متن تحقیق

ذکر الهی: مبانی علمی و قرآنی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۴۵

مقدمه

دانش ذکر، به عنوان یکی از علوم پیچیده و عمیق الهی، ریشه در تعالیم قرآن کریم دارد و به مثابه نظامی علمی و تجربی، از این کتاب آسمانی استخراج و استنباط می‌شود. این دانش، با تکیه بر اصول و قواعد قرآنی، قابلیت آزمون‌پذیری در محیط‌های تخصصی را داراست و می‌تواند به عنوان منبعی معتبر برای پژوهش‌های علمی و معنوی مورد استفاده قرار گیرد. قرآن کریم، کتاب حیات و مرجع تمامی علوم، از جمله دانش ذکر، است و مهم‌ترین منبع دانشی برای ذکر به شمار می‌رود. از نام‌های قرآن کریم «الذِّكْر» است که این نام‌گذاری، جایگاه والای آن را در عرصه ذکر الهی برجسته می‌سازد. دانش پیچیده ذکر، همانند هر دانش دیگری دارای اصول و قواعدی علمی و تجربی است که از قرآن کریم استخراج و استنباط می‌شود؛ گزاره‌هایی که می‌توان آن را در آزمایشگاه‌های تخصصی آزمون‌پذیر کرد و به پژوهش کشاند. در این کتاب، با رویکردی آکادمیک و فاخر، به تبیین مبانی قرآنی دانش ذکر، ویژگی‌های آن، و نقش استاد کارآزموده در این حوزه پرداخته شده و نکات کلیدی متن اصلی به صورت ساختاریافته استخراج و تحلیل می‌شود. آیات قرآنی با ارجاع دقیق به سوره و شماره آیه ارائه شده و توضیحات تکمیلی در راستای محتوای اصلی ارائه می‌گردد. انس با قرآن کریم، که از طریق دل‌بستگی و اشتیاق به این کتاب آسمانی میسر می‌شود، دروازه ورود به فهم دقیق و عمیق دانش ذکر است. این انس، فراتر از مطالعه ظاهری، نیازمند ارتباط عاطفی و معنوی با قرآن کریم است که زمینه‌ساز درک نظم علمی و ریاضی‌گونه آن می‌شود. انس با قرآن کریم، به معنای تعامل مستمر و عمیق با آیات، تأمل در معانی، و به‌کارگیری آنها در زندگی است. این فرایند، ذهن و قلب را برای دریافت لطایف و ظرایف دانش ذکر آماده می‌سازد. این کتاب، همچون دریایی ژرف که گنجینه‌های دانش الهی را در خود نهفته دارد، خواننده را به کاوش در اعماق ذکر قرآنی دعوت می‌کند، جایی که هر موج آیه‌ای، موجی از معرفت را برمی‌انگیزد.

قرآن کریم به عنوان منبع اصلی دانش ذکر

قرآن کریم، کتاب حیات و مرجع تمامی علوم، از جمله دانش ذکر، است. این کتاب آسمانی، که یکی از نام‌هایش «الذِّكْر» است، بنیادی‌ترین منبع برای استخراج اصول علمی و تجربی ذکر محسوب می‌شود. قرآن کریم، مهم‌ترین منبع دانشی برای ذکر می‌باشد و از نام‌های قرآن کریم (الذِّكْر) است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿٤٣﴾ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿٤٤﴾

(سوره النحل، آیات ۴۳-۴۴)

و پیش از تو جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم نفرستادیم. پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید. [آنان را] با دلایل آشکار و نوشته‌ها [فرستادیم]، و به‌سوی تو ذکر [قرآن] را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را به‌سوی آنان نازل شده است توضیح دهی، و باشد که آنان بیندیشند.

این آیه بر جایگاه والای قرآن کریم به عنوان «ذکر» تأکید دارد و آن را منبعی برای تبیین حقایق الهی و هدایت انسان‌ها معرفی می‌کند. توصیه به پرس‌وجو از اهل ذکر، نشان‌دهنده اهمیت رجوع به متخصصان و عالمان این علم برای فهم دقیق‌تر است. قرآن کریم، با ارائه دلایل آشکار (بیّنات) و کتب آسمانی (زبر)، چارچوبی علمی و منطقی برای دانش ذکر فراهم می‌آورد که قابلیت تأمل و پژوهش عمیق را داراست. و پیش از تو (هم) جز مردانی که به ایشان وحی می‌کردیم گسیل نداشتیم، پس اگر نمی‌دانید از پژوهندگان کتاب‌های آسمانی جويا شوید (زیرا آنان را) با دلایل آشکار و نوشته‌ها (فرستادیم) و این ذکر (قرآن‌کریم) را به سوی تو فرود آوردیم تا برای مردم آن‌چه را به سوی ایشان نازل شده است، توضیح دهی و امید که آنان بیندیشند. قرآن کریم، همچون ستونی استوار که آسمان دانش را بر دوش می‌کشد، منبع اصلی برای استخراج اصول ذکر است و پژوهشگران را به کاوش در عمق آن فرا می‌خواند.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، جایگاه قرآن کریم به عنوان منبع بنیادین دانش ذکر بررسی شد و تأکید گردید که این کتاب آسمانی، با نام «الذِّكْر»، چارچوبی علمی و تجربی برای این دانش فراهم می‌آورد. آیه مورد اشاره، اهمیت رجوع به اهل ذکر و تبیین حقایق را برجسته می‌سازد و زمینه‌ای برای پژوهش‌های عمیق‌تر ایجاد می‌کند.

قرآن کریم: کتاب مدرسی و علمی ذکر

قرآن کریم نه‌تنها کتاب هدایت، بلکه کتابی مدرسی و علمی برای دانش ذکر است. برای ورود به این دانش، لازم است با زبان و روح قرآن کریم انس و الفت برقرار شود. قرآن کریم، کتاب مدرسی و علمی ذکر می‌باشد. برای رسوخ به دانشِ ذکرِ قرآن کریم باید به زبان قرآن کریم دل داد و دل به آن بست و به آن اشتیاق و دل‌بستگی یافت و از طریقِ «انس و رفاقت با این کتاب آسمانی» وارد شد. قرآن کریم دقیق‌ترین گزاره‌های ذکرپردازی را دارد و فهم بسیار لطیف برای دریافت این نظم علمیِ بسیار ظریف و ریاضی لازم دارد. انس با قرآن کریم، که از طریق دل‌بستگی و اشتیاق به این کتاب آسمانی میسر می‌شود، دروازه ورود به فهم دقیق و عمیق دانش ذکر است. این انس، فراتر از مطالعه ظاهری، نیازمند ارتباط عاطفی و معنوی با قرآن کریم است که زمینه‌ساز درک نظم علمی و ریاضی‌گونه آن می‌شود. انس با قرآن کریم، به معنای تعامل مستمر و عمیق با آیات، تأمل در معانی، و به‌کارگیری آنها در زندگی است. این فرایند، ذهن و قلب را برای دریافت لطایف و ظرایف دانش ذکر آماده می‌سازد. قرآن کریم، همچون معلمی دانا که دانش‌آموزان را گام به گام به سوی معرفت هدایت می‌کند، کتاب مدرسی ذکر است و انس با آن، همچون کلیدی طلایی، درهای دانش را می‌گشاید.

جمع‌بندی بخش

این بخش بر نقش قرآن کریم به عنوان کتاب مدرسی تأکید داشت و انس با آن را شرط ورود به دانش ذکر دانست. این انس، با دل‌بستگی عمیق، زمینه‌ساز درک ظرایف علمی ذکر می‌شود و پژوهشگران را به تعامل مستمر با آیات دعوت می‌کند.

چالش‌پذیری علمی قرآن کریم در دانش ذکر

قرآن کریم با دقت‌های شگرف علمی خود، توانایی به چالش کشیدن همگان را دارد و از هر کس که ادعای توانایی دارد، دعوت می‌کند تا آیه‌ای مشابه با دقت‌های علمی و معرفتی آن ارائه دهد. این است که قرآن کریم می‌تواند تحدی نماید و هماوردخواهی کند که اگر کسی مرد میدان چنین دوئلی است، آیه‌ای بیاورد که حاوی دقت‌های شگرف علمی و مورد تأیید دانشمندان در تمامی اعصار باشد. این چالش (تحدی) نشان‌دهنده عمق و جامعیت علمی قرآن کریم است که نه‌تنها در عصر نزول، بلکه در تمامی اعصار، معتبر و قابل آزمون باقی مانده است. دانش ذکر، به عنوان یکی از علوم قرآنی، نیز از این ویژگی برخوردار است و می‌تواند در آزمایشگاه‌های علمی و معنوی مورد ارزیابی قرار گیرد. تحدی قرآنی، صرفاً به جنبه‌های لفظی محدود نمی‌شود، بلکه شامل محتوا، ساختار، و نظام علمی آن نیز می‌گردد. این ویژگی، دانش ذکر را به عنوان علمی دقیق و قابل‌اعتماد معرفی می‌کند. قرآن کریم، همچون قهرمانی شکست‌ناپذیر در میدان علم، همگان را به چالش می‌کشد و دانش ذکر را در پرتو این تحدی، به اوج اعتبار می‌رساند.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، چالش‌پذیری قرآن کریم بررسی شد و تأکید گردید که این ویژگی، دانش ذکر را به عنوان علمی معتبر و قابل آزمون معرفی می‌کند. تحدی قرآنی، عمق محتوایی و ساختاری این دانش را برجسته می‌سازد.

سهولت و دقت علمی در ذکر قرآنی

قرآن کریم، ذکر را به‌گونه‌ای آسان و در عین حال دقیق و عاری از تناقض ارائه کرده است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ﴿١٧﴾

(سوره القمر، آیه ۱۷)

و به‌راستی قرآن را برای یادآوری آسان کردیم؛ پس آیا پندپذیری هست؟

و به‌قطع قرآن را برای یاد کردن و ذکر، آسان کرده‌ایم؛ پس آیا ذکرپردازی هست؟! ذکری که در عین آسانی، نهایت دقت‌های علمی بدون هیچ تهافت و تناقضی و بدون نقض و ردّ، و سرشار از ظرافت عقل، ملاحت دل و متانت علم است. این آیه بر سهولت دسترسی به ذکر قرآنی تأکید دارد، اما این سهولت به معنای سادگی سطحی نیست، بلکه به دسترسی‌پذیری و قابلیت فهم آن برای همگان اشاره دارد. در عین حال، دقت علمی و ظرافت عقلانی ذکر، آن را به علمی پیچیده و عمیق تبدیل کرده که نیازمند تأمل و تخصص است. سهولت ذکر در قرآن کریم، به معنای فراهم بودن زمینه‌های فهم آن برای افراد با سطوح مختلف معرفتی است، اما فهم عمیق‌تر نیازمند مطالعه تخصصی و علمی است. ذکر قرآنی، همچون جویباری زلال که به آسانی جریان می‌یابد اما عمقی ژرف دارد، سهولت و دقت را در هم می‌آمیزد.

جمع‌بندی بخش

این بخش به بررسی سهولت و دقت ذکر قرآنی پرداخت و تأکید کرد که این ویژگی‌ها، ذکر را برای همگان قابل دسترس اما نیازمند تخصص عمیق می‌سازد. آیه مورد اشاره، دعوت به پندپذیری را برجسته می‌کند.

نقش درمانی قرآن کریم در مشکلات روحی و روانی

قرآن کریم به مثابه داروخانه‌ای معنوی، توانایی درمان مشکلات روحی و روانی و پیشگیری از آسیب‌ها را دارد. قرآن کریم، داروخانه‌ای معنوی است که می‌تواند مشکلات روحی و روانی و کاستی‌ها و اختلالات نفسانی و روانی را درمان کند و این مشکلات را با حرزهای اسمائی خود مواظبت و نگهداری و ایمن‌سازی و سالم‌بخشی نماید و توان پیش‌گیری و بازدارندگی از آسیب‌ها و بیماری‌ها دهد و نیز روان‌پزشکیِ مبتنی بر داروهای شیمیاییِ مـُضر و رکوددهنده را در کنار ترویج ورزش همگانی مختل کند. این کتاب آسمانی با ارائه حرزها و اذکار اسمائی، نه‌تنها مشکلات نفسانی را درمان می‌کند، بلکه با تقویت روح و روان، از بروز اختلالات جلوگیری می‌کند. این ویژگی، قرآن کریم را از روش‌های درمانی شیمیایی مضر متمایز می‌سازد. در مقایسه با روان‌پزشکی مدرن که گاه به داروهای شیمیایی وابسته است، ذکر قرآنی رویکردی طبیعی و معنوی ارائه می‌دهد که با تقویت سلامت روان و جسم، به پیشگیری و درمان کمک می‌کند. قرآن کریم، همچون طبیبی مهربان که دارویی شفابخش تجویز می‌کند، مشکلات روحی را با اذکار الهی درمان می‌نماید.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، نقش درمانی قرآن کریم بررسی شد و تأکید گردید که این کتاب آسمانی، با حرزهای اسمائی، به درمان و پیشگیری از مشکلات روحی کمک می‌کند و رویکردی طبیعی در برابر روش‌های شیمیایی ارائه می‌دهد.

آموزش الهی در پرتو تقوا

خداوند در پرتو تقوا، خود معلم و مربی شگفتی‌های ذکر می‌شود. اگر شرایط لازم برای تعلیم و فراگیری باشد، خداوند معلم و مربی شگفتی‌های ذکر می‌گردد:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ﴿٢٨٢﴾

(سوره البقرة، آیه ۲۸۲)

و از خدا پروا کنید و خدا به شما می‌آموزد.

و از خدا پروا کنید، و خدا (بدین‌گونه) به شما آموزش می‌دهد. این آیه بر نقش تقوا به عنوان شرط لازم برای دریافت آموزش‌های الهی تأکید دارد. تقوا، قلب و ذهن را برای پذیرش علوم الهی، از جمله دانش ذکر، آماده می‌سازد. تقوا، به معنای پرواپیشگی و خویشتن‌داری، زمینه‌ساز ارتباط مستقیم با معلم الهی است و در دانش ذکر، این ارتباط به دریافت معارف عمیق و باطنی منجر می‌شود. تقوا، همچون سپری نورانی که روح را از آلودگی‌ها حفظ می‌کند، راه را برای آموزش الهی هموار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش

این بخش به بررسی نقش تقوا در آموزش الهی پرداخت و تأکید کرد که پروا از خداوند، شرط دریافت معارف ذکر است و ارتباط مستقیم با معلم الهی را فراهم می‌آورد.

پیچیدگی و تخصص در دانش ذکر

دانش ذکر، علمی پیچیده و فوق‌تخصصی است که به ولایت الهی وابسته بوده و نیازمند استاد کارآزموده است. ذکر، دانشی پیچیده و فوق‌تخصصی و از ذیول ولایت و به تبع آن، استادمحور است. ذکر انشائی نیازمند اذن و مجوز از استاد ولایی می‌باشد. استاد این دانش، لازم است خصوصیات و لایه‌ها و مراتب باطن و نیز ویژگی‌های روان‌تنی هر فردی را رؤیت کند و بشناسد و مناسبت احکامی و آثاریِ اسمائی و آیه‌ای، بلکه حرفی و عددی وی را از عالم حقایق ربوبی و عالم اسما و اوصاف ربوبی ـ که هریک در مرتبه‌ای و در دولتی است و چنین نیست که تکرار هم یا تکرار یک حقیقت باشد، بلکه چهره‌هایی با هویت متفاوت و دولت متغایر و کارویژه‌هایی منحصر می‌باشند که جز با همان اسم به دست نمی‌آیند ـ تشخیص دهد تا بتواند ذکر مناسب و مؤثر وی را بر اساس ولایت باطنی یا ملکه‌ی قدسی خویشتن خویش تشخیص دهد و عدد اسم و ذکر را با عدد اسم حقیقی فرد و نیز رب وی در ذکرهای انشائی هماهنگ سازد. این دانش، به دلیل ارتباط با اسما و اوصاف الهی، نیازمند شناخت دقیق مراتب باطنی و ویژگی‌های روان‌تنی افراد است. استاد این علم باید توانایی تشخیص اذکار مناسب و هماهنگ با حقیقت وجودی فرد را داشته باشد. پیچیدگی ذکر به دلیل تنوع اسما و اوصاف الهی و تفاوت‌های فردی در مراتب معنوی است. این تنوع، تشخیص دقیق ذکر را به امری تخصصی و استادمحور تبدیل می‌کند. دانش ذکر، همچون شبکه‌ای پیچیده از نورهای الهی که هر رشته‌اش به اسمی الهی متصل است، نیازمند تخصص عمیق است.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، پیچیدگی دانش ذکر بررسی شد و تأکید گردید که این علم، وابسته به ولایت الهی و نیازمند استاد کارآزموده برای تشخیص اذکار مناسب است.

نقش استاد کارآزموده در تجویز ذکر

استاد ذکر باید ویژگی‌های باطنی و روان‌تنی فرد را بشناسد و ذکر مناسب را با توجه به اسما و اوصاف الهی تجویز کند. استاد کارآزموده و مجـرّب که تجربه‌های ذکر را به صورت آزمایشگاهی در اختیار دارد و با توان احضار ویژگی‌های هر ذکر و مرتبه‌ی خواهان، تجویزی مناسب برای او دارد؛ تجویزی که همه‌جانبه است و تغذیه‌ی ذکرپرداز و چاشنی‌های ذکر را نیز خاطرنشان می‌شود و در صورت لزوم، دَم، نفَس و باطن خود را نیز با ذکر ذکرپرداز همراه می‌کند و اقتدار خویش را پشتوانه‌ی کارآمدسازی ذکر و مؤثرشدن آن قرار می‌دهد. تجویز ذکر، فرایندی علمی و دقیق است که نیازمند تجربه آزمایشگاهی و توانایی احضار ویژگی‌های هر ذکر است. استاد با تکیه بر ولایت باطنی خود، ذکر را به گونه‌ای تنظیم می‌کند که با حقیقت فرد هماهنگ باشد. این فرایند، مشابه پزشکی دقیق است که در آن پزشک با شناخت کامل بیمار، داروی مناسب را تجویز می‌کند. در اینجا، استاد ذکر نقش پزشکی معنوی را ایفا می‌کند. استاد، همچون باغبانی ماهر که هر گیاهی را با خاک مناسبش همخوان می‌سازد، ذکر را با حقیقت وجودی فرد هماهنگ می‌کند.

جمع‌بندی بخش

این بخش به نقش استاد در تجویز ذکر پرداخت و تأکید کرد که این فرایند، علمی و دقیق است و نیازمند شناخت باطنی و روان‌تنی فرد می‌باشد.

اقتدار استاد در کارآمدی ذکر

استاد کارآزموده با همراهی باطنی خود، اقتدار معنوی‌اش را پشتوانه کارآمدی ذکر قرار می‌دهد. تا افزون بر آنکه ذکرپرداز حافظ ذکر گردد، حفیظ آن نیز باشد و ماندگاری و بقای مستمر آن را نه‌تنها در دنیا بلکه در بی‌نهایت عوالمِ دیگر و در آخرت تضمین کند و افزون بر حفظ صوری ذکر، آن را به حفظ معنوی، باطنی، بلکه الهی و ربوبی بکشاند. این همراهی، نه‌تنها ذکر را مؤثر می‌سازد، بلکه آن را به سطحی فراتر از حفظ صوری ارتقا داده و به حفظ باطنی و الهی می‌رساند. این اقتدار، به معنای پشتیبانی معنوی استاد از ذکرپرداز است که تضمین‌کننده ماندگاری و تأثیرگذاری ذکر در دنیا و آخرت است. اقتدار استاد، همچون ستونی محکم که بنای ذکر را استوار نگه می‌دارد، کارآمدی آن را تضمین می‌کند.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، اقتدار استاد بررسی شد و تأکید گردید که همراهی باطنی او، ذکر را مؤثر و ماندگار می‌سازد و به حفظ الهی می‌رساند.

دستاوردهای ذکر استادمحور

ذکر استادمحور، توانایی کشف غیب، معارف ولایی، و حقایق توحیدی را به ذکرپرداز اعطا می‌کند. ذکر استادمحور، به ذکرپرداز توان استکشاف غیب و معارف ولایی و حقایق توحیدی را می‌دهد؛ آن هم در بستری طبیعی، وفق و نرم که ذکرپرداز خود را با مبدء ذکر به صورت معقول و مشروع و بدون قهر و غلبه و بدون فشارهای آسیب‌زا و گمراه کننده مرتبط می‌کند. این نوع ذکر، در بستری طبیعی و مشروع، فرد را با مبدأ الهی مرتبط می‌سازد و از فشارهای آسیب‌زا و گمراه‌کننده مصون می‌دارد. این ارتباط، که بدون اجبار و با رویکردی نرم و معقول صورت می‌گیرد، به کشف معارف عمیق و پایدار منجر می‌شود. ذکر استادمحور، همچون پلی نورانی که به سوی غیب کشیده شده، دستاوردهای معنوی را آشکار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش

این بخش به دستاوردهای ذکر استادمحور پرداخت و تأکید کرد که این ذکر، در بستری طبیعی، به کشف غیب و معارف ولایی منجر می‌شود.

نقد کتب اذکار غیرتخصصی

بسیاری از کتب نوشته‌شده درباره خواص اذکار، به دلیل فقدان تخصص و تجربه استاد کارآزموده، فاقد خاصیت معنوی و علمی هستند. همین‌جا خاطرنشان شویم بسیاری از کتاب‌هایی که در باب خواص اذکار نوشته شده، چون به دست استاد کارآزموده قلمی نگردیده است، اذکار توصیه‌شده در آن هیچ خاصیتی ندارد و اگر کسی آن‌ها را هزاران بار نیز تکرار کند، نتیجه‌ای از آن نمی‌بیند. این اشکال و نقد حتی به برخی از ذکرها و اوراد توصیه‌شده در «مفاتیح‌الجنان» نیز وارد می‌باشد و این کتاب نیاز به تهذیب و پالایش و به اجتهاد و استنباط متکّی به تخصص در دانش ولایی ذکر دارد. کسی‌که چنین اذکاری را به تمسخر و ریشخند می‌گیرد، با آنکه ضلعی از فهم را دارد، اما خود در یافت ریشه‌ی مشکل و دیگر اضلاع بسیار مهم و بنیادیِ نقد، ناتوان و راجل می‌باشد. حتی برخی اذکار توصیه‌شده در منابعی مانند «مفاتیح‌الجنان» نیازمند تهذیب و بازنگری تخصصی است. این کتب، بدون پشتوانه علمی و ولایی، نمی‌توانند تأثیر معنوی لازم را داشته باشند. نقد این کتب، نه به معنای رد کامل آنها، بلکه دعوت به بازنگری علمی و تخصصی برای اطمینان از صحت و کارآمدی اذکار است. این نقد، همچون چراغی که نقاط تاریک را روشن می‌کند، کتب غیرتخصصی را به سوی تهذیب هدایت می‌نماید. انتقادات در حوزه علم دینی، بر لزوم تخصص تأکید دارد و نشان‌دهنده نیاز به بازنگری علمی در منابع است، بدون آنکه به رد کامل منجر شود.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، نقد کتب غیرتخصصی بررسی شد و تأکید گردید که این کتب نیازمند تهذیب و بازنگری علمی هستند تا کارآمدی معنوی خود را بازیابند.

اهمیت تغذیه مناسب برای ذکرپرداز

برای تأثیرگذاری ذکر، تغذیه حلال و طیب ضروری است. مصرف گوشت باید محدود و مناسب باشد، و مواد غذایی لطیف مانند میوه‌جات، سبزیجات، و لبنیات در اولویت قرار گیرند. برای ذکرپرداز، افزون بر لزوم حلال‌خواری، مصرف گوشت حیوانی مناسب نیست و در صورت نیاز، تنها آب‌گوشت مصرف شود. بلکه چیزی که نفس را لطیف و همراه ذکر می‌کند استفاده از میوه‌جات به‌خصوص سیب؛ و مایعات به‌خصوص آب‌میوه‌ها؛ سبزی جات، به‌خصوص ریحان؛ حبوبات، به‌خصوص عدس که قلب را روشن می‌کند و لبنیات، به‌خصوص دوغ می‌باشد و در صورت مصرف نان، نان خشک مناسب می‌باشد. در مصرف گوشت، گوشت نرم بهتر از گوشت سفت می‌باشد؛ بنابراین گوسفند شیشک و فیله‌ی آن بهتر از راسته و سردست بهتر از ران و مواضعی است که با خاک و زمین ارتباط دارد. ذکر برای پرورش و رشد نیازمند تغذیه‌ی مناسب و حلال و طیب و دوری از مصرف حرام و ارتزاق پست و سست و غیرطیب می‌باشد، وگرنه ذکرگفتن بر لقمه‌ی حرام مانند زیر باد گذاشتن تیوپ پنچر می‌باشد. تغذیه حلال، قلب و نفس را برای پذیرش ذکر آماده می‌کند، در حالی که لقمه حرام، اثر ذکر را خنثی می‌سازد. توصیه به مصرف موادی مانند سیب، ریحان، عدس، و دوغ، به دلیل تأثیر آنها بر لطافت نفس است. این رژیم غذایی، مشابه رژیم‌های درمانی در پزشکی است که برای بهبود سلامت جسم و روان طراحی می‌شود. در اینجا، تغذیه به عنوان عاملی معنوی و جسمانی در کارآمدی ذکر نقش دارد. تغذیه مناسب، همچون خاک حاصلخیزی که بذر ذکر را بارور می‌سازد، تأثیرگذاری آن را افزایش می‌دهد.

جمع‌بندی بخش

این بخش به اهمیت تغذیه برای ذکرپرداز پرداخت و تأکید کرد که تغذیه حلال و لطیف، شرط لازم برای تأثیرگذاری ذکر است و رژیم غذایی خاصی را توصیه می‌نماید.

زمان مناسب برای ذکر

بهترین زمان برای ذکر، بین فجر صادق و طلوع آفتاب، و همچنین سحر و طلوع کاذب است. بهترین زمان برای ذکر، میان دو طلوع (فجر صادق و صبح و طلوع آفتاب) است. اولیای خدا به هیچ‌وجه از این زمان و نیز از وقت سحر و طلوع کاذب و به تعبیر دقیق، وقت اصباح غافل نمی‌شوند و این هنگامه‌ی معرکه در باب ذکر و معرفت را از دست نمی‌دهند. ذکرهایی که در تعقیبات نماز صبح گفته می‌شود، شخص را از خوداتکایی بیرون می‌آورد و به خداباوری و حقّاتکایی و گام‌برداشتن با گام‌های حق‌تعالی می‌رساند. برخی از ذکرها نیز برای فصل سرما و زمستان یا فصل گرما و تابستان یا فقط برای شب و ظلمات آن مناسب می‌باشند و اثردهی این ذکرها در غیر وقت اختصاصی تعیین‌شده کاهش می‌یابد. این زمان‌ها، به دلیل ویژگی‌های معنوی و معرفتی خاص خود، برای ذکر و معرفت الهی مناسب هستند. اذکار تعقیبات نماز صبح نیز نقش مهمی در تقویت خداباوری و حق‌اتکایی دارند. برخی اذکار برای فصول یا اوقات خاص (مانند شب یا زمستان) مناسب‌تر هستند، و رعایت این زمان‌بندی، تأثیر ذکر را افزایش می‌دهد. زمان مناسب، همچون لحظه‌ای طلایی که نور الهی تابان می‌شود، بهترین فرصت برای ذکر است.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، زمان مناسب ذکر بررسی شد و تأکید گردید که زمان‌های خاص مانند میان دو طلوع، تأثیر ذکر را افزایش می‌دهد و اذکار تعقیبات نماز صبح، به خداباوری منجر می‌شود.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

دانش ذکر الهی، به عنوان علمی پیچیده و فوق‌تخصصی، ریشه در تعالیم قرآن کریم دارد و از طریق انس با این کتاب آسمانی، تحت هدایت استاد کارآزموده، به بار می‌نشیند. قرآن کریم، با ارائه اصول علمی و تجربی، نه‌تنها منبع اصلی این دانش است، بلکه با چالش‌پذیری و سهولت در عین دقت، راه را برای پژوهش و فهم عمیق هموار می‌سازد. نقش استاد در تجویز اذکار مناسب، همراهی معنوی او، و توجه به تغذیه و زمان‌بندی ذکر، از عوامل کلیدی در کارآمدی این علم هستند. نقد کتب غیرتخصصی و تأکید بر بازنگری علمی آنها، ضرورت تخصص در این حوزه را برجسته می‌کند. این کتاب، با حفظ وفاداری به محتوای اصلی، تلاش کرد تا با زبانی فاخر و علمی، دانش ذکر را برای مخاطبان تحصیل‌کرده و متخصص تبیین کند، و امیدوار است زمینه‌ساز پژوهش‌های عمیق‌تر در این حوزه باشد. دانش ذکر، همچون درختی تنومند که ریشه در خاک قرآن کریم دارد، میوه‌های معرفت را به بار می‌آورد و پژوهشگران را به سایه‌سار خود فرا می‌خواند.