین دینی را در سطح جامعه تبلیغ نمایند و آن را در مجاری اجرایی و حکومتی پیاده نمایند وگرنه دینی که پرپیرایه باشد برای مردم، حرج‌زاست و کارآمد و قابل پیاده شدن نیست. پیرایه‌ها سبب ورود سخت‌گیری‌ها، ظاهرسازی‌ها و ریاکاری‌ها در دین شده است. عالمان دینی نیز باید با فهم و استنباط آموزه‌های چنین دینی، خود را بر اساس زندگی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله هماهنگ نمایند و از زهد افراطی یا رفاه و دنیازدگی و نیز اختلاف پرهیز نمایند که هر سه آسیب یاد شده برای هر یک از آنان کمرشکن است و بر چهره دین نیز لطمه وارد می‌آورد. عالم با آن که عالم است نباید از لوازم آدم بودن و بسیاری از امور عادی محروم شود. عالمان با این همه دشواری‌ها و سختی‌های بی‌موردی که فرهنگ غلط جامعه بر آنان تحمیل می‌نماید از پیامبر هم سختی بیشتری تحمل می‌کنند چرا که روزگار دست آنان را بسته است و تنگناهای زیادی در زندگی آنان است و با آن که از امکانات محروم هستند باید نقش پیغمبران را نیز داشته باشند. عالمان در صورتی می‌توانند رسالت خویش را به‌درستی انجام دهند که از محدودیت‌های بسیاری که بر آنان تحمیل شده است دست بردارند وگرنه اگر عقده‌ای گردند ضربه آنان بیشتر است تا این که بتوانند از کسی دستگیری کنند.

خداوند زنان دیگر را بر پیامبر حلال نمی‌داند اما هنوز نیز بن‌بست کامل ایجاد نمی‌نماید و کنیزکان را تشریع می‌نماید: از این پس دیگر گرفتن زنان و نیز این که به‌جای آنان زنان دیگری بر تو حلال نیست؛ هرچند زیبایی آنها برای تو مورد پسند افتد به استثنای کنیزکان و خدا همواره بر هر چیزی مراقب است. عرف حاکم بر جامعه چند همسری را بد می‌داند و زنان در این زمینه بسیار حساسیت دارند؛ در حالی که چنین تربیت‌هایی همه با دین ناسازگار است. طبیعی است که بسیاری از زندگی‌ها نابسامان می‌شود. البته تغییر چنین فرهنگ‌هایی به تغییر عوامل اجتماعی و تصحیح تاریخی نیاز دارد و به دین ارتباطی ندارد. اسلام، دین گشایش و بسط است و عمل به آن ریا، سالوس، خدعه، عقده و حسرت و نکبت‌هایی که در جامعه وجود دارد را می‌زداید؛ ولی برای فاسد کردن یک جامعه دینی تنها کافی است حکمی حرجی ایجاد کنید تا همه جامعه نابسامان گردد. چیرگی سنت‌ها و فرهنگ‌های اشتباه بر جامعه، آن را به مشکلات و امراض روحی و روانی فراوانی دچار می‌سازد؛ در حالی که دین چشم و دل آنان را سیر و دست و دل آنان را باز می‌خواهد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله دارای زندگی وسیعی بوده است و قرآن کریم ایشان را صاحب بیوت می‌داند، نه آن که تنها یک خانه داشته باشد؛ چرا که برای هر همسری خانه‌ای داشته‌اند: ای کسانی که ایمان آورده‌اید داخل اتاق‌های پیامبر مشوید مگر آنکه برای خوردن طعامی به شما اجازه داده شود؛ آن هم بی‌آن‌که در انتظار پخته‌شدن آن باشید، ولی هنگامی که دعوت شدید داخل گردید و وقتی غذا خوردید پراکنده شوید بی‌آن‌که سرگرم سخنی گردید. این رفتار شما پیامبر را می‌رنجاند ولی از شما شرم می‌دارد و حال آن که خدا از حق‌گویی شرم نمی‌کند و چون از زنان پیامبر چیزی خواستید از پشت پرده از آنان بخواهید. این برای دل‌های شما و دل‌های آنان پاکیزه‌تر است و شما حق ندارید رسول خدا را برنجانید و به صورت مطلق نباید زنانش را پس از مرگ او به نکاح خود درآورید؛ چرا که این کار نزد خدا همواره گناهی بزرگ است.

این آیه می‌فرماید در دیدارهای خویش کار خود را سریع انجام دهید و زود بلند شوید و مزاحم آن حضرت نگردید و چنین نباشد که در خانه آن حضرت بنشینید و برای هم به نقل این مطلب و آن مطلب بپردازید. چنین مزاحمت‌هایی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را اذیت می‌کند، اما چون حیا می‌نماید، به شما نمی‌فرماید زحمت را کم نمایید، ولی خداوند از کسی حیایی ندارد و حق را به وضوح بیان می‌دارد.

خداوند نه سالوسی دارد و نه ریایی و حتی حیای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را نیز آشکارا بیان می‌دارد و آنچه را که در ضمیر و نهان ایشان است هویدا می‌گرداند. بی‌پرده و صریح می‌فرماید شما نمی‌توانید با زنان پیامبر ازدواج کنید ولی او می‌تواند با زنان شما ازدواج نماید. خداوند نسبت به پیامبر وسعت و آزادی بسیار دارد؛ چرا که این ریشه باید سالم باشد و برای سلامت باید آزادی و آزادمنشی را به هر نوعی در ظرف معقول آن داشت.

خداوند باز هم از گشایش در دین خود می‌گوید و لا جناح سر می‌دهد: بر زنان در مورد پدران و پسران و برادران و پسران برادران و پسران خواهران و زنان هم‌کیش و بردگانشان گناهی نیست که دیده شوند و باید از خدا پروا بدارید که خدا همواره بر هر چیزی گواه است. این آیات همه آیات آزادی عمل و گشایش است و بزدلی، ترسویی، ریاکاری، سالوس‌بازی و پنهان‌کاری را برنمی‌تابد.

خداوند باز هم می‌خواهد به پیامبر خود لطف نماید، از این رو می‌فرماید حتی صلوات را نیز برای تو قرار دادم: خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید بر او درود فرستید و به فرمانش به‌خوبی گردن نهید. از ملکوتی‌ترین آیات قرآن کریم آیه حاضر است. این آیه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را در امور معنوی نیز ویژه می‌داند. در آیات پیشین خداوند زنان، جارویه‌ها و در آیات دیگر غنایم جنگی و انفال را به پیامبر خود می‌دهد و در اینجا سخن از امور مادی نیست و معنویات را نیز برای ایشان قرار می‌دهد و به مردم امر می‌نماید صلوات و درود بر آن حضرت داشته باشند. صلوات برای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است و به احترام هر کسی که فرستاده شود به ایشان می‌رسد.

در آیه بعد نیز هشدار می‌دهد: بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و بر ایشان عذابی خفت‌آور آماده ساخته است. و کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی‌آن که مرتکب عمل زشتی شده باشند آزار می‌رسانند، به قطع تهمت و گناهی آشکار به گردن گرفته‌اند. آیه دوم که از مؤمنان حمایت می‌نماید قید بدون آنچه کسب کرده‌اند دارد در حالی که آیه نخست که در رابطه با رسول خداست چنین قیدی ندارد؛ چرا که پیامبر معصوم است و گناهی مرتکب نمی‌شود.

اینان کسانی بودند که با شایعه‌پراکنی بر علیه مؤمنان، روحیه آنان را تضعیف می‌کردند و قصد توطئه داشتند. خداوند چنین کسانی را لعن می‌نماید و سپس مجازات مرگ برای آنان قرار می‌دهد: اگر منافقان و کسانی که در دل‌هایشان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه از کارشان باز نایستند تو را سخت بر آنان مسلط می‌کنیم تا جز مدتی اندک در همسایگی تو نپایند. از رحمت خدا دور گردیده و هر کجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد. اینان با شایعه‌پراکنی و ترور شخصیت مؤمنان و منتسبان به دین، متجاوز هستند و خاطر و محیط زیست مردم را ناامن می‌کنند.

فلسفه ازدواج‌های متعدد پیامبر

در پایان این بحث، شایسته است از فلسفه ازدواج‌های متعدد و چند همسری پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز گفته شود. زنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله هر یک دارای شخصیتی ویژه بودند. برخی مانند حضرت خدیجه قدسی به تمام معنا بوده است. برخی نیز مانند عایشه و حفصه، آن حضرت را آزار می‌دادند. زندگی با بسیاری از آن زنان نیازمند توانمندی بالایی بوده است. خداوند متعال اراده کرده بود تا پیامبر خود را با زنانی روبه‌رو کند که به ایشان سختی دهند. این نشان زهد آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌وآله است که با چنین زنانی به امر خداوند ازدواج می‌نمود. مانند حفصه که بوی بد دهانش بسیار آزار دهنده بود. بعضی از آنان سرد و ناسازگار بودند. بعضی از آنان در تابوت جهنم جای دارند. پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله گویی همه زنان را دیده و شناخته است. البته برخی از زنان نیز به خاطر ایمانی که داشتند خود را به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله هبه و عرضه می‌نمودند. زنی در حضور عایشه خود را به ایشان هبه کرد. این می‌رساند جامعه نبوی در آن روز بسیار باز و از سالوس و ریا خالی بوده است. کسی کار آن زن را تقبیح نکرد و تنها عایشه بود که زبان به طعنه بر آن زن گشود و وی را پررو خواند! این امر می‌رساند پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در برخورد با زنان حتی زنانی که گرگ‌صفت بوده‌اند مقتدرانه عمل می‌کرده‌اند و به تعبیر امروزین‌ها زن ذلیل نبوده‌اند؛ چرا که آن زن در حضور عایشه که در حسادت غوغا می‌کرده، این مسئله را به‌راحتی مطرح نموده است. آن جامعه چنان باز بوده است که اگر کسی می‌خواست ازدواج کند، نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌آمد و در کم‌ترین زمان ممکن به خواسته خود می‌رسید. در چنین جامعه‌ای است که اگر کسی گناه کند باید حد بخورد نه در جامعه‌ای که جوانان آن تا بیش از سی سالگی نمی‌توانند کسی را به همسری برگزینند.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیات مربوط به زنان منتسب به دین، نشان داد که مسئولیت آنان سنگین است و نیازمند مراقبت ویژه برای حفظ حرمت دین. با این حال، دین در عین تأکید بر مسئولیت، گشایش و آزادی را برای جلوگیری از محدودیت‌های غیرضروری ارائه می‌دهد و جامعه‌ای باز و بدون ریاکاری را ترسیم می‌کند.

بخش هشتم: مهندسی حکومت دینی

این بخش، با پیوند به گشایش و مسئولیت در بخش‌های پیشین، به ضرورت مهندسی نظام‌مند حکومت دینی برای همزیستی اقوام و عقاید مختلف می‌پردازد.

تفسیر آیه

این آیه گروه‌های مختلف عقیدتی و فرهنگی را در کنار هم می‌آورد و با عبارت و کسانی که شرک ورزیدند هیچ مرام و مسلکی را فروگذار نمی‌نماید، از این رو نمی‌توان از افراد جامعه انتظار داشت همه خوب، سالم و بر یک مرام و سلک و بر یک اندیشه باشند. همسان‌سازی فرهنگی افراد اگر به‌ویژه با ضرب زور و تهدید باشد به براندازی و به‌هم‌ریزی حکومت می‌انجامد هرچند نباید هر مرام و مسلکی نیز کنترل نشده و یله و رها باشد.

نظام‌سازی در حکومت دینی

حوزه‌های علمی و دینی باید با مطالعه و تحقیق، نظام صحیح اسلامی را مهندسی کرده و طرح و سیستمی عمومی به دست آورند که در آن همه افراد جامعه با هر دین و مسلک و با هر مرام و روش بتوانند زندگی سالمی داشته و آزادانه در آن زیست کنند بدون آن که به چارچوب نظام دینی آسیبی وارد شود یا حرمت‌ها و حیثیت‌ها شکسته شود. هر کسی از هر مسلکی که باشد تا اقدام براندازانه نداشته باشد باید جامعه را خانه امن و کاشانه خویش بداند و هیچ نوع تعرض یا صدمه‌ای در آن نباشد. انسان خلیفه الهی است و باید تنزل و مرتبه‌ای از خداوند داشته باشد تا در حکومت جامع خود همه بتوانند آزادانه و با حرمت به یکدیگر زندگی کنند. ما در زمان ظهور، حتی اهل کتاب را در جامعه آرمانی آن زمان خواهیم داشت.

مشکل حکومت‌های دینی از شروع عصر غیبت تاکنون این بوده است که مهندسی و معمار برای تدوین سیستمی عادلانه که جامعه را اداره کند با خود نداشته‌اند و مهندسانی که بوده‌اند نیز یا زمینه حکومت نیافته‌اند یا اگر حکومتی چند ساله داشته‌اند، با انواع دشمنی‌ها و مشکلات برآمده از ناحیه افراد خودی و بیگانه دست و پنجه نرم می‌کرده و فرصت فرهنگی نمودن انقلاب خود را نمی‌یافته، از این رو متهم یا آلوده به استبداد می‌گردیده‌اند.

نتیجه‌گیری بخش

این بخش، با بررسی آیه‌ای از سوره حج، نشان داد که حکومت دینی باید برای همزیستی گروه‌های مختلف عقیدتی مهندسی شود. این نظام، آزادی و امنیت را برای همه فراهم می‌کند و از همسان‌سازی اجباری پرهیز دارد، تا جامعه‌ای عادلانه و آرمانی شکل گیرد.

جمع‌بندی نهایی

این نوشتار، با تأمل در آیاتی چند از قرآن کریم، به بررسی مفاهیمی چون استضعاف، پایداری در ایمان، یاری خدا، عقلانیت دینی، سبک‌باری، احکام گشایش‌زا، مسئولیت زنان منتسب به دین و مهندسی حکومت دینی پرداخت. هر آیه، چونان گوهری درخشان، وجهی از هدایت الهی را به نمایش گذاشت. از تحول سرنوشت مستضعفان تا تأکید بر گشایش و عدالت در حکومت، این آیات، راهنمایی جامع برای زندگی مؤمنانه و جامعه‌ای آرمانی ارائه می‌دهند. این اثر، با حفظ انسجام و جامعیت، کوشید تا مفاهیم قرآنی را در قالبی علمی و فاخر برای مخاطبان دانشگاهی ارائه کند.