متن تحقیق

ذکر الهی: خصوصیات و شرایط در نظام معنوی اسلام

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ششم، تاریخ ۷ / ۶ / ۱۳۸۹

مقدمه: جایگاه ذکر و دعا در حیات معنوی

ذکر و دعا، چونان دو بال پرواز در آسمان معرفت الهی، جایگاه بی‌بدیلی در نظام معنوی اسلام دارند. این دو رکن اساسی، نه‌تنها ابزار عبادت، بلکه علوم دقیق و تخصصی‌اند که با رعایت شرایط و خصوصیات خاص، انسان را به قله‌های سعادت معنوی و مادی رهنمون می‌سازند. ریشه در آیات قرآنی و روایات معصومان علیهم‌السلام، این اعمال را به مثابه گنجینه‌ای ارزشمند معرفی می‌کند که بدون آگاهی و تخصص، بهره‌مندی کامل از آن ممکن نیست..

بخش اول: مبانی نظری ذکر و دعا

ضرورت شناخت خصوصیات و شرایط ذکر

ذکر و دعا، به‌عنوان ابزارهای معنوی، نیازمند شناخت دقیق خصوصیات و شرایطی هستند که بدون رعایت آن‌ها، کارکردشان به شدت کاهش می‌یابد. این اعمال، فراتر از تکرار الفاظ، دارای ابعاد علمی و عملیاتی‌اند که باید با دقت و تخصص اجرا شوند. همان‌گونه که یک پزشک برای درمان بیمار به دانش و تجربه نیاز دارد، مجری ذکر نیز باید به شرایط ذاتی و فردی آن آگاه باشد.

تأثیر تاریخی عوام‌زدگی بر علوم معنوی

در طول قرون متمادی، علوم معنوی، به‌ویژه ذکر و دعا، به دلیل دوری از هدایت معصومان علیهم‌السلام و افتادن به دست عوام یا متصدیان نا‌آگاه، از اصالت خود فاصله گرفته‌اند. این عوام‌زدگی، که گاه ناشی از ناصالح بودن یا ناآگاهی متصدیان دینی بوده، به کاهش کارآمدی این علوم و اتهام بی‌فایدگی به آن‌ها منجر شده است.

نقش متصدیان نا‌آگاه در کاهش اثرگذاری

متصدیان دینی که فاقد تخصص لازم بودند، نتوانستند علوم معنوی را به‌صورت علمی و پیشرفته ارائه کنند. این نقیصه، که گاه با ناصالح بودن همراه بود، به کاهش تأثیر دعاها و اذکار و گسترش اتهام بی‌فایدگی منجر شد. این امر، ضرورت بازسازی رویکردهای علمی به این علوم را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

اتهام بی‌فایدگی به دعاها و اذکار

اجرای غیرعلمی و نادرست دعاها و اذکار، برخی را به این باور نادرست سوق داده که این اعمال صرفاً تشریفاتی و بی‌فایده‌اند. این اتهام، نتیجه فقدان تخصص و عدم رعایت شرایط لازم برای استجابت و اثرگذاری است.

ضرورت رویکرد علمی به ذکر و دعا

ذکر و دعا، به‌عنوان علوم معنوی، باید با همان دقت و تخصص علوم تجربی نظیر فیزیک و شیمی مورد مطالعه و اجرا قرار گیرند. رویکرد علمی، امکان بهره‌مندی از آثار عمیق این اعمال را فراهم می‌کند و از عوام‌زدگی جلوگیری می‌نماید.

تفاوت علوم معنوی با علوم تجربی

علوم معنوی، برخلاف علوم تجربی که به آگاهی نظری وابسته‌اند، نیازمند شرایط معنوی نظیر اخلاص، طهارت، و رعایت آداب خاص هستند. این تفاوت، لزوم تلفیق دانش نظری و عمل معنوی را در اجرای اذکار برجسته می‌سازد.

نیاز به مبادی علمی و معنوی

اجرای صحیح اذکار، مستلزم رعایت مبادی علمی (شناخت خصوصیات) و مبادی معنوی (شرایط روحی و اخلاقی) است. این دوگانه، تضمین‌کننده اثرگذاری اذکار و جلوگیری از اجرای ناقص آن‌هاست.

تمایز علوم نظری و عملیاتی

علوم نظری، مانند فقه، به آگاهی نظری وابسته‌اند، اما علوم عملیاتی، مانند ذکر و دعا، نیازمند تجربه عملی و اجرای صحیح هستند. این تمایز، بر ضرورت کسب تجربه در کنار دانش نظری تأکید دارد.

شباهت ذکر به علوم عملیاتی

ذکر و دعا، مشابه علوم عملیاتی نظیر مکانیک یا رانندگی، نیازمند مهارت عملی و تجربه‌اند. همان‌گونه که راننده بدون تجربه عملی نمی‌تواند خودرو را به مقصد برساند، مجری ذکر نیز بدون آگاهی عملیاتی به نتایج مطلوب دست نمی‌یابد.

نیاز به آگاهی عملیاتی

اجرای اذکار، مانند تعمیر ماشین، نیازمند آگاهی عملیاتی است که شامل شناخت دقیق شرایط و خصوصیات ذکر می‌شود. بدون این آگاهی، نتایج مطلوب حاصل نمی‌گردد.

مثال عملیاتی بودن ذکر

به‌عنوان مثال، روایتی اشاره دارد که خواندن «هفتاد حمد» برای زنده شدن مرده مؤثر است، اما این اثرگذاری مشروط به رعایت شرایط خاص است. تکرار مکانیکی الفاظ بدون رعایت این شرایط، بی‌فایده است.

تفاوت علوم نظری و عملیاتی در تأثیر

علوم نظری، مانند فلسفه و کلام، به عمل وابسته نیستند، اما علوم عملیاتی، مانند ذکر، نیازمند اجرای صحیح و آگاهانه‌اند. این تمایز، بر ضرورت تلفیق دانش و عمل تأکید دارد.

وابستگی علوم عملیاتی به مبادی نظری

علوم عملیاتی، مانند ذکر، به مبادی نظری وابسته‌اند. بدون آگاهی نظری از خصوصیات و شرایط، اجرای صحیح ممکن نیست.

نمونه صلاة در علوم عملیاتی

نماز، به‌عنوان یک عمل عبادی، نیازمند آگاهی نظری (احکام) و اجرای عملی (رعایت شرایط) است. این پیوند ناگسستنی، نمونه‌ای از ضرورت تلفیق دانش و عمل در علوم معنوی است.

تفاوت علوم معنوی با علوم نظری در اجرا

علوم معنوی، برخلاف علوم نظری که به بیان واقعیت‌ها می‌پردازند، نیازمند اجرای عملی و رعایت شرایط معنوی‌اند. این تفاوت، بر پیچیدگی و عمق علوم معنوی دلالت دارد.

نیاز به شناخت دقیق اذکار و اسما

اجرای اذکار و اسما، نیازمند شناخت دقیق خصوصیات و شرایط آن‌هاست تا از بی‌اثری یا آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود. این شناخت، مانع از اجرای نادرست و عوام‌زدگی می‌گردد.

خطر اجرای نادرست اذکار

اجرای نادرست اذکار، مانند اسبی چموش که سوارکار را به زمین می‌زند، ممکن است به آسیب‌های معنوی منجر شود. این تشبیه، بر لزوم آگاهی و احتیاط تأکید دارد.

تمایز اذکار، اسما، ختومات و طلسمات

اذکار، اسما، ختومات و طلسمات، هر یک خصوصیات و شرایط خاص خود را دارند. اذکار و اسما بر حال و هوای معنوی تأکید دارند، ختومات به اعداد وابسته‌اند، و طلسمات پیچیدگی‌های بیشتری دارند.

نقش اعداد در ختومات و طلسمات

ختومات و طلسمات، به دلیل وابستگی به اعداد و شرایط خاص، از اذکار و اسما متمایزند. این ویژگی، بر ضرورت دقت در اجرای آن‌ها تأکید دارد.

شرایط خاص هر ذکر

هر ذکر، شرایط خاص خود را دارد، مانند ذکر لیلی، نهاری، صباحی یا مسائی. رعایت این شرایط، اجرای ذکر را به عملی تخصصی و هدفمند تبدیل می‌کند.

تفاوت شرایط ذاتی و فردی اذکار

اذکار دارای دو نوع شرط‌اند: شرایط ذاتی (مربوط به خود ذکر) و شرایط فردی (مربوط به شخص اجراکننده). این دوگانه، بر ضرورت آمادگی فردی و رعایت خصوصیات ذاتی تأکید دارد.

تشبیه شرایط ذاتی به گنج

شرایط ذاتی اذکار، مانند گنجی است که در عمق خاصی از زمین قرار دارد. برای دستیابی به آن، باید مسیر مشخصی طی شود. این تشبیه، بر اهمیت رعایت دقیق شرایط تأکید دارد.

نقش آمادگی فردی

افراد باید با توجه به امکانات، آگاهی و قدرت خود، شرایط لازم برای اجرای اذکار را فراهم کنند. این آمادگی، شامل طهارت، اخلاص و آگاهی است.

تفاوت اذکار طاق و جفت

برخی اذکار، مانند «سبحان الله»، باید به‌صورت طاق (فرد) و برخی دیگر به‌صورت جفت (زوج) اجرا شوند. این تفاوت، بر لزوم شناخت دقیق خصوصیات هر ذکر تأکید دارد.

اهمیت شناخت خصوصیات اذکار

شناخت خصوصیات اذکار، مانند شناخت حریف در ورزش، برای اجرای مؤثر و جلوگیری از آسیب ضروری است. این شناخت، از اجرای نادرست جلوگیری می‌کند.

پیچیدگی علوم معنوی

علوم معنوی، به دلیل نیاز به شرایط معنوی و عملیاتی، پیچیده‌تر از علوم تجربی‌اند. این پیچیدگی، بر ضرورت تخصص و آگاهی تأکید دارد.

تأثیر طهارت در اذکار

اجرای اذکار، برخلاف علوم تجربی که ممکن است بدون طهارت انجام شوند، نیازمند طهارت و شرایط معنوی است. طهارت، اثرگذاری اذکار را تضمین می‌کند.

اجر الهی به اعمال ناقص

خداوند، به دلیل عدالت و رحمت خود، حتی به اعمال ناقص، مانند نماز بدون وضو، اجر می‌دهد، اما این اجر محدود است. این رحمت، اهمیت نیت و تلاش را نشان می‌دهد، اما جایگزین اجرای صحیح نمی‌شود.

تشبیه اجر الهی به حیوان باربر

اجر الهی به اعمال ناقص، مانند پاداش به حیوانی است که بار می‌کشد، اما فاقد ارزش معنوی کامل است. این تشبیه، بر تفاوت بین اجر محدود و ارزش معنوی تأکید دارد.

اجر روزه ناقص با نیت خالص

روزه‌ای که به دلیل ناآگاهی یا شرایط خاص باطل است، ممکن است با نیت خالص مورد قبول قرار گیرد. این امر، بر اهمیت نیت و اخلاص تأکید دارد.

تفاوت نماز اعلایی و غیر اعلایی

نماز اعلایی، با رعایت تمام شرایط، معراج مومن است، اما نماز غیر اعلایی فاقد این ارزش است. این تمایز، بر لزوم رعایت شرایط کامل تأکید دارد.

نتایج محدود اجرای غیرتخصصی

اجرای غیرتخصصی اذکار، نتایج محدودی دارد و نمی‌توان آن را علمی تخصصی تلقی کرد. این امر، بر ضرورت تخصص تأکید دارد.

افتادن علوم معنوی به دست عوام

علوم معنوی، مانند جواهراتی که به دست کودکان افتاده، در صورت اجرای غیرتخصصی، به بازیچه تبدیل می‌شوند. این تشبیه، بر لزوم حفاظت و اجرای تخصصی تأکید دارد.

نتایج غیرتضمینی اذکار غیرتخصصی

اجرای غیرتخصصی اذکار، نتایج تضمینی ندارد و ممکن است به نتایج جزئی یا بی‌فایده منجر شود. این امر، بر اهمیت تخصص تأکید دارد.

خطر اجرای غیرتخصصی

اجرای غیرتخصصی اذکار، ممکن است به آسیب‌های معنوی یا بی‌فایدگی منجر شود. این خطر، بر لزوم آگاهی و تخصص تأکید دارد.

تشبیه به صاف‌کاری و درویشی

افرادی که بدون تخصص به اجرای اذکار می‌پردازند، مانند کسی هستند که از صاف‌کاری به درویشی روی می‌آورد. این تشبیه، بر اهمیت تخصص و پرهیز از عوام‌زدگی تأکید دارد.

خطر مداخله شیطان

اجرای غیرتخصصی اذکار، ممکن است تحت تأثیر شیطان قرار گیرد و به آسیب‌های معنوی منجر شود. این خطر، بر لزوم رعایت شرایط معنوی تأکید دارد.

ضرورت آگاهی در مطالعه قرآن و روایات

مطالعه قرآن و روایات، بدون آگاهی و تخصص، به نتایج مطلوب منجر نمی‌شود. این امر، بر پیچیدگی و عمق علوم دینی و نیاز به تخصص تأکید دارد.

سهل و ممتنع بودن علوم دینی

علوم دینی، ظاهری ساده دارند، اما در عمل پیچیده و دشوارند. این ویژگی، بر لزوم دقت و تخصص در مطالعه و اجرا تأکید دارد.

تشبیه علوم معنوی به داروخانه

علوم معنوی، مانند داروخانه‌ای پر از دارو، بدون تخصص و آگاهی قابل استفاده نیستند. این تشبیه، بر ضرورت تخصص تأکید دارد.

خطر مصرف نادرست علوم معنوی

اجرای غیرتخصصی علوم معنوی، مانند مصرف نادرست دارو، ممکن است به آسیب منجر شود. این خطر، بر لزوم احتیاط و تخصص تأکید دارد.

نیاز به تربیت اطبای معنوی

علوم معنوی، نیازمند تربیت متخصصانی است که بتوانند این علوم را به‌صورت کاربردی اجرا کنند. این نیاز، بر ضرورت ایجاد نظام‌های آموزشی تخصصی تأکید دارد.

لزوم بیمارستان‌های معنوی

ایجاد بیمارستان‌های معنوی برای درمان آسیب‌های معنوی علما و مردم ضروری است. این پیشنهاد، بر ضرورت رسیدگی به آسیب‌های معنوی تأکید دارد.

آسیب‌های تاریخی علما

علما در طول تاریخ، به دلیل ظلم و محدودیت‌ها، دچار آسیب‌های معنوی شده‌اند که نیازمند درمان است. این آسیب‌ها، نتیجه شرایط تاریخی و نیاز به بازسازی معنوی است.

نقش اذکار در درمان معنوی

اذکار و دعاها، مانند داروهای معنوی، می‌توانند آسیب‌های معنوی جامعه را درمان کنند. این نقش، بر اهمیت کاربردی کردن اذکار تأکید دارد.

ناکارآمدی برخی داروهای مادی

بسیاری از داروهای مادی، به دلیل فقدان تخصص یا ناکارآمدی، نتایج مطلوبی ندارند. این مقایسه، بر برتری علوم معنوی در صورت اجرای صحیح تأکید دارد.

برتری علوم معنوی بر پزشکی

علوم معنوی، در صورت اجرای صحیح، از علوم پزشکی پیشرفته‌تر و مؤثرترند. این برتری، به دلیل ارتباط با منبع لایزال الهی است.

ناکارآمدی پزشکی بدون علوم معنوی

علوم پزشکی، بدون توجه به علوم معنوی، نمی‌توانند به‌طور کامل به مشکلات انسان پاسخ دهند. این امر، بر ضرورت تلفیق علوم معنوی و مادی تأکید دارد.

اتهام خرافه به علوم معنوی

علوم معنوی، به دلیل اجرای نادرست، از سوی برخی به‌عنوان خرافه تلقی شده‌اند. این اتهام، نتیجه فقدان تخصص و آگاهی است.

چالش‌های معنوی دین در عصر حاضر

دین در عصر حاضر، به دلیل فقدان ابزارهای کاربردی برای علوم معنوی، در چالش قرار دارد. این چالش، بر ضرورت بازسازی نظام‌های آموزشی و کاربردی تأکید دارد.

نقش حوزه‌های علمیه در احیای علوم معنوی

حوزه‌های علمیه باید علوم معنوی را به‌صورت کاربردی و تخصصی احیا کنند. این نقش، بر مسئولیت حوزه‌ها در حفظ و ارتقای علوم معنوی تأکید دارد.

خطر تبدیل علوم دینی به آثار باستانی

بدون احیای علوم معنوی، این علوم به آثار باستانی بی‌کاربرد تبدیل می‌شوند. این خطر، بر ضرورت بازسازی و کاربردی کردن علوم معنوی تأکید دارد.

دفاع از علوم معنوی در برابر اتهامات

علوم معنوی باید از اتهام بی‌فایدگی و خرافه با اجرای صحیح و تخصصی دفاع شوند. این دفاع، نیازمند آگاهی و تخصص است.

اقتضایی بودن آثار اذکار

آثار اذکار و دعاها، اقتضایی است و به رعایت شرایط و خصوصیات وابسته است. این اقتضایی بودن، بر لزوم رعایت دقیق شرایط تأکید دارد.

ثواب‌های عظیم اذکار

روایات از ثواب‌های عظیم، مانند هزار حج اکبر، برای برخی اذکار سخن گفته‌اند، اما این ثواب‌ها اقتضایی و مشروط‌اند. این ثواب‌ها، به رعایت شرایط معنوی و عملیاتی وابسته‌اند.

لزوم نیت خالص

اجرای اذکار، بدون نیت خالص و رعایت شرایط، به نتایج مطلوب منجر نمی‌شود. نیت خالص، شرط اساسی استجابت و اثرگذاری است.

نقش معصومان در استجابت

معصومان علیهم‌السلام می‌توانند اقتضای استجابت را در فرد ایجاد کنند، حتی اگر فرد به‌طور کامل شرایط را نداشته باشد. این نقش، بر اهمیت توسل به معصومان تأکید دارد.

خطر اجتهاد غیرتخصصی

اجتهاد بدون رعایت شرایط معنوی، به نتایج مطلوب منجر نمی‌شود و ممکن است به آسیب‌های معنوی منجر شود. این خطر، بر ضرورت تلفیق علم و معنویت تأکید دارد.

تشبیه اجتهاد غیرتخصصی به خار در تشک

اجتهاد غیرتخصصی، مانند خاری در تشک، به جای سود، آسیب می‌رساند. این تشبیه، بر خطر اجرای غیرتخصصی علوم دینی تأکید دارد.

لزوم معنویت در کنار علم

علم بدون معنویت، انسان را به گمراهی و کفر می‌کشاند. این امر، بر ضرورت تلفیق علم و معنویت تأکید دارد.

نقش سجاده در زندگی علما

علمای پیشین، با بهره‌گیری از سجاده و عبادات، به موفقیت‌های معنوی دست یافتند. سجاده، مکمل علم و دانش آن‌ها بود.

کاهش معنویت در عصر حاضر

در عصر حاضر، کاهش توجه به سجاده و عبادات، به تضعیف علوم معنوی منجر شده است. این کاهش، بر ضرورت احیای سنت‌های معنوی تأکید دارد.

مثال مهر شکسته

کاهش توجه به ابزارهای معنوی، مانند مهر شکسته در خانواده‌ها، نشانه ضعف در معنویت است. این مثال، بر لزوم احیای ابزارهای معنوی تأکید دارد.

اهمیت مهر و جانماز پاکیزه

استفاده از مهر و جانماز پاکیزه، نشانه توجه به طهارت و معنویت در عبادات است. این توجه، بر اهمیت رعایت آداب ظاهری و باطنی تأکید دارد.

سنت قدما در استفاده از سجاده

علمای پیشین، بخش عمده‌ای از فعالیت‌های خود را در سجاده انجام می‌دادند. این سنت، الگویی برای احیای معنویت است.

خطر علم بدون معنویت

علم بدون معنویت، مانند گاوی وحشی، انسان را به زمین می‌زند و به نابودی می‌کشاند. این تشبیه، بر ضرورت رام کردن علم با معنویت تأکید دارد.

نیاز به عبادات در کنار علم

هرچه علم فرد بیشتر شود، نیاز به عبادات و اذکار برای حفظ تعادل معنوی افزایش می‌یابد. این نیاز، بر ضرورت تلفیق علم و عبادت تأکید دارد.

خطر گمراهی در اثر علم بدون معنویت

علم بدون معنویت، انسان را به گمراهی و تکذیب آیات الهی می‌کشاند. این خطر، بر لزوم تقویت معنویت تأکید دارد.

تشبیه علم به داروی مضعف

علم، مانند دارویی مضعف، بدون تقویت معنوی، انسان را ضعیف و گمراه می‌کند. این تشبیه، بر ضرورت تقویت معنوی تأکید دارد.

مثال رجال دینی در چالش‌های معنوی

برخی رجال دینی، به دلیل فقدان معنویت، به اعمال نادرست روی آوردند و آن‌ها را توجیه کردند. این مثال، بر خطر جدایی علم و معنویت تأکید دارد.

نیاز به تخصیص وقت برای معنویت

انسان باید بخشی از وقت خود را به اعمال معنوی، مانند ذکر و دعا، اختصاص دهد. این تخصیص، تضمین‌کننده تعادل بین علم و معنویت است.

بلایای طبیعی و نیاز به معنویت

بلایای طبیعی، مانند سیل و آتشفشان، نشان‌دهنده قدرت الهی و نیاز به تقویت معنویت است. این بلایا، انسان را به سوی ذکر و دعا برای دفع بلا هدایت می‌کند.

آیه شریفه در قرآن کریم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر شما باد که به خودتان بپردازید، وقتی هدایت یافتید، گمراهی دیگران به شما زیان نمی‌رساند (سوره مائده، آیه ۱۰۵).

این آیه، بر مسئولیت فردی در حفظ معنویت و اجرای اذکار تأکید دارد.

اهمیت خلوت و ذکر

اختصاص وقت برای خلوت و ذکر، به اندازه مطالعه و علم اهمیت دارد. خلوت، فرصتی برای تقویت ارتباط با خداوند و اجرای صحیح اذکار است.

سنت قرائت قرآن و دعا در قدما

علمای پیشین، با قرائت قرآن، دعا و ذکر، به موفقیت‌های معنوی دست یافتند. این سنت، الگویی برای احیای معنویت است.

آثار ظاهری معنویت در قدما

علمای پیشین، با اجرای مداوم اذکار و عبادات، آثار معنوی را در ظاهر خود نشان می‌دادند. این آثار، نشانه تأثیر عمیق معنویت است.

برتری معنویت قدما بر علم

علمای پیشین، در معنویت موفق‌تر از علم بودند. این برتری، بر اهمیت معنویت در کنار علم تأکید دارد.

خطر فقدان علم و معنویت

در عصر حاضر، فقدان علم و معنویت، به گمراهی و ضعف دینی منجر شده است. این خطر، بر ضرورت احیای علم و معنویت تأکید دارد.

تلفیق علم و ذکر

علم و ذکر، مانند نمک غذا، مکمل یکدیگرند. این تلفیق، تضمین‌کننده تعادل و موفقیت در زندگی دینی است.

نقش ذکر در بی‌ضرر کردن علم

ذکر، علم را بی‌ضرر کرده و به آن ارزش معنوی می‌بخشد. این نقش، بر اهمیت ذکر در جلوگیری از آسیب‌های علم تأکید دارد.

جمع‌بندی

ذکر و دعا، چونان جواهراتی گران‌بها در نظام معنوی اسلام، نقشی بی‌بدیل در ارتقای حیات معنوی و مادی انسان ایفا می‌کنند. این ابزارها، فراتر از اعمال عبادی، علوم تخصصی و دقیقی‌اند که نیازمند آگاهی، تخصص و رعایت شرایط معنوی و عملیاتی‌اند. عوام‌زدگی تاریخی و فقدان تخصص، به کاهش اثرگذاری این علوم و اتهام بی‌فایدگی منجر شده است. با تکیه بر آیات قرآنی، مانند آیه شریفه «عليكم أنفسكم» (مائده: ۱۰۵)، و روایات، ضرورت رعایت شرایط ذاتی و فردی اذکار آشکار می‌گردد. احیای علوم معنوی در حوزه‌های علمیه، تربیت متخصصان معنوی، و تلفیق علم و معنویت، ضرورتی انکارناپذیر برای بهره‌مندی از ظرفیت‌های عظیم اذکار است. این امر، نه‌تنها چالش‌های معنوی جامعه دینی را رفع می‌کند، بلکه جایگاه والای دین را در زندگی انسان‌ها تثبیت می‌نماید.