متن تحقیق

تمهید القواعد: تبیین موضوع عرفان و عوارض ذاتی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه نهم)

دیباچه: درآمدی بر موضوع عرفان و چالش عوارض ذاتی

کتاب شریف تمهید القواعد، نگاشته صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، شرحی ژرف و نظام‌مند بر قواعد التوحید ابوحامد محمد اصفهانی است. این اثر، با رویکردی عرفانی و برهانی، به تبیین حقیقت وجود و توحید پرداخته و جایگاهی والا در عرفان نظری اسلامی دارد. بخش نهم این اثر، به ادامه کاوش در موضوع علم عرفان، یعنی مطلق الوجود، و چالش فقدان عوارض ذاتی متعارف در آن معطوف است. پس از تثبیت وجود به‌عنوان موضوع عرفان و نقد قاعده متعارف علوم، این بخش با طرح اشکالات و پاسخ‌های دقیق، رابطه وجود، اسماء و صفات الهی را روشن می‌سازد. این نوشتار، با زبانی فصیح و ساختاری منسجم، به تبیین این مباحث پرداخته و با بهره‌گیری از تمثیلات و پیوندهای معنایی، مفاهیم را برای پژوهشگران روشن می‌کند.

بخش نخست: تبیین موضوع عرفان و چالش عوارض ذاتی

مطلق الوجود به‌عنوان موضوع عرفان

در عرفان نظری، موضوع علم عرفان به مطلق الوجود تعریف شده است که همه مراتب هستی را در بر می‌گیرد. این موضوع، به دلیل وحدت شخصی و شمول بی‌کران، از قواعد متعارف علوم، که هر علم را ملزم به بحث از عوارض ذاتی موضوع خود می‌داند، فراتر می‌رود. در علوم متعارف، مانند ریاضیات یا طبیعیات، عوارض ذاتی (محمولات بالصمیمه) موضوع، محور بحث‌اند؛ اما در عرفان، به دلیل عینیت اسماء و صفات الهی با ذات وجود، عارض ذاتی متعارف وجود ندارد. این ویژگی، عرفان را به‌عنوان علمی وحدتی متمایز می‌سازد که از قواعد علوم جزئی پیروی نمی‌کند.

طرح اشکال اولیه: فقدان عوارض ذاتی

اشکال نخست، که به‌صورت جدلی مطرح شده، بر این مبناست که اگر عرفان عوارضی داشته باشد، این عوارض نمی‌توانند ذاتی باشند، زیرا یا باید لذاته (بدون واسطه) یا لأمر یساویها (با واسطه مساوی) بر موضوع حمل شوند. متن اصلی اشکال چنین است:

سَلَّمْنَاهُ، لَکِنْ نَمْنَعُ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ اللَّحُوقُ لِذَاتِهِ أَوْ لِأَمْرٍ یُسَاوِیهَا، وَإِلَّا یَلْزَمُ عَدَمُ انْفِکَاکِ شَیْءٍ مِنَ اللَّوَاحِقِ عَنِ الْمَوْضُوعِ الْعَامِّ، فَالْعَامُّ لَا یَکُونُ عَامًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَحْمُولَاتِ مَسَائِلِهِ، فَلَا یَکُونُ جَعْلُهُ مَوْضُوعًا أَوْلَى مِنْ غَیْرِهِ مِنَ الْمَفْهُومَاتِ الْمُسَاوِیَةِ لَهُ.

ترجمه: پذیرفتیم که عرفان عوارضی دارد، اما منع می‌کنیم که این الحاق لذاته یا به امری مساوی با ذات باشد، وگرنه لازم می‌آید که هیچ‌یک از لواحق از موضوع عام جدا نشود. در این صورت، موضوع عام نسبت به محمولات مسائلش عام نخواهد بود و جعل آن به‌عنوان موضوع، اولی بر دیگر مفاهیم مساوی با آن نخواهد بود.

اگر اسماء و صفات الهی، مانند علم و قدرت، عارض بر وجود شوند، یا مساوی وجودند (که اعمیت وجود را نقض می‌کند) یا غیرمساوی‌اند (که عارض ذاتی نمی‌شوند و قريب می‌گردند). در هر دو صورت، قاعده متعارف علوم نقض می‌شود، زیرا موضوع یا از اعمیت ساقط شده یا عوارضش ذاتی نیستند.

تحلیل اشکال: نقض اعمیت یا ذاتی نبودن عوارض

این اشکال، با فرض وجود عوارض در عرفان، به دوگانه‌ای می‌رسد: اگر عوارض (اسماء و صفات) مساوی وجود باشند، وجود دیگر اعم نیست و موضوع عرفان از دست می‌رود، زیرا علم و قدرت نیز به همان اندازه عام می‌شوند. اگر غیرمساوی باشند، عارض ذاتی نبوده و قريب می‌شوند، که باز هم قاعده علوم را نقض می‌کند. این جدال، نشان‌دهنده تناقض در تعریف عوارض ذاتی برای موضوع عرفان است. به تعبیری، وجود چون آینه‌ای است که همه تصاویر را در خود منعکس می‌کند، اما هیچ‌یک از این تصاویر نمی‌توانند از آینه جدا شوند یا بر آن عارض گردند، مگر آنکه خود آینه باشند.

بخش دوم: مقتضای ذات بودن اسماء و صفات

اشکال دوم: عینیت اسماء و صفات با ذات

اشکال دوم، که جنبه‌ای برهانی دارد، بر مقتضای ذات بودن اسماء و صفات تأکید می‌کند:

وَأَیْضًا قَدْ تُقَرِّرُ عَلَى قَوَاعِدِ أَهْلِ التَّحْقِیقِ أَنَّ الْأَسْمَاءَ وَالْحَقَائِقَ کُلَّهَا إِنَّمَا هِیَ مِنْ مُقْتَضَیَاتِ الذَّاتِ نَفْسِهَا فِی نَفْسِهَا لِنَفْسِهَا، فَیَمْتَنِعُ أَنْ تَنْفَکَّ عَنْهَا فَإِنَّ مُقْتَضَى الذَّاتِ لَا یُمْکِنُ أَنْ یَتَخَلَّفَ عَنْهَا أَصْلًا، فَکَیْفَ یُتَصَوَّرُ حِینَئِذٍ عُمُومُ مَا دَلَّ عَلَیْهَا وَإِحَاطَتُهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْکَ الْحَقَائِقِ وَالْأَسْمَاءِ؟!

ترجمه: همچنین بر اساس قواعد اهل تحقیق ثابت شده که تمامی اسماء و حقایق، از مقتضیات ذات در ذات برای ذات‌اند و جدایی آن‌ها از ذات محال است؛ زیرا مقتضای ذات نمی‌تواند به هیچ‌وجه از آن تخلف کند. پس چگونه می‌توان عموم چیزی را که بر ذات دلالت دارد و احاطه آن را نسبت به آن حقایق و اسماء تصور کرد؟!

اگر اسماء و صفات مقتضای ذات باشند، نمی‌توانند اخص از ذات باشند، زیرا عین ذات‌اند. در این صورت، عروض آن‌ها بر ذات محال است، زیرا شیء بر خودش عارض نمی‌شود. این تحلیل، عرفان را از امکان بحث از عوارض ذاتی محروم می‌کند، زیرا یا عارضی وجود ندارد یا عارض، ذاتی نیست.

تحلیل اشکال: محال بودن عروض و فقدان موضوع

این اشکال نشان می‌دهد که اگر اسماء و صفات عین ذات باشند، نمی‌توانند عارض ذاتی تلقی شوند، زیرا عارض باید خارج از ذات و لازم آن باشد. اگر عارضی وجود نداشته باشد یا ذاتی نباشد، نمی‌توان از موضوع علم سخن گفت، و اگر موضوعی نباشد، عرفان دیگر علم نخواهد بود. این امر، عرفان را به مثابه دریایی بی‌کران می‌نمایاند که همه موج‌ها (اسماء و صفات) در آن یکی‌اند، اما هیچ موجی نمی‌تواند بر دریا عارض شود، زیرا خود دریا است.

بخش سوم: پاسخ به اشکالات و تبیین دو حیثیتی بودن

مقدمه پاسخ: رابطه عام و خاص

برای پاسخ به اشکالات، مقدمه‌ای درباره رابطه عام و خاص ارائه می‌شود:

قُلْنَا: إِنَّ هَیْهُنَا مُقَدِّمَةً لَا بُدَّ مِنَ الاطِّلَاعِ عَلَیْهَا أَوَّلًا وَهِیَ: أَنَّ کُلَّ مَفْهُومٍ إِنَّمَا یُتَصَوَّرُ عُمُومُهُ بِالْقِیَاسِ إِلَى الْجُزْئِیَّاتِ الْمُنْدَرِجَةِ تَحْتَهُ، لَکِنْ لِتِلْکَ الْجُزْئِیَّاتِ اعْتِبَارَانِ: أَحَدُهُمَا: مِنْ حَیْثُ صِدْقِ ذَلِکَ الْمَفْهُومِ الْکُلِّیِّ عَلَیْهَا بِمَا هُوَ هُوَ وَاشْتِمَالِهِ عَلَى کُلِّهَا، وَبِهَذَا الْإِعْتِبَارِ لَیْسَتْ شَیْئًا زَائِدًا عَلَى نَفْسِ ذَلِکَ الْمَفْهُومِ أَصْلًا. وَالْآخَرُ: مِنْ حَیْثِ حَقَائِقِهَا الْإِمْتِیَازِیَّةِ وَخَصُوصِیَّاتِهَا النِّسْبِیَّةِ الْإِعْتِبَارِیَّةِ الَّتِی بِهَا یَمْتَازُ کُلُّ مِنْهَا عَمَّا عَدَاهُ، وَبِهَذَا الْإِعْتِبَارِ لَیْسَتْ نَفْسَ ذَلِکَ الْمَفْهُومِ، وَلَا دَاخِلَةً فِیهِ، بَلْ إِنَّمَا هِیَ مِنَ الْأُمُورِ الْخَارِجَةِ عَنْهُ، اللاَّحِقَةِ إِیَّاهُ لِذَاتِهِ.

ترجمه: گفتیم: در اینجا مقدمه‌ای است که باید نخست بر آن آگاه شد و آن این است که هر مفهومی، عمومش تنها با قیاس به جزئیاتی که زیر آن مندرج‌اند تصور می‌شود، اما برای آن جزئیات دو اعتبار است: نخست، از حیث صدق آن مفهوم کلی بر آن‌ها به‌گونه‌ای که همان است و اشتمال آن بر همه آن‌ها، و به این اعتبار، جزئیات چیزی زاید بر خود آن مفهوم نیستند. دوم، از حیث حقایق امتیازی و خصوصیات نسبی اعتباری آن‌ها که به واسطه آن هر یک از دیگری متمایز می‌شود، و به این اعتبار، جزئیات همان مفهوم کلی نیستند و در آن داخل نمی‌شوند، بلکه از امور خارج از آن و ملحق به آن لذاته‌اند.

مفهوم کلی، مانند «انسان»، افراد (زید، عمر، بکر) را در بر می‌گیرد. این افراد، به لحاظ کلی، مساوی مفهوم کلی‌اند (زید انسان است)، اما به لحاظ خصوصیات امتیازی (زید شجاع است)، خاص‌اند و از کلی متمایز می‌شوند. این دو حیثیتی بودن، امکان تعریف عوارض ذاتی را فراهم می‌کند، زیرا افراد به لحاظ خصوصیت، عارض کلی می‌شوند، اما به لحاظ عموم، عین آن‌اند.

کاربرد در عرفان: دو حیثیتی بودن وجود و مظاهر

در عرفان، مطلق الوجود به‌عنوان موضوع، کلی است و مظاهر آن (اسماء و صفات) افراد آن‌اند. این مظاهر، به لحاظ عموم، عین وجودند و به لحاظ ظهور، خاص‌اند. متن اصلی این تبیین را چنین بیان می‌کند:

وَلَا شَکَّ أَنَّ هَذِهِ الْخَصُوصِیَّةَ إِنَّمَا تَقْتَضِی مَلْحُوقِیَّةَ الْمَعْنَى الْمُحِیطِ بِسَائِرِ الْمَفْهُومَاتِ وَعَدَمَ مَانِعِیَّتِهَا لِشَیْءٍ مِنَ الْخَصُوصِیَّاتِ الْمُتَقَابِلِ الْمُتَتَابِعِ الْمُتَمَانِعِ بَعْضُهَا مَعَ بَعْضٍ، عَلَى مَا هُوَ مُقْتَضَى طَبِیعَةِ الْإِحَاطَةِ وَالشُّمُولِ کَمَا سَتَطَّلِعُ عَلَیْهِ. وَهَذَا یَنَاسِبُ مَا تَسْمَعُهُ مِنْ أَئِمَّةِ التَّحْقِیقِ یُسَمُّونَ الْهَوِیَّةَ «مَجْمَعَ الْأَضْدَادِ».

ترجمه: شکی نیست که این خصوصیت (شمول و احاطه)، معروض بودن معنای محیط را نسبت به سایر مفاهیم اقتضا دارد و از هیچ‌یک از خصوصیات متقابل، پیاپی و متمانع مانعیت نمی‌کند، بر اساس مقتضای طبیعت احاطه و شمول، چنان‌که به‌زودی بر آن آگاه خواهید شد. این با آنچه از پیشوایان تحقیق شنیده‌اید که هویت را «مجمع اضداد» می‌نامند، هماهنگ است.

وجود مطلق، به مثابه آسمانی بی‌کران است که همه ستارگان (مظاهر) را در خود جای داده است. این مظاهر، به لحاظ عموم، عین وجودند و به لحاظ ظهور، عارض ذاتی‌اند. این دو حیثیتی بودن، عرفان را از فقدان عوارض ذاتی نجات می‌دهد و امکان بحث از عوارض را در قالبی وحدتی فراهم می‌کند.

بخش چهارم: تمایز عرفان از فلسفه و تبیین وحدت

نقد فلسفه: وجود لیسیده و محدودیت ذهنیت

فلسفه، با تمرکز بر وجود مطلق (وجود لیسیده، بدون مظاهر)، به ذهنیت محض می‌رسد و از واقعیات عینی فاصله می‌گیرد. عرفان، اما، وجود را با همه مظاهرش (ترش و شیرین) در نظر می‌گیرد. فیلسوف، مانند نقاشی است که تصویری زیبا از درخت می‌کشد، اما این تصویر، نه بوی درخت دارد و نه میوه می‌دهد. عارف، اما، درخت را در واقعیتش می‌بیند و سلوکش در مراتب وجود جریان دارد.

تبیین عرفانی با استناد به حدیث ثقلین

برای تبیین جایگاه عرفان، به حدیث ثقلین استناد می‌شود:

تَرَكْتُ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي

ترجمه: در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم.

این حدیث، وحدت اسم و مسمی را نشان می‌دهد، زیرا قرآن کریم و عترت از هم جدا نیستند. عارف، به‌عنوان قرآن ناطق، تجلی وجود و مظاهر آن است و سلوکش، سیر در مراتب وجود است، نه ذهنیت فلسفی. عرفان، مانند رودی است که از سرچشمه وحی جاری شده و همه مراتب هستی را سیراب می‌کند.

بخش پنجم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

بخش نهم تمهید القواعد، با تبیین چالش عوارض ذاتی در عرفان، نشان می‌دهد که مطلق الوجود، به دلیل وحدت شخصی و شمول همه مراتب، فاقد عارض ذاتی متعارف است. اشکالات «سلمناه» استدلال می‌کنند که اگر عوارضی وجود داشته باشد، یا مساوی وجودند (که اعمیت موضوع را نقض می‌کند) یا غیرمساوی‌اند (که ذاتی نمی‌شوند). پاسخ به این اشکالات، با تبیین دو حیثیتی بودن مظاهر (عام به لحاظ وجود و خاص به لحاظ ظهور) ارائه می‌شود. وجود مطلق، به‌عنوان مجمع اضداد، امکان بحث از عوارض ذاتی را در قالبی وحدتی فراهم می‌کند. این تبیین، عرفان را از فلسفه متمایز کرده و به‌عنوان علمی سلوکی و متصل به حقیقت الهی معرفی می‌کند. استناد به حدیث ثقلین، وحدت اسم و مسمی را تأیید کرده و جایگاه عارف را تثبیت می‌کند. این متن، مانند چراغی است که راه پژوهشگران عرفان نظری را روشن ساخته و بر اهمیت تبیین دقیق معارف توحیدی تأکید می‌ورزد.