متن تحقیق

بررسی موضوع علم عرفان در تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۷)

دیباچه: جایگاه عرفان نظری در منظومه علوم

کتاب «تمهید القواعد»، اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، عارف و حکیم برجسته قرون هشتم و نهم هجری، شرحی ژرف و نظام‌مند بر «قواعد التوحید» ابوحامد محمد اصفهانی است. این اثر، با رویکردی عرفانی و برهانی، به تبیین حقیقت وجود و توحید پرداخته و جایگاهی ممتاز در عرفان نظری اسلامی دارد. محور بحث در این بخش، تبیین موضوع علم عرفان، یعنی «مطلق الوجود» یا «حق»، و اثبات ویژگی‌های اعمیت، ابینیت و اقدمیت آن نسبت به سایر علوم، به‌ویژه فلسفه، است. این تبیین، با استناد به حصر عقلی علوم به سه دسته (طبیعی، ریاضی، الهی) و اندراج همه آن‌ها تحت موضوع عرفان، جایگاه این علم را به‌عنوان اعلای علوم تثبیت می‌کند. نوشتار حاضر، با زبانی فصیح و متین، به تحلیل و بازنویسی این مبحث پرداخته و با افزودن توضیحات تکمیلی، پیوندهای معنایی و ساختاری منسجم، محتوای اصلی را برای پژوهشگران و طالبان معرفت به گونه‌ای روشن و جامع عرضه می‌دارد.

بخش نخست: حصر عقلی علوم و اندراج آن‌ها تحت عرفان

متن اصلی:
ثَمَّ لَمَّا تُقُرِّرَ بِحُكْمِ الْحَصْرِ الْعَقْلِيِّ أَنَّهُ لَيْسَ وَلَا وَاحِدٍ مِنَ الْمَفْهُومَاتِ إِلَّا وَهُوَ مُنْدَرِجٌ تَحْتَ مَوْضُوعِ أَحَدٍ مِنَ الْعُلُومِ الثَّلَاثَةِ؛ أَعْنِي الْعِلْمَ ال Bevorderthema الْمَنْسُوبَ إِلَى الطَّبِيعَةِ وَمَا بَعْدَهَا وَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَهُمَا انْدِرَاجَ مَوْضُوعِ مَا هُوَ الْأَعْلَى مِنْ تِلْكَ الْعُلُومِ تَحْتَ مَوْضُوعِ هَذَا الْعِلْمِ، ظَهَرَ وَجُوبُ عُمُومِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَائِرِ الْمَفْهُومَاتِ مُطْلَقًا.
ترجمه:
چون به حکم حصر عقلی مقرر شد که هیچ‌یک از مفاهیم کلی وجود ندارد مگر آنکه تحت موضوع یکی از علوم سه‌گانه، یعنی علم منسوب به طبیعت، ماورای طبیعت (الهی) و میان این دو (ریاضی)، مندرج است، و همه این مفاهیم در موضوع علم فلسفه داخل‌اند و خود فلسفه نیز در مجموعه موضوع عرفان جای دارد، از این‌رو لازم می‌آید که موضوع علم عرفان اعم از همه مفاهیم و روشن‌ترین آن‌ها از حیث معنا و پیشین‌ترین از حیث تصور باشد.

بر اساس حصر عقلی، علوم به سه دسته طبیعی، ریاضی و الهی تقسیم می‌شوند. علوم طبیعی به مفاهیمی می‌پردازند که وجود ذهنی و خارجی آن‌ها به ماده وابسته است، مانند جسم که موضوع این علم است. علوم ریاضی به مفاهیمی اختصاص دارند که در وجود ذهنی از ماده بی‌نیازند، اما در وجود خارجی به ماده وابستگی دارند، مانند عدد که معدود آن در خارج به ماده نیاز دارد. علوم الهی یا فلسفه، به مفاهیمی می‌پردازند که نه در ذهن و نه در خارج به ماده نیاز ندارند. با این حال، همه این علوم و موضوعاتشان تحت موضوع علم عرفان، یعنی «مطلق الوجود»، مندرج‌اند. این اندراج، به دلیل جامعیت موضوع عرفان است که همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد، از مادی تا مجرد، و از طبیعی تا الهی.

بخش دوم: اعمیت، اقدمیت و ابینیت موضوع عرفان

متن اصلی:
وَوَجُوبُ كَوْنِهِ أَبْيَنَهَا مَعْنًى وَأَقْدَمَهَا تَصَوُّرًا أَيْضًا؛ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ بَيْنَ الْمَفْهُومَاتِ مَا هُوَ أَبْيَنُ مِنْهُ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ هُوَ أَعَمَّ الْمَفْهُومَاتِ مُطْلَقًا، وَإِلَّا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْخَاصُّ أَبْيَنَ مِنَ الْعَامِّ، وَذَلِكَ مُحَالٌ.
ترجمه:
و وجوب اینکه موضوع عرفان روشن‌ترین معنا و پیشین‌ترین تصور را داشته باشد نیز به این دلیل است که اگر در میان مفاهیم، مفهومی روشن‌تر از آن باشد، لازم می‌آید که موضوع عرفان اعم‌ترین مفاهیم نباشد، یا اینکه خاص از عام روشن‌تر باشد، و این محال است.

اعمیت موضوع عرفان، یعنی «مطلق الوجود»، به معنای شمول آن بر همه مراتب وجود است. این اعمیت، عرفان را از فلسفه، که موضوع آن «وجود مطلق» (مقید به عاری بودن از خصوصیات) است، متمایز می‌کند. فلسفه، به دلیل قید عاری بودن از خصوصیات، علمی مقید است، در حالی که عرفان، با موضوع مطلق الوجود، همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد. این جامعیت، به اقدمیت و ابینیت عرفان منجر می‌شود، زیرا موضوعی که اعم است، نمی‌تواند مبین یا مقدم داشته باشد. اگر مفهومی روشن‌تر از موضوع عرفان وجود داشته باشد، لازم می‌آید که خاص از عام روشن‌تر باشد، و این محال است، زیرا خاص، بیان خود را از عام اخذ می‌کند، مانند آب که بیان کاسه آب و کوزه آب از آن گرفته می‌شود.

بخش سوم: اعمیت مبادی و مسائل عرفان

متن اصلی:
وَإِذَا ظَهَرَ انْدِرَاجُ سَائِرِ الْمَوْضُوعَاتِ تَحْتَ مَوْضُوعِ هَذَا الْعِلْمِ، ظَهَرَ حُكْمُ سَائِرِ الْمَسَائِلِ وَالْمَبَادِي الَّتِي هِيَ أَحْكَامُ الْمَوْضُوعِ وَمُبَيِّنَاتُ تِلْكَ الْأَحْكَامِ.
ترجمه:
چون داخل بودن موضوع دیگر علوم در دایره موضوع عرفان آشکار شد، حکم مسائل و مبادی دیگر که از احکام موضوع‌اند و احکام آن را روشن می‌کنند نیز به دست می‌آید.

هر علمی از سه رکن تشکیل شده است: موضوع، مبادی و مسائل. موضوع عرفان، به دلیل اعمیت، مبادی و مسائل آن را نیز اعم، ابین و اقدم می‌سازد. مسائل، احکام موضوع‌اند که پیش از تحلیل، مشکل و پس از تحلیل، حکم نامیده می‌شوند. مبادی، مبینات این احکام‌اند که دلایل و براهین اثبات احکام را فراهم می‌کنند. از آنجا که موضوع عرفان اعم است، مبادی و مسائل آن نیز نسبت به سایر علوم، اعم، ابین و اقدم‌اند. این ویژگی، عرفان را به علمی جامع تبدیل می‌کند که نه‌تنها موضوعات سایر علوم، بلکه مسائل و مبادی آن‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

بخش چهارم: نقد دیدگاه‌های فلسفی و تمایز عرفان

متن اصلی:
أَصْلًا فَلْسَفَةٌ تَصِيرُ مَقِيدَةً، مُطْلَقَةٌ لَيْسَتْ أَصْلًا.
ترجمه:
فلسفه، به دلیل محدود شدن به وجود مطلق، مقید است و مطلق نیست.

موضوع فلسفه، یعنی «وجود مطلق»، به دلیل قید عاری بودن از خصوصیات، مقید است و نمی‌تواند مطلق باشد. در مقابل، موضوع عرفان، یعنی «مطلق الوجود»، به دلیل فقدان هرگونه قید، همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد. این تمایز، عرفان را به علمی حقیقی و جامع تبدیل می‌کند که از محدودیت‌های فلسفه فراتر می‌رود. فلسفه، به دلیل قید ذهنی، به مفهومی محدود سوق داده می‌شود، در حالی که عرفان، با شمول همه مراتب وجود، از مادی تا مجرد، جایگاهی متعالی دارد.

بخش پنجم: نقد دیدگاه‌های عوام و متکلمان

دیدگاه عوام و متکلمان، که خدا و آخرت را در چارچوب مفاهیم مقید تصور می‌کنند، از حقیقت عرفانی دور است. عرفان، با بحث از مطلق الوجود، از این دیدگاه‌های محدود فراتر می‌رود. حتی بت‌پرستی، که معبود را در قالب محسوسات محدود می‌کند، در برابر عرفان ناقص است، زیرا موضوع آن اخص و محدود به محسوسات است.

متن اصلی:
كَافِرٌ يَقُولُ لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَىٰ
ترجمه:
کافران می‌گویند: «تا ما را به خدا نزدیک‌تر کنند» (سوره زمر، آیه ۳).

کافران، با استناد به آیه کریمه، ادعا می‌کنند که بت‌پرستی آن‌ها را به خدا نزدیک می‌کند. اما این دیدگاه، به دلیل محدود شدن به معبود محسوس، با عرفان که موضوع آن مطلق الوجود است، قابل مقایسه نیست. عرفان، با شمول همه مراتب وجود، از این دیدگاه‌های محدود فراتر می‌رود.

بخش ششم: تبیین موضوع عرفان: الوجود و الحق

متن اصلی:
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ: أَنَّ التَّعْبِيرَ عَمَّا يَصْلَحُ لِأَنْ يَكُونَ مَوْضُوعًا لِهَذَا الْعِلْمِ مِنَ الْمَعْنَى الْمُحِيطِ وَالْمَفْهُومِ الشَّامِلِ الَّذِي لَا يَشُذُّ مِنْهُ شَيْءٌ، وَلَا يُقَابِلُهُ شَيْءٌ عَسِيرٌ جِدًّا. فَلَوْ عُبِّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْوُجُودِ الْمُطْلَقِ أَوْ الْحَقِّ إِنَّمَا ذَلِكَ تَعْبِيرٌ عَنِ الشَّيْءِ بِأَخَصِّ أَوْصَافِهِ الَّذِي هُوَ أَعَمُّ الْمَفْهُومَاتِ هَيْهُنَا؛ إِذْ لَوْ وَجِدَ لَفْظٌ يَكُونُ ذَا مَفْهُومٍ مُحَصَّلٍ أَشْمَلَ مِنْ ذَلِكَ وَأَبْيَنَ، لَكَانَ أَقْرَبَ إِلَيْهِ وَأَخَصَّ بِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ هُوَ الصَّالِحَ لِأَنْ يُعَبَّرَ بِهِ عَنْ مَوْضُوعِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ الْمُطْلَقِ لَا غَيْرَ.
ترجمه:
چون دانستی که موضوع عرفان اعم، اقدم و ابین موضوعات است، بدان که تعبیری شایسته برای موضوع این علم، که معنای چیره و مفهوم فراگیری است که نه چیزی از آن خارج است و نه چیزی در برابر آن است، به‌جد دشوار است. اگر با واژه «وجود مطلق» یا «حق» از آن یاد شود، این دو نیز تعبیری از چیزی به اخص اوصافی است که در اینجا عام‌ترین مفهوم است. و اگر لفظی باشد با مفهومی معنادار و گسترده‌تر و روشن‌تر از آن، همان به این موضوع نزدیک‌تر و ویژه‌تر است و شایسته است که از موضوع مطلق علم الهی با آن تعبیر شود، نه چیز دیگر.

موضوع علم عرفان با الفاظ «الوجود» و «الحق» بیان می‌شود. این دو لفظ، به دلیل شمول و جامعیت، مناسب‌ترین گزینه‌ها برای تبیین موضوع عرفان‌اند. «الوجود» به لحاظ تعلیمی و «الحق» به لحاظ سلوکی به کار می‌روند، اما هر دو به یک حقیقت واحد اشاره دارند. با این حال، الفاظ ناسوتی، به دلیل ماهیت کثرتی خود، نمی‌توانند حقیقت وحدتی مطلق الوجود را به‌طور کامل بیان کنند. این محدودیت، به اصل «یُدرَکُ وَ لَا یُوصَف» (درک می‌شود، اما وصف نمی‌شود) اشاره دارد که نه‌تنها در امور اخروی، بلکه در امور دنیوی نیز صادق است. حقیقت مطلق الوجود، به دلیل بساطت و شمول، فراتر از ظرفیت الفاظ است، مانند نوری که در آینه‌های کثرت منعکس می‌شود، اما ذات آن در هیچ آینه‌ای به تمامی جای نمی‌گیرد.

بخش هفتم: محدودیت الفاظ در برابر حقیقت

الفاظ، به دلیل ماهیت کثرتی خود، در برابر حقیقت وحدتی مطلق الوجود کوتاه می‌آیند. این محدودیت، نه‌تنها در بیان حقیقت الهی، بلکه در همه امور صادق است. لفظ، مانند ظرفی است که نمی‌تواند همه ابعاد معنای وحدتی را در خود جای دهد. وجود و حق، به‌عنوان اعم‌ترین و ابین‌ترین مفاهیم، فاقد مقابل‌اند، زیرا حتی عدم نیز در ظرف وجود متلبس می‌شود. این ویژگی، وجود را به مفهومی منحصربه‌فرد تبدیل می‌کند که هیچ لفظی نمی‌تواند به‌طور کامل آن را بیان کند.

جمع‌بندی

این بخش از «تمهید القواعد»، با استناد به حصر عقلی علوم به سه دسته طبیعی، ریاضی و الهی، و اندراج همه آن‌ها تحت موضوع عرفان (مطلق الوجود)، اعمیت، ابینیت و اقدمیت عرفان را نسبت به همه علوم، به‌ویژه فلسفه، تثبیت می‌کند. موضوع عرفان، به دلیل شمول همه مراتب وجود، از محدودیت‌های فلسفه، که به وجود مقید محدود است، فراتر می‌رود. مبادی و مسائل عرفان نیز، به تبع اعمیت موضوع، اعم، ابین و اقدم‌اند. الفاظ «الوجود» و «الحق»، گرچه مناسب‌ترین گزینه‌ها برای بیان موضوع عرفان‌اند، به دلیل محدودیت ذاتی الفاظ ناسوتی، نمی‌توانند حقیقت مطلق الوجود را به‌طور کامل بیان کنند. این نوشتار، با تبیینی روشن و جامع، راه را برای پژوهشگران عرفان نظری هموار ساخته و بر اهمیت تبیین دقیق معارف توحیدی تأکید می‌ورزد.