متن تحقیق

تمهید القواعد: تبیین معارف توحیدی در پرتو عقل و نقل

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه سوم)

دیباچه: درآمدی بر نقش اولیای الهی در گشایش معرفت توحیدی

کتاب تمهید القواعد، اثر گران‌سنگ صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، یکی از متون محوری در عرفان نظری است که شرحی عمیق و نظام‌مند بر قواعد التوحید ابوحامد اصفهانی ارائه می‌دهد. این اثر، با تمرکز بر مفاهیم بنیادین عرفان اسلامی، به‌ویژه وحدت شخصیه وجود و نقش بی‌بدیل انبیا و اولیا در انتقال معرفت توحیدی، جایگاهی ویژه در مطالعات عرفانی دارد. بخش سوم این اثر، که محور این نوشتار است، به تبیین نقش اولیای الهی در جمع بین براهین عقلی و نوامیس نقلی، نقد شبهات فلاسفه قاصر، و گشایش معارف توحیدی در پرتو برکت اسلام می‌پردازد. این بخش، با نگاهی به دشواری‌های تاریخی در مسیر معرفت توحیدی، گشایش کنونی این معارف را مرهون هدایت قرآن کریم، مأثورات ولایی، و فداکاری اولیای الهی می‌داند.

بخش نخست: نقش اولیای الهی در هماهنگی عقل و نقل

تبیین توحید در پرتو براهین عقلی و نوامیس نقلی

اولیای شریف الهی، چون به تحقیق در معانی توحید می‌پردازند، با جمع میان براهین عقلی و نوامیس نقلی به چنان توفیقی دست می‌یابند که فراتر از آن متصور نیست. اینان، شبهات برخی فلاسفه قاصر را، که از تطبیق نصوص وحیانی با نظر صحیح و صریح عاجزند، دفع کرده و در سایر علوم حقیقی و معارف یقینی، مواضع خلل و لغزش این فلاسفه را آشکار می‌سازند. این روشنگری، به‌گونه‌ای است که محل ابهام روشن شده و مطالب نادرست، چون ستارگان کم‌نور (السُّهَاء)، از حقیقت درخشان، چون خورشید (الشَّمْس)، متمایز می‌گردد.

ولذا تَرى أولياءَه الشَّريفةَ إذا حاوَلوا تحقيقَ معاني التوحيد وفَّقوا بينَ البراهين العقليّة والنَّواميس النَّقليّة بما لا يَتصوّرُ عليه المزيدُ، حيث يَدفعونَ شبهاتِ بعض الفلاسفة القاصرين عن تطبيق ما أفادهم النَّظرُ الصَّحيحُ لما أُنزلَ عليهم من النصّ الصريح، وكذلك في سائر العلوم الحقيقيّة والمعارف اليقينيّة، قد بَيَّنوا مواقعَ خَلَلِهم، وأظهروا مواضعَ زَلَلهم، بما يُستبانُ منه محلَّ اللَّبْس، ويَتميَّز به السُّهاءُ من الشَّمس

این هماهنگی میان عقل و نقل، چونان پلی استوار است که اولیای الهی بر آن گام نهاده و شبهات فلاسفه‌ای را که در دام جدل گرفتار آمده‌اند، با نور معرفت و شهود دفع کرده‌اند. اینان، با تبیین مواضع خطای فلاسفه، چونان باغبانانی ماهر، شاخه‌های ناسالم را از درخت معرفت جدا ساخته و میوه‌های حقیقت را در دسترس همگان قرار داده‌اند.

نقش صدرالمتألهین در تطبیق عقل و شرع

صدرالمتألهین، حکیم برجسته عرفان نظری، در مسائل متعدد به هماهنگی میان عقل و شرع اشاره کرده و می‌فرماید:

فلنذكر أدلَّةً سمعيّةً لهذا المطلب حتّى يَعلمَ أنَّ الشَّرعَ و العقلَ متطابقان في هذه المسألة كما في سائر الحكميات. و حاشَى الشريعةُ الحقّةُ الإلهيّةُ البيضاءُ أن تكونَ أحكامُها مصادمةً للمعارف اليقينيّة الضروريّة. و تَبّآ لفلسفةٍ تكونُ قوانينُها غيرَ مطابقةٍ للكتاب و السُّنّة

برای اثبات این مطلب (تجرّد نفس انسانی)، دلایلی شنیداری از آیات و روایات ذکر می‌کنیم تا دانسته شود که عقل و شرع در این مسئله، مانند دیگر مسائل حکمی، با یکدیگر تطابق دارند. حاشا که شریعت سپید حق الهی، احکامش با معارف یقینی بدیهی برخورد و تصادم داشته باشد. نابود باد فلسفه‌ای که قوانینش با کتاب و سنت هماهنگ نباشد.

این سخن، چونان مشعلی فروزان، راه هماهنگی عقل و شرع را روشن می‌سازد. صدرالمتألهین، با تلاش در تطبیق نصوص شرعی و براهین عقلی، کوشیده است تا شبهات را برطرف کند و خلل‌های موجود در آرای فلاسفه مشائی را آشکار سازد. هرچند برخی مسائل، مانند معاد، همچنان چالش‌هایی در تطبیق کامل داشته‌اند، اما تلاش او در این مسیر، چونان ستاره‌ای درخشان در آسمان حکمت اسلامی می‌درخشد.

بخش دوم: دشواری‌های تاریخی در مسیر معرفت توحیدی

مشقت‌های دستیابی به معرفت

در مسیر معرفت و شناخت حقیقت، انسان‌ها سختی‌ها و مشقت‌های فراوانی متحمل شده‌اند. این راه، چونان مسیری پرپیچ‌وخم در کوهستان‌های صعب‌العبور، نیازمند صبر و استقامت بوده است. در گذشته، افشای معارف توحیدی گاه به ریختن خون اولیای الهی منجر می‌شد، اما امروز، به برکت اسلام، قرآن کریم، و مأثورات ولایی، این معارف چون گنجی آماده در دسترس خاص و عام قرار گرفته است.

در بیان مقدمه علمی کتاب، تا رسیدن به متن اصلی، مسئله‌ای دردناک مطرح می‌شود: مسیر معرفت و شناخت حقیقت، همواره با سختی‌های جانکاه همراه بوده است. انسان‌ها در این راه، چون مسافرانی در بیابانی پرخطر، آزارها و مصیبت‌های بسیار دیده‌اند. اما اکنون، به برکت اسلام، قرآن کریم، و هدایت اولیای معصومین، این معارف ربوبی چون میوه‌ای رسیده بر شاخسار درختی تنومند، برای همگان قابل چیدن است.

گشایش معارف در عصر اسلام

امروز، به برکت اسلام، قرآن کریم، عصمت، و مأثورات ولایی اولیای معصومین، معارف ربوبی به‌گونه‌ای شکوفا شده که امکان بحث آشکار درباره آن‌ها فراهم گشته است. متونی چون دعای کمیل، صحیفه سجادیه، دعای عرفه، و زیارت جامعه کبیره، چون جواهراتی درخشان، زمینه را برای دسترسی آسان به این معارف گشوده‌اند.

هذا، وإنّ زمانَنا هذا قد بلَغ منتهى كمالِه، واستوى دوحةُ إقبالِه، وحانَ أَوانُ اجتناءِ ثِمارِه، وكشفِ القِناع عن مخدَّراتِ أبكاره بما استَنارتْ على صفحاتِ أيّامِه، من الآثارِ الموجودةِ في الكتب المنزّلِة السَّماويّةِ والزُّبرِ الكشفيّةِ العاليّةِ

زمان ما به بلندای کمال خویش رسیده و درخت اقبالش به استواری درآمده است. اکنون زمان چیدن میوه‌های معرفت و برداشتن پرده از نوامیس پنهان فرا رسیده است؛ چرا که آثار موجود در کتاب‌های آسمانی و زُبُر کشفی والا، صفحات این ایام را روشن ساخته است.

این گشایش، چونان گشوده شدن دروازه‌های بهشتی است که پیش‌تر جز با ریاضت‌های شاق در دسترس نبود. متون عرفانی، چون چشمه‌هایی زلال، معارف را به سوی تشنگان حقیقت جاری ساخته‌اند.

بخش سوم: نقد فلاسفه مشائی و کندی معرفت

معرفت اصیل حکمای صدر اول

حکمای صدر اول، چون لقمان (آغاثاذیمون)، ادريس (هرمس)، شیث (فیثاغورث)، و افلاطون الهی، معرفت ربوبی را به‌صورت اصیل و در صراط انبیا دنبال می‌کردند. اینان، به دلیل نزدیکی به معرفت وحیانی، از اصالت بیشتری برخوردار بودند و خود در زمره انبیا و اولیای الهی بودند.

على أنَّ المختارَ عند الصَّدر الأوّل من الحكماء الَّذين هم من جملة الأصفياء من الأنبياء والأولياء على ما أَخْبَرَ عنه المورِّخون كآغاثاذيمون المدعوّ بلسان الشريعة ب «لقمان»، وهرمسِ الهرامسه، المدعوّ ب «إدريس»، وفيثاغورث المدعوّ ب «شيث»، وأفلاطن الالهيّ، ليس إلّا هذا

برگزیده حکیمان صدر اول، که از زمره برگزیدگان و از پیامبران و اولیا بودند، چنان‌که تاریخ‌نگاران از آن خبر داده‌اند، مانند آغاثاذیمون که در زبان شرع «لقمان» خوانده می‌شود، هرمس الهرامسه که «ادريس» نامیده شده، فیثاغورث که «شیث» گفته می‌شود، و افلاطون الهی، جز بر این مبنا (وحدت شخصیه وجود) نبوده‌اند.

کندی معرفت در مشائیان

فلاسفه مشائی، به‌ویژه متأخرین از شاگردان ارسطو، با گرفتار شدن در جدل و مغالطه، معرفت را در قالب الفاظ و عبارات محدود کرده و از پویایی آن کاستند. اینان، راه استفاضه و فهم حکمت حقیقی را منحصر به حجت محض و بحث صرف کردند، و از این‌رو، پرده‌های شبهات تاریک، که از قواعد جدلی برآمده بود، آنان را از دریافت حقیقت در مسئله روشن توحید بازداشت.

لكنَّ المتأخّرينَ من أصحاب المعلّم الأوّل؛ أعني المشَّائينَ، لمّا قَصَروا طريقَ الاستفاضة واستعلامِ الحكمة الحقّة على الحجّة المحضة والبحث البَحْتِ، حَجَزَهم حُجبُ الشُّبهاتِ المظلمةِ ـ الناشئة ممّا أسِّست عليه مناهجهم من القواعد الجدليّة ـ عن أن يَتفطّنوا لما هو الحقّ في تلك المسألة الجليّة

متأخرین از اصحاب معلم اول، یعنی مشائیان، چون راه استفاضه و فهم حکمت حق را منحصر به حجت محض و بحث صرف کردند، پرده‌های شبهات تاریک، که از قواعد جدلی برآمده بود، آنان را از هوشمندی در دریافت حقیقت در این مسئله روشن بازداشت.

شگفت‌آور آن‌که برخی از این فلاسفه، که در پی تحقیق یا تدقیق بودند، جز منع و نقض به مطالب نیفزودند. تألیفاتشان، چون انبوهی از تاریکی‌ها که بر یکدیگر انباشته شده، جز اندکی را از ظلمت دیجور رهایی نبخشید. قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (خداوند به آنان ستم نکرد، بلکه خودشان به خویشتن ستم کردند).

این کندی معرفت، چونان افتادن در چاهی عمیق است که نور حقیقت را از دیدگان پنهان می‌دارد. مشائیان، به جای گشودن دروازه‌های حکمت، با جدل و مغالطه، راه را بر حقیقت‌جویان بستند.

بخش چهارم: بداهت حقیقت الهی و نقد اثبات وجود خدا

بداهت توحید در قرآن کریم

تلاش برای اثبات وجود خدا، به‌ویژه در رویکرد مشائیان با توسل به دور و تسلسل، از اساس نادرست است. حقیقت الهی، چون آتشی فروزان بر فراز منار، واضح‌تر از آن است که نیازمند اثبات باشد. تصدیق وجود خدا بدیهی است، اما تصور آن نیازمند کسب معرفت است. قرآن کریم، با لسان صفات و ثبوت، بر توحید تأکید دارد و از اثبات وجود خدا بی‌نیاز است. آیاتی چون قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (بگو او خدای یگانه است) و شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ (خدا گواهی داد که جز او خدایی نیست)، راه وصول به حقیقت و قرب الهی را تعلیم می‌دهند، نه اثبات وجود.

كَمْ ذا تَلوُحُ بالشُّعْبَتَيْنِ والعَلَم والأمرُ أَوْضَحُ من نارٍ عَلى عَلَمٍ

چه اندازه به کمک ابزار نجومی رصدی «ذات شعبتین» و «علم» حقیقت آشکار می‌گردد، حال آنکه حقیقت هویداتر از آتش یا شمشیر درخشان بر بلندا است.

این بداهت، چونان خورشیدی است که نیازی به چراغ برای آشکار شدن ندارد. قرآن کریم، با آیاتی چون إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم)، راه قرب به حقیقت را به انسان می‌آموزد، نه آنکه در پی اثبات آن باشد.

نقش اولیا در روشنگری معارف

اولیای الهی، با تبیین مواضع خلل و لغزش فلاسفه، حقایق را آشکار ساخته و مطالب نادرست را از حقایق متمایز کردند. این روشنگری، چونان جداسازی گوهر از سنگ است که حقیقت را از شبهات جدا می‌سازد.

قد بَيَّنوا مواقعَ خَلَلِهم، وأظهروا مواضعَ زَلَلهم، بما يُستبانُ منه محلَّ اللَّبْس، ويَتميَّز به السُّهاءُ من الشَّمس، كلُّ ذلك إنّما هي شَعْشَعةٌ من ذُكاءٍ تُميطُ لَيْلا أدْهم، بل شِنْشِنَةٌ أعرفُها من أخزم

اولیای الهی، مواضع خلل و لغزش فلاسفه را آشکار کرده و با روشنگری، محل ابهام را روشن ساختند، به‌نحوی که مطالب نادرست (سهاء) از حقیقت درخشان (شمس) متمایز شد. این همه، شعاع روشنی است از ذکاء که شب تار را کنار می‌زند، بلکه شنشنه‌ای است که از اخزم می‌شناسم.

عبارت «شنشنة أعرفها من أخزم»، ضرب‌المثلی عربی است که به کنیه جد حاتم طایی، ابواخزم، اشاره دارد. اخزم بشر، به خشونت شهرت داشت و فرزندانش او را خون‌آلود کردند. ابواخزم گفت: «ان بني رملوني بالدم، شنشنة أعرفها من أخزم» (فرزندانم مرا با خون آلودند؛ خویی که آن را از اخزم می‌شناسم). این تمثیل، نشان‌دهنده روشنی و تازگی معارف اولیاست که چون نوری نو، تاریکی شبهات را می‌زداید.

بخش پنجم: گشایش معارف توحیدی در عصر کنونی

کمال معارف و دسترسی همگانی

در زمان کنونی، معارف توحیدی به منتهای کمال خود رسیده و درخت اقبال این مباحث استوار و مستحکم شده است. اکنون زمان چیدن میوه‌های معرفت فرا رسیده و پرده از نوامیس پنهان برداشته شده است. معارفی که پیش‌تر جز با ریاضت‌های شاق در دسترس نبود، امروز چون آبی زلال برای خاص و عام جاری است.

ولَعْمِرِنا تَجِدُ ما لا تَصِلُ إليه الأكابرُ إلّا بعد ارتياضِ نفوسهم بالرِّياضات المُتعبةِ الشَّاقَّةِ، مَدَى اللَّيالي والأيّام، قد صارَ مُضْغَةً للخاصِّ والعام، وما كانَ افشائُهُ أَفتى؟ بإهراق دَمِ الكُبار، قد أَصبحَ في الاشتِهار كالشَّمس في رابعةٍ من النَّهار

به جان خود، در این زمان معارفی در دسترس است که بزرگان پیشین تنها پس از ریاضت‌های شاق و طولانی به آن‌ها دست می‌یافتند. افشای این معارف، که پیش‌تر به قتل اولیا منجر می‌شد، اکنون به‌صورت آشکار و برای خاص و عام در دسترس است، چون خورشیدی در وسط روز.

این گشایش، چونان شکوفایی باغی است که پس از سال‌ها انتظار، میوه‌هایش در دسترس همگان قرار گرفته است. مأثورات ولایی، چون چشمه‌ای جوشان، معارف را به سوی تشنگان حقیقت جاری ساخته و راه را برای وصول به توحید هموار کرده است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بخش سوم تمهید القواعد، با تبیین نقش اولیای الهی در هماهنگی عقل و نقل، برتری معرفت عرفانی مبتنی بر وحی و شهود را بر رویکردهای جدلی فلاسفه مشائی نشان می‌دهد. این اثر، با تأکید بر گشایش معارف توحیدی در عصر اسلام، مرهون قرآن کریم، مأثورات ولایی، و فداکاری اولیا و شهدا، دسترسی به این معارف را برای خاص و عام ممکن ساخته است. نقد شبهات فلاسفه قاصر و تبیین بداهت حقیقت الهی، از محورهای اصلی این بخش است که با استناد به آیات قرآن کریم، مانند شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ، بر توحید و وحدت شخصیه وجود تأکید دارد. این متن، چونان گوهری گران‌بها، راه را برای پژوهشگران عرفان نظری هموار می‌سازد و بر نقش بی‌بدیل انبیا و اولیا در این مسیر تأکید می‌ورزد. معارف توحیدی، که زمانی در پس پرده‌های ریاضت و خطر پنهان بود، امروز چون خورشیدی درخشان، در دسترس همگان قرار گرفته و راه قرب به حق را روشن ساخته است.