متن تحقیق

تحلیل و بازنویسی نوار دوازدهم تمهید القواعد در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۲)

دیباچه: تبیین مبادی عرفان و معیارهای صحت و سقم

کتاب «تمهید القواعد»، اثر گران‌سنگ صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرون هشتم و نهم هجری، یکی از آثار برجسته در قلمرو عرفان نظری است که با نگاهی نظام‌مند به حقیقت وجود و توحید می‌پردازد. نوار دوازدهم این اثر، در ادامه مباحث مبادی عرفان، به دو محور اساسی پرداخته است: نخست، نقد قاعده فلسفی «بحث از عوارض ذ(cardinal)اتی در هر علم» و اثبات امکان بررسی موضوع علم در عرفان؛ دوم، تبیین معیارهای صحت و سقم در عرفان با تمایز میان ظرف حضور (رويت) و ظرف حکایت (تنزیل). این بخش، با تأکید بر خودبسندگی عرفان به‌عنوان علم اعلی، جایگاه والای آن را در میان علوم تثبیت می‌کند. در این نوشتار، با بازنویسی فصیح و نظام‌مند، محتوای این نوار در قالبی علمی و متناسب با فضای پژوهشی ارائه شده و نکات کلیدی آن با ساختاری نکته‌محور استخراج گردیده است.

بخش یکم: نقد قاعده فلسفی و خودبسندگی عرفان

عرفان نظری، به‌عنوان علمی که موضوع آن وجود مطلق است، از قواعد حاکم بر علوم جزئی فراتر می‌رود. قاعده فلسفی «يبحث فيه عن عوارضه الذاتية» (بحث از عوارض ذاتی در هر علم)، در علوم جزئی که فاقد ابزار اثباتی برای موضوع خود هستند، صادق است، اما در عرفان، این قاعده ناکارآمد می‌نماید. عرفان، به‌عنوان علم اعلی، نیازی به علم بالاتر ندارد و می‌تواند موضوع خود (وجود)، مبادی تصدیقی و مسائلش را در درون خود بررسی کند. این خودبسندگی از طریق شهود عارف و اخذ از عارف اعلی، یعنی معصومین علیهم‌السلام، محقق می‌شود. این رویکرد، عرفان را از قیود علوم جزئی آزاد کرده و آن را به مثابه دریایی بی‌کران جلوه می‌دهد که در آن، حقیقت وجود به تمامی در دسترس است.

بخش دوم: امکان بررسی موضوع در عرفان

در عرفان، موضوع علم که وجود مطلق است، می‌تواند به‌عنوان مسئله‌ای در خود علم بررسی شود. اگر موضوع بدیهی باشد، مستقیماً ادراک می‌شود؛ اگر در علمی دیگر اثبات شده باشد، از آن اخذ می‌گردد؛ و اگر به هیچ علم دیگری وابسته نباشد، چنان‌که در عرفان صادق است، ابتدا به‌عنوان مسئله‌ای در عرفان صاف شده و سپس مبادی تصدیقی و مسائل آن بررسی می‌شوند. این رویکرد، قاعده فلسفی «عدم بحث از موضوع در علم» را نفی کرده و خودبسندگی عرفان را چون ستاره‌ای درخشان در آسمان معرفت تأیید می‌کند.

بخش سوم: مبادی تصوری عرفان

مبادی تصوری عرفان، ادراکات حضوری امهات حقایق لازم برای وجود حق، شامل اسماء ذاتی (مانند علم، قدرت، حیات)، صفات، اسماء افعال، و اسماء نسبی و اضافی است. این ادراکات، نه حصولی و مفهومی، بلکه حضوری و وصولی‌اند، چنان‌که عارف، چون مسافری در ساحت قرب الهی، با اسماء الهی یکی می‌شود. اسماء ذاتی، برخلاف اسماء صفاتی و فعلی، از اطلاق خارج نمی‌شوند و تقید در آن‌ها اثر نمی‌گذارد. روابط میان اسماء، مانند نسبت رحمان به شافی، نیز بخشی از این مبادی‌اند که ساختار وحدتی عرفان را چون آینه‌ای صاف بازمی‌تابانند.

متن اصلی چنین می‌فرماید: «فالتصوريّة منها، هي تصوّر أُمّهات الحقائق اللازمة لوجود الحقّ سبحانه» (مبادی تصوری، ادراک امهات حقایق لازم برای وجود حق سبحانه است).

بخش چهارم: مبادی تصدیقی عرفان

مبادی تصدیقی عرفان، احکام اثباتی مربوط به ثبوت اسماء و صفات در ذات خود یا ثبوت لوازم آن‌ها (عوارض و ملازمات) برای موضوع (وجود) است. این مبادی یا بدیهی‌اند، مانند اصل عدم تناقض، یا نظری و غیرضروری، که در صورت نظری بودن، باید به بدیهیات بازگردند. مبادی تصدیقی نظری، اگر به عوارض مربوط باشند، در خود علم بحث می‌شوند، اما اگر به اصل موضوع (وجود) بازگردند، در عرفان از طریق شهود یا اخذ از معصومین علیهم‌السلام اثبات می‌گردند. این فرآیند، عرفان را چون چشمه‌ای زلال از نیاز به علوم دیگر بی‌نیاز می‌سازد.

متن اصلی چنین بیان می‌دارد: «و اما التصديقية منها هى الحكم عليها بثبوتها فى نفسها او بثبوت بعض لوازمها لها» (مبادی تصدیقی، احکام اثباتی ثبوت اسماء و صفات در ذات خود یا ثبوت لوازم آن‌هاست).

بخش پنجم: معیار صحت و سقم در عرفان

معیار صحت و سقم در عرفان در دو ظرف متمایز تعریف می‌شود: در ظرف حضور (رويت)، معیار، حضور مع الحق است؛ عارف در شهود، اگر با حق باشد، حق می‌بیند و خطا نمی‌کند، مانند بیننده‌ای که در برابر آفتاب حقیقت ایستاده و جز نور نمی‌بیند. در ظرف حکایت (تنزیل)، که حصولی است، معیار، انطباق با برهان (عقل) و شرع بین (قرآن کریم و سنت معصومین علیهم‌السلام) است. برهان، معیار کلیات است، اما شرع بین، با شمول کلی و جزئی، معیار کامل‌تری است. برای اثبات صغری، شواهد حضوری، مانند اطمینان عارف یا مرید، نیز لازم است.

متن اصلی چنین می‌فرماید: «مبادى‌اى كه در عرفان مورد استفاده قرار مى‌گيرد و علل اثباتى و مسايل تحليل مى‌شود…» (مبادی‌ای که در عرفان به کار می‌روند و علل اثباتی و مسائل تحلیل می‌شوند).

بخش ششم: روش‌های وصول به مبادی

وصول به مبادی عرفان از دو طریق ممکن است: نخست، ظهور آثار حقایق در عالم (مظاهر)، که عارف از طریق حس، عقل، حدس یا کشف به آن‌ها وصول می‌یابد، مانند کسی که از نشانه‌های حقیقت به اصل آن راه می‌یابد. دوم، اخذ از صاحب کشف اعلی و اتم، یعنی انبیا و اولیای معصومین علیهم‌السلام، که به منزله مبینات در علم اعلی است. این دو طریق، مبادی نظری را به بدیهیات تبدیل کرده و عرفان را از نیاز به علم بالاتر بی‌نیاز می‌سازند.

متن اصلی چنین بیان می‌دارد: «انما هو باحد الوجهين اما بظهور آثارها فى العالم…» (وصول به مبادی، یا از طریق ظهور آثار در عالم است یا از طریق اخذ از صاحب کشف اعلی).

بخش هفتم: نقد استفاده از اصطلاح «به منزله»

استفاده از اصطلاح «به منزله» برای توصیف بدیهیات و مبینات در عرفان، نارسا و ناشایست است. در علوم رسمی، مانند فلسفه و منطق، بدیهیات و مبینات در ظرف مفاهیم‌اند، اما در عرفان، این امور در ظرف مصادیق و حقایق حضوری‌اند. وصول حضوری عارف، چون نوری که از حقیقت ساطع می‌شود، ابین من البینات است و اخذ از معصومین علیهم‌السلام، فوق مبینات است. بنابراین، عرفان نه تنها چیزی کمتر از علوم رسمی ندارد، بلکه به دلیل حضوری بودن، چون قله‌ای رفیع، از آن‌ها برتر است.

بخش هشتم: خرافات و اختلافات در عرفان

وجود خرافات و اختلافات در عرفان، ناشی از خطای عارف در رويت، به دلیل فقدان تقوا، یا در حکایت، به دلیل عدم انطباق با برهان و شرع است. برخی اختلافات، طولی‌اند و از تفاوت مراتب فهم عرفا ناشی می‌شوند، مانند رنگ‌های گوناگون یک گوهر که در نورهای مختلف جلوه‌ای متفاوت دارند. اما برخی دیگر تباینی‌اند و باطل عند الجمیع‌اند. این امر، مشابه اختلافات در فلسفه است که با وجود منطق، به دلیل خطا در صغریات رخ می‌دهد. معیار صحت در ظرف عصمت، خطاناپذیر است، اما در غیر عصمت، به تقوا و صفا وابسته است.

بخش نهم: ضرورت تقوا و صفا در سلوک

در سلوک عرفانی، تقوا و صفا، پس از عصمت، شرط اساسی صحت رويت است. عارف با تقوا و صفا، حق را در ظرف حضور می‌بیند، مانند چشمه‌ای که در زلالی خود، آسمان را منعکس می‌کند. تحصيل صفا و تقوا، در حکمت نظری به مربی و در حکمت عملی به برنامه سلوکی نیاز دارد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ» (سوره اعراف، آیه ۲۰۱؛ در حقیقت، کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، چون وسوسه‌ای از شیطان به آن‌ها برسد، متذکر می‌شوند و ناگهان بینا می‌گردند).

بخش دهم: معیار صحت و سقم در حکایت

معیار صحت و سقم در حکایت عرفانی، انطباق با برهان (عقل) و شرع بین (قرآن کریم و سنت معصومین علیهم‌السلام) است. در علوم نظری، معیار، قالب برهان (شکل اول، ماده ذاتی و ضروری) است، اما در عرفان، معیار در ظرف حکایت، انطباق با برهان و شرع است، مانند دو بال که پرنده حقیقت را به پرواز درمی‌آورند. برای اطمینان از صحت حکایت، باید ممتحنی وجود داشته باشد که صحت یافته‌های عارف را امتحان کند. بدون این معیار، حکایت عارف، مانند علوم حقیقی، قابل اعتماد نیست و صرف تقلید از مرشد کافی نیست.

متن اصلی چنین می‌فرماید: «لايقال انما يصح ذلك لو كان عندهم ميزان…» (نمی‌توان گفت که صحت حکایت تنها در صورتی است که معیاری نزد عرفا باشد).

بخش یازدهم: پاسخ به اشکال بداهت و حجیت

اشکالی مطرح شده است که مبادی تصدیقی عرفان، یا باید به خودی خود بدیهی باشند یا در علم اعلی ثابت شوند، اما چون عرفان خود علم اعلی است و مبادی‌اش بدیهی نیستند، چگونه می‌توان آن‌ها را اثبات کرد؟ پاسخ این است که وصول به مبادی عرفان از دو طریق ممکن است: نخست، شهود عارف از طریق ظهور آثار در عالم، که به منزله بدیهیات در علوم رسمی است؛ دوم، اخذ از صاحب کشف اعلی، یعنی انبیا و اولیای معصومین علیهم‌السلام، که به منزله مبینات در علم اعلی است. این پاسخ، هرچند به اشکال پاسخ می‌دهد، اما استفاده از اصطلاح «به منزله» نارساست، زیرا عرفان، به دلیل حضوری بودن، از علوم مفهومی برتر است.

متن اصلی چنین بیان می‌دارد: «فلئن قيل: يجب أن يكون المبادي إمّا بيّنةً بنفسها، أو مبيَّنةً في العلم الأعلى مسلّمةٌ في علمها، وهذه الحقائق لمّا لم تكن بيّنةً بنفسها تجب أن تكونَ مبيّنةً في العلم الأعلى، ولا أعلى من هذا العلم على ما تُقُرّر» (اگر گفته شود: واجب است که مبادی یا به خودی خود بدیهی باشند یا در علم اعلی ثابت شوند، و چون این حقایق بدیهی نیستند، باید در علم اعلی ثابت شوند، حال آنکه برتر از این علم وجود ندارد).

پاسخ شارح چنین است: «قلنا: طريقُ استعلام المبادي ـ على ما تُقُررّ ـ وهي الحقائق المذكورة في هذا العلم أيضآ إنّما بأحد الوجهين: إمّا بظهور آثارها في العالَم، ومشاهدة العارف لتلك الآثار والأحكام حسّآ وعقلا أو حدسآ وكشفآ، وتَعَلُّمه منها، وهو بمنزلة البيِّنة في العلوم الرسميّة. وإمّا بأخذها عن صاحب كشف أعلى وأتم منه، كالكمّل من الأنبياء والأولياء، وذلك بمنزلة المبيَّن في العلم الأعلى» (گوييم: راه وصول به مبادی، تنها به یکی از دو وجه است: یا ظهور آثار در عالم و مشاهده عارف از طریق حس، عقل، حدس یا کشف، که به منزله بدیهیات در علوم رسمی است؛ یا اخذ از صاحب کشف اعلی، مانند انبیا و اولیا، که به منزله مبینات در علم اعلی است).

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

نوار دوازدهم «تمهید القواعد»، با تبیین مبادی عرفان (تصوری و تصدیقی) و نقد قاعده فلسفی «بحث از عوارض ذاتی»، خودبسندگی عرفان را به‌عنوان علم اعلی اثبات می‌کند. مبادی تصوری، ادراکات حضوری اسماء و صفات الهی‌اند و مبادی تصدیقی، احکام اثباتی ثبوت این اسماء و لوازم آن‌ها. عرفان، برخلاف علوم جزئی، نیازی به علم بالاتر ندارد، زیرا از طریق شهود عارف و اخذ از معصومین علیهم‌السلام، مبادی نظری را بدیهی می‌سازد. معیار صحت و سقم در عرفان، در ظرف حضور، حضور مع الحق و در ظرف حکایت، انطباق با برهان و شرع بین است. وجود خرافات و اختلافات، ناشی از خطای عارف در رويت یا حکایت است و به اصل معیار ضرر نمی‌رساند. استناد به آیه شریفه «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ» (سوره اعراف، آیه ۲۰۱)، نقش تقوا را در بصیرت عرفانی تأیید می‌کند. این نوشتار، با بیانی فصیح و ساختاری نظام‌مند، جایگاه عرفان نظری را به‌عنوان علمی سلوکی و وحدتی روشن می‌سازد، مانند گوهری که در پرتو حقیقت، تمامی زوایای وجود را روشن می‌کند.