متن تحقیق

گنجینه‌های ذکر الهی در سوره‌های طوال قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۴۲

مقدمه

سوره‌های طوال قرآن کریم، مانند بقره و آل‌عمران، به‌سان گنجینه‌هایی پنهان، مخازن اذکار معنوی‌اند که سالک را به سوی مراتب عالی سلوک عرفانی رهنمون می‌سازند. این سوره‌ها، با دربرگرفتن ذکرکده‌هایی نادر، بستری برای کشف معارف باطنی و اتصال به حقایق هستی فراهم می‌آورند. اذکار این سوره‌ها، با ویژگی دوام و تأثیر عمیق بر نفس، سالک را از تعلقات دنیوی رها کرده و به تضرع و انکسار در برابر حق‌تعالی می‌کشانند. این نوشتار، با تکیه بر محتوای اصلی، جایگاه این اذکار را با زبانی علمی و متین تبیین می‌کند و با افزودن تحلیل‌های تکمیلی، پیوندهای معنایی میان مفاهیم را تقویت می‌نماید..

بخش اول: جایگاه سوره‌های طوال در سلوک معنوی

ویژگی‌های ذکرکده‌های سوره‌های طوال

سوره‌های طوال قرآن کریم، مانند بقره و آل‌عمران، به‌سان جزایری نادر در اقیانوس معارف الهی، مخازن اذکار معنوی‌اند که تمام هستی و پدیده‌های آن را در خود جای داده‌اند. این سوره‌ها، به دلیل عمق و جامعیت، سالک را به مراتب بالای سلوک هدایت می‌کنند. اذکار این سوره‌ها دائمی‌اند و با تخلق به آن‌ها، سالک به‌گونه‌ای با ذکر درمی‌آمیزد که جدایی از آن برایش ناممکن می‌شود. این دوام، نشان‌دهنده تأثیر پایدار این اذکار بر باطن است که سالک را در حالت ذکر خفی نگه می‌دارد.

این اذکار، ظواهر دنیوی، پرستیژ و کلاس آدمی را بر باد داده و او را به ناله و تضرع در برابر حق‌تعالی می‌کشانند. سالک در این حالت، به‌سان کسی است که پیوسته در معرض تازیانه‌های باطنی قرار دارد و ناله و آخ و وای از او جدا نمی‌شود. این تصویر، شدت تأثیرات عمیق این اذکار بر نفس و ایجاد حالت انکسار و فروتنی را نشان می‌دهد.

آیات پایانی سوره بقره: ذکر ایمان و تضرع

دو آیه پایانی سوره بقره (آیات ۲۸۵-۲۸۶) از اذکاری‌اند که طمع را نفی کرده و وصول‌های آنی را به دنبال دارند. این آیات، سالک را از تعلقات مادی رها کرده و به سوی قرب الهی سوق می‌دهند:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ * لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

قرآن کریم، سوره البقرة، آیات ۲۸۵-۲۸۶: پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و فرستادگانش ایمان آورده‌اند و گفتند: «میان هیچ‌یک از فرستادگانش فرق نمی‌گذاریم» و گفتند: «شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا، آمرزش تو را می‌خواهیم و فرجام به سوی توست.» خداوند هیچ‌کس را جز به‌قدر توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. آنچه از خوبی به دست آورده به سود اوست و آنچه از بدی به دست آورده به زیان اوست. پروردگارا، اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم، بر ما مگیر. پروردگارا، هیچ بار گرانی بر دوش ما مگذار، همچنان‌که بر دوش کسانی که پیش از ما بودند نهادی. پروردگارا، آنچه را که تاب آن نداریم بر ما تحمیل مکن و از ما درگذر و ما را بیامرز و بر ما رحمت آور. تو سرور مایی، پس ما را بر قوم کافران پیروز کن.

این آیات، با تأکید بر ایمان، اطاعت و تضرع، وصول‌هایی آنی ایجاد می‌کنند که دنیا و ظاهر فرد را از او می‌گیرند. سالک در این حالت، به ناله و «ربنا» گفتن‌های پی‌درپی در هجر از حق‌تعالی وامی‌ماند. این وصول‌ها، به‌سان برقی الهی، نفس را از تعلقات رها کرده و به سوی بندگی خالص هدایت می‌کنند.

نتیجه‌گیری بخش اول

سوره‌های طوال، با دربرگرفتن اذکار عمیق و دائمی، سالک را به سوی مراتب عالی سلوک هدایت می‌کنند. آیات پایانی سوره بقره، با نفی طمع و ایجاد وصول‌های آنی، نمونه‌ای برجسته از این اذکارند که سالک را به تضرع و انکسار در برابر حق‌تعالی می‌کشانند. این بخش، بر اهمیت تخلق به این اذکار و تأثیر عمیق آن‌ها بر باطن تأکید دارد.

بخش دوم: اذکار سوره آل‌عمران و ویژگی‌های عرفانی آن

شش آیه پایانی سوره آل‌عمران

در اواخر سوره آل‌عمران (آیات ۱۸۹-۱۹۴)، شش آیه شریفه آمده است که جزیره‌ای مستقل از اذکار معنوی را تشکیل می‌دهند:

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ * قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ * لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ * قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیات ۱۸۹-۱۹۴: فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه در آن‌هاست از آن خداست و او بر هر چیز تواناست. هیچ‌کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان آورد و خدا پلیدی را بر کسانی قرار می‌دهد که تعقل نمی‌کنند. بگو: بار خدایا، تویی که فرمانروایی را به هر که بخواهی می‌دهی و از هر که بخواهی بازمی‌ستانی و هر که را بخواهی عزت می‌بخشی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی. خیر به دست توست و تو بر هر چیز توانایی. شب را در روز درمی‌آوری و روز را در شب درمی‌آوری و زنده را از مرده بیرون می‌آوری و مرده را از زنده بیرون می‌آوری و هر که را بخواهی بی‌حساب روزی می‌دهی. مؤمنان نباید کافران را به جای مؤمنان به دوستی گیرند و هر که چنین کند، از خدا بی‌بهره است، مگر آنکه از آنان پروا کنید و خدا شما را از خودش برحذر می‌دارد و بازگشت به سوی خداست. بگو: اگر آنچه در سینه‌هایتان است پنهان کنید یا آشکار سازید، خدا آن را می‌داند و آنچه در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و خدا بر هر چیز تواناست.

این آیات، با تأکید بر مالکیت الهی، توحید و تقوا، سالک را به سوی رهایی از تعلقات و ایمان خالص هدایت می‌کنند. آیه نخست، انسان‌های عادی را جدا کرده و صاحبان خرد ناب را موضوع بحث قرار می‌دهد. اینان، کسانی‌اند که در تمام حالات – ایستاده، نشسته و خوابیده – از یاد خدا غافل نمی‌شوند و به ذکر خفی و قلبی تخلق یافته‌اند. آنان اهل تفکر و اندیشه‌اند و حتی در خواب، درد حق‌تعالی را دارند. این دردها، به‌سان آتشی در جانشان افتاده و خواب و بیداری‌شان را با درد الهی درآمیخته است.

ویژگی‌های صاحبان خرد ناب

صاحبان خرد ناب، که در این آیات مورد خطاب‌اند، در تمام احوال به یاد خدا هستند و با تفکر در آفرینش آسمان‌ها و زمین، به ذکر «ربنا» می‌رسند. آنان، با وجود عقل خالص، از خدا می‌خواهند در قیامت رسوا نشوند و بهشت را طلب نمی‌کنند، زیرا خود را طلبکار حق‌تعالی نمی‌دانند. این نفی طمع، نشان‌دهنده خلوص باطنی و رهایی از تعلقات است. فراز «وَعَلَى جُنُوبِهِمْ» نحوه خوابیدن این صاحبان ذکر را توصیف می‌کند که نه طاق‌باز و نه به‌رو می‌خوابند، بلکه به پهلو آرمیده و در این حالت نیز به ذکر مشغول‌اند.

این شش آیه، بسته‌ای کامل از ذکر است که برای تخلق اهل سلوک مناسب است. هرچند برخی روایات از پنج آیه سخن گفته‌اند، اما این شش آیه، به‌سان گوهری یکپارچه، خوراک شب و روز سالک می‌شوند. این اذکار، که پیامبران بزرگ الهی از آن‌ها بهره می‌بردند، وصول‌های آنی را به ارمغان می‌آورند که در اصطلاح اهل سلوک، «برق» نامیده می‌شود. بااین‌حال، این اذکار برای افراد مبتدی مناسب نیست و نیازمند دستور استاد کارآزموده است.

نتیجه‌گیری بخش دوم

آیات ۱۸۹-۱۹۴ سوره آل‌عمران، با تأکید بر توحید و تقوا، سالک را به سوی ایمان خالص و رهایی از تعلقات هدایت می‌کنند. این اذکار، که صاحبان خرد ناب را مخاطب قرار می‌دهند، با ایجاد وصول‌های آنی، نفس را از تعلقات رها کرده و به تضرع در برابر حق‌تعالی می‌کشانند. تخلق به این اذکار، نیازمند هدایت استاد است تا از آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود.

بخش سوم: دعای کمیل و ندبه: اذکار سنگین و آثار آن‌ها

دعای کمیل: خوراک معنوی اولیای الهی

دعای کمیل، خوراک معنوی اولیای الهی، به‌ویژه امیرمؤمنان (ع)، و فینالیست‌های امور معنوی است، نه دعایی برای افراد عادی یا متوسط. این دعا، به‌سان وزنه‌ای سنگین، تنها برای کسانی مناسب است که ظرفیت باطنی بالایی دارند. امیرمؤمنان (ع) با این دعا، درهای خیبر را از جا برکند، اما افراد عادی نمی‌توانند آن را یک‌باره بخوانند. برخی، با افزودن آواز و غزل به این دعا، از اثر معنوی آن می‌کاهند و به‌جای تعالی، به بی‌اعتقادی و وازدگی می‌رسند. این دعا نیازمند تجویز متخصص در ذکرشناسی است.

دعای کمیل، فرازهایی دارد که فراتر از فهم نوابغی چون ابن‌سینا است. برای افراد عادی، این دعا باید بخش‌بندی شده و هر بخش در زمانی معین، مانند شب یا صبح جمعه، خوانده شود. خواندن کامل آن در یک جلسه، مانند نوشیدن یک‌باره شیشه شربتی است که باید قاشقی مصرف شود. این کار، به قساوت قلب و خباثت باطن منجر می‌شود. دعای کمیل باید با تضرع و فروتنی خوانده شود و جایی برای فریاد و عربده در آن نیست. برخی مداحان، با خوانش نادرست، این دعا را به زوزه‌ای وحشیانه بدل می‌کنند که اثری جز هم‌ریختگی اعصاب ندارد.

تقسیم‌بندی دعای کمیل

برای جلوگیری از آسیب به باطن، خواندن دعای کمیل باید در طول یک سال تقسیم شود. هر بخش، به‌سان قاشقی از دارو، باید با دقت و تناسب مصرف شود. افراط در این دعا، مانند تزریق چند آمپول یا مصرف یک بسته قرص در یک وعده، خطرناک است. کسانی که خواندن کامل این دعا را در یک جلسه ترویج می‌کنند، از اثرات آن آگاه نیستند و با توصیه‌های ناآگاهانه، افراد ایمانی را بیمار و نسبت به خود و دیگران نامهربان می‌سازند.

نقد رویکردهای نادرست در علم دینی

ترویج ناآگاهانه دعاها در علم دینی، بدون مهندسی و تخصص، مشکلات فراوانی در جامعه ایمانی ایجاد کرده است. نبود آزمایشگاه‌های علمی برای بررسی آثار اذکار، به انحرافات معنوی منجر شده است. این نقد، بر ضرورت ایجاد مراکز تحقیقاتی برای مطالعه تجربی آثار اذکار تأکید دارد تا از آسیب‌های روانی و معنوی جلوگیری شود.

نتیجه‌گیری بخش سوم

دعای کمیل، به‌سان گوهری سنگین، نیازمند خوانش با تضرع و بخش‌بندی است تا اثرات معنوی آن حفظ شود. ترویج نادرست این دعا، به قساوت و انحراف منجر می‌شود. علم دینی نیازمند رویکردی علمی و تخصصی است تا از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کرده و هدایت معنوی را تضمین نماید.

بخش چهارم: زیارت عاشورا و استفاده صحیح از آن

تقسیم‌بندی زیارت عاشورا

زیارت عاشورا، به‌سان گوهری شريف در گنجینه اذکار معنوی، برای افراد عادی باید به بندهای کوچک تقسیم شود و هر بند در مدتی معین خوانده شود. خواندن کامل این زیارت در یک جلسه و تکرار آن تا چهل روز، به قساوت و خشونت باطنی منجر می‌شود. چنین فردی ممکن است با اطرافيان خود با خويی خشن برخورد کند و حتی از رفتارهای خشن لذت ببرد. ختم این زیارت برای مقاصد دنیوی جایز نیست و به انحرافات معنوی می‌انجامد.

منابع مرتبط

از زیارت عاشورا باید در جای خود گفت. همچنین، اذکار متعددی در درسگفتار «اسماءالحسنی» ارائه شده بر همین وب سایت، بررسی شده‌اند که منبعی جامع برای فهم عمیق‌تر اذکار معنوی ارائه می‌دهند.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

زیارت عاشورا، به‌عنوان ذکری شريف، نیازمند خوانش با دقت و تقسیم‌بندی است تا اثر معنوی آن حفظ شود. استفاده نادرست از این زیارت، به قساوت و انحراف منجر می‌شود. ارجاع به منابع مکتوب، راهنمایی برای مطالعه عمیق‌تر این ذکر ارائه می‌دهد.

جمع‌بندی نهایی

سوره‌های طوال قرآن کریم، مانند بقره و آل‌عمران، به‌سان مخازن گنجینه‌های معنوی، سالک را به سوی وصول‌های آنی و تضرع در برابر حق‌تعالی هدایت می‌کنند. این اذکار، با تأثیر عمیق بر باطن، نفس را از تعلقات دنیوی رها کرده و به بندگی خالص می‌رسانند. دعای کمیل و زیارت عاشورا، به‌عنوان اذکار سنگین، نیازمند خوانش با تضرع و بخش‌بندی‌اند تا از قساوت و انحراف جلوگیری شود. نقد رویکردهای ناآگاهانه در علم دینی، بر ضرورت مطالعه علمی و تجربی آثار اذکار تأکید دارد. این نوشتار، با حفظ تمامی مفاهیم اصلی و افزودن تحلیل‌های تکمیلی، جایگاه این اذکار را برای مخاطبان متخصص تبیین کرد. در پایان، ذکر توحید «اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» به‌سان ختامی درخشان، پیوند تمامی اذکار با اساس دیانت را نشان می‌دهد.