متن تحقیق

تمهید القواعد: بررسی اشکالات و پاسخ‌ها در باب توحید عرفانی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۷)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، یکی از آثار برجسته در عرفان نظری است که به تبیین مسائل عمیق توحید و نسبت آن با ادراکات نفسانی و جسمانی می‌پردازد. این اثر با رویکردی فلسفی و عرفانی، به بررسی رابطه میان ادراکات مجرد و مادیت جسم پرداخته و اشکالات وارد بر توحید عرفانی را با استدلال‌های عقلی پاسخ می‌دهد. در این نوشتار، مباحث جلسه بیست‌وهفتم از درس‌گفتارهای این کتاب با نگاهی تحلیلی و نظام‌مند بازنویسی شده است تا ضمن حفظ اصالت محتوا، ساختاری علمی و منسجم برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به عرفان نظری ارائه شود. هدف از این بازنویسی، تبیین دقیق و روشن مفاهیم پیچیده عرفانی و فلسفی با زبانی فصیح و متناسب با فضای علمی است، به‌گونه‌ای که خواننده را به ژرفای اندیشه‌های عرفانی رهنمون سازد، گویی که در سفری به سوی حقیقت، از کوچه‌های تنگ ماده به سوی بی‌کرانه‌های معنا هدایت می‌شود.

بخش نخست: اشکال بر استدلال از کیفیت نفسانی به کیفیت جسمانی

صورت‌بندی اشکال

یکی از مسائل بنیادین در عرفان نظری، رابطه میان ادراکات نفسانی، که مجرد و غیرمادی‌اند، و کیفیات جسمانی، که به ماده وابسته‌اند، است. اشکال‌کنندگان بر عرفا این‌گونه استدلال می‌کنند که چگونه می‌توان از قطع علمی به توحید، که کیفیتی نفسانی و مجرد است، به انحراف مزاج اعضای قوای جسمانی، که کیفیتی مادی است، استدلال کرد؟ این اشکال از این منظر مطرح می‌شود که میان امور مجرد و مادی سنخیتی وجود ندارد، و از این‌رو، نمی‌توان از یک امر نفسانی به اختلال در مزاج جسمانی پی برد. به تعبیر دیگر، قطع علمی به توحید، که در حوزه ادراکات عقلانی و مجرد قرار دارد، چگونه می‌تواند نشانه‌ای از فساد دستگاه مغزی یا سوءمزاج باشد؟

متن عربی اشکال چنین است:

فإن قلت: كيف يمكن الاستدلال بالقطع العلمي الذي هو من قبيل الكيفيات النفسانية على انحراف أمزجة موضوعات القوى، التي هي من الكيفيات الجسمانية؟

ترجمه: اگر اشکال کنید: چگونه می‌توان از راه قطع علمی، که از جنس کیفیات نفسانی است، بر انحراف مزاج‌های اعضای قوا، که از کیفیات جسمانی است، استدلال کرد؟

پاسخ به اشکال: برهان إنّ

در پاسخ به این اشکال، استدلال می‌شود که رابطه میان ادراکات نفسانی و کیفیات جسمانی از نوع رابطه معلول و علت است، که در اصطلاح اهل منطق به «برهان إنّ» شناخته می‌شود. این برهان از ثبوت معلول (ادراکات نفسانی) به تحقق علت (اختلال در مزاج اعضای جسمانی) استدلال می‌کند. به بیان دیگر، همان‌گونه که اختلال در اجزای چشم به اختلال در ادراک بصری منجر می‌شود، انحراف در مزاج اعضای مغزی نیز به اختلال در ادراکات نفسانی می‌انجامد. این رابطه علّی آشکار است، زیرا اعضای قوای نفسانی، یعنی ابزارهای فکری مغزی، برای بصیرت تشخیص‌دهنده و حاکم بر اشیا به همان صورتی که هستند، نقشی مشابه اجزای چشم برای قوه بینایی دارند.

متن عربی پاسخ چنین است:

قلنا: إنه من قبيل الإستدلال بثبوت المعلول على تحقق العلة المسمى بـ «برهان الإنّ» عند أهل النظر. وبيان العلية ظاهر؛ فإن اختلال موضوعات القوى النفسانية؛ أعني الأعضاء للآلات الفكرية الدماغية، التي هي للبصيرة المميزة الحاكمة على الأشياء بما هي عليه، بمنزلة أجزاء العين وطبقاتها لقوة الإبصار، سبب اختلال مدركات تلك الموضوعات، كما أن اختلال شيء من أجزاء العين موجب للاختلال في مدركاتها.

ترجمه: در پاسخ گوییم: این استدلال از نوع استدلال به ثبوت معلول بر تحقق علت است، که نزد اهل نظر به «برهان إنّ» نامیده می‌شود. بیان علّیت آشکار است؛ زیرا اختلال در اعضای قوای نفسانی، یعنی ابزارهای فکری مغزی، که برای بصیرت تشخیص‌دهنده و حاکم بر اشیا به همان صورتی که هستند، مانند اجزای چشم و طبقات آن برای قوه بینایی است، سبب اختلال در ادراکات آن اعضا می‌شود، همان‌گونه که اختلال در یکی از اجزای چشم، موجب اختلال در ادراکات بصری است.

برای فهم بهتر این استدلال، می‌توان به تمثیلی اشاره کرد: همان‌گونه که آینه‌ای ترک‌خورده نمی‌تواند تصویری درست و کامل بازتاب دهد، مغزی که از اعتدال مزاجی خارج شده، نمی‌تواند ادراکاتی صحیح و قویم ارائه کند. هر ادراکی که به واسطه ابزار جسمانی صورت می‌گیرد، نیازمند وساطتی ظریف و مناسب است که میان طبیعت آن ابزار و نوع ادراک پیوند برقرار کند. اگر این وساطت یا مزاج اعتدالی مختل شود، ادراک نیز به همان نسبت دچار فساد و انحراف می‌گردد.

متن عربی ادامه پاسخ:

وذلك لأن كل إدراك يكون بتوسط آلة من الآلات الجسمانية، لابد وأن يكون بحكم رقيقة خفية، ووساطة مناسبة جامعة بين طبيعة تلك الآلة ونوع ذلك الإدراك، وإلا لما اختص بها دون غيرها من الآلات. وحينئذ يلزم أن يكون انحراف مزاج تلك الآلة عن حقيقتها الاعتدالية، يوجب بطلان حكم الرقيقة؛ ضرورة بطلان حكم الشيء عند انتفائه، فبحسب بعدها عن المناسبة يقع الاختلال والفساد في الإدراك، فكلما انحرف المزاج، انحرف المدركات عن أصلها القويم ونهجها المستقيم ضرورة، سيما إذا استحكم ذلك الانحراف واستمر.

ترجمه: و این بدان سبب است که هر ادراکی که به واسطه ابزاری از ابزارهای جسمانی صورت می‌گیرد، ناچار باید به حکم رقّیقه‌ای پنهان و وساطتی مناسب و جامع میان طبیعت آن ابزار و نوع آن ادراک باشد، وگرنه آن ادراک به آن عضو و نه دیگر اعضا اختصاص نمی‌یافت. اکنون که چنین است، لازم می‌آید که انحراف مزاج آن ابزار از حقیقت اعتدالی‌اش، موجب بطلان حکم آن رقّیقه شود؛ زیرا به‌طور طبیعی، وقتی چیزی منتفی شد، حکم آن نیز از بین می‌رود. به اندازه دوری آن ابزار از مناسبت با ادراک، اختلال و فساد در ادراک پدید می‌آید. پس هرگاه مزاج منحرف شود، ادراکات به ناچار از اصل قویم و مسیر مستقیم خود منحرف می‌شوند، به‌ویژه اگر آن انحراف مزمن شود و استمرار یابد.

جمع‌بندی بخش نخست

این بخش به بررسی اشکالی پرداخت که رابطه میان ادراکات نفسانی و کیفیات جسمانی را مورد تردید قرار می‌داد. پاسخ ارائه‌شده، با تکیه بر برهان إنّ، نشان داد که اختلال در مزاج اعضای جسمانی، به‌ویژه مغز، می‌تواند به انحراف در ادراکات نفسانی منجر شود. این استدلال، با تمثیلی از رابطه چشم و بینایی، روشن ساخت که همان‌گونه که نقص در ابزار مادی (چشم) به نقص در ادراک (بینایی) می‌انجامد، انحراف مزاج مغزی نیز ادراکات عقلانی را مختل می‌کند. این پاسخ، بنیادی محکم برای فهم رابطه میان ماده و معنا در عرفان نظری فراهم می‌آورد.

بخش دوم: اشکال بر ادراک کلیات و پاسخ به آن

صورت‌بندی اشکال دوم

اشکال دیگری که مطرح می‌شود، این است که اگر مسأله توحید عرفانی از جنس کلیات باشد و نفس آن را بدون واسطه ابزارهای جسمانی ادراک کند، چگونه می‌توان از بطلان این ادراک به اختلال در مزاج جسمانی استدلال کرد؟ به بیان دیگر، اگر توحید عرفانی از سنخ معانی جزئی نباشد که به واسطه قوای جسمانی ادراک می‌شوند، بلکه از کلیاتی باشد که نفس به‌صورت مستقل و بدون نیاز به ابزار مادی درمی‌یابد، استدلال پیشین چگونه معتبر خواهد بود؟

متن عربی اشکال:

لا يقال: إنما يتم هذا لو كانت المسألة من قبيل الصور والمعاني الجزئية التي تدركها النفس بواسطة القوى الجسمانية والآلات الهيولانية، أما إذا كانت من قبيل الكليات التي تعقلها النفس بدون توسط شيء من الآلات، فكيف يتم هذا الاستدلال؟

ترجمه: اشکال نشود: این استدلال تنها در صورتی کامل است که مسأله (توحید) از جنس صورت‌ها و معانی جزئی باشد که نفس آن‌ها را به واسطه قوای جسمانی و ابزارهای مادی ادراک می‌کند، اما اگر از جنس کلیاتی باشد که نفس بدون واسطه ابزارها تعقل می‌کند، چگونه این استدلال کامل خواهد بود؟

پاسخ به اشکال دوم

در پاسخ به این اشکال، بیان می‌شود که حتی اگر فرض شود مسأله توحید از جنس کلیات است، این فرض پذیرفته نمی‌شود که همه کلیات بدون واسطه ابزارهای جسمانی ادراک می‌شوند. برخی کلیات پس از انتزاع از جزئیات و حذف مشخصات آن‌ها درک می‌شوند، که به «کلی بعد از کثرت» معروف‌اند. این فرآیند انتزاع، خود وابسته به قوای جسمانی است، زیرا ادراک جزئیات اولیه به ابزارهای مادی نیاز دارد. بنابراین، حتی ادراک کلیات نیز به‌طور غیرمستقیم به سلامت مزاج جسمانی وابسته است.

متن عربی پاسخ:

لأنا نقول: على تقدير تسليم أن هذه المسألة من قبيل الكليات، لا نسلم أن جميع الكليات إنما تعقلها النفس بدون توسط الآلات؛ فإن من الكليات ما تعقلها بها بعد انتزاعها من الجزئيات بحذف المشخصات، ويسمى كليًا بعد الكثرة.

ترجمه: زیرا در پاسخ گوییم: بر فرض پذیرش اینکه این مسأله از جنس کلیات است، نمی‌پذیریم که نفس همه کلیات را بدون واسطه ابزارها ادراک می‌کند؛ زیرا برخی کلیات پس از انتزاع از جزئیات و حذف مشخصات آن‌ها ادراک می‌شوند، و به این نوع کلیات، «کلی بعد از کثرت» می‌گویند.

برای توضیح بیشتر، می‌توان گفت که ذهن انسان مانند باغبانی است که از میان شاخ و برگ‌های پراکنده، گلی ناب را می‌چیند. این گل (کلیات) از خاک جزئیات می‌روید و بدون آن خاک، گلی به بار نمی‌نشیند. بنابراین، هرچند ادراک کلیات ظاهراً مجرد است، ریشه در ادراکات جزئی دارد که به ابزارهای جسمانی وابسته‌اند.

علاوه بر این، حتی اگر فرض شود که ادراک توحید مستقل از ابزارهای جسمانی است، استدلال بر انحراف مزاج نه به خود ادراک توحید، بلکه به لوازم آن وابسته است. توحید عرفانی، به زعم برخی، مستلزم نفی مشاهدات، اولیات، و احکام عقلی است. این نفی، که به معنای زیرپاگذاشتن همه قواعد عقلانی و حسی است، خود نشانه‌ای از اختلال در قوای ادراکی است.

متن عربی ادامه پاسخ:

ولئن سلمنا ذلك، لكن لا نسلم أن هذا الاستدلال إنما هو بإدراك نفس هذه المسألة؛ بل إنما هو باعتبار ما يستلزمه من رفع المشاهدات والأوليات، ولهذا استدل على ذلك بقوله: «إذ القطع ببطلان جميع الأحكام العقلية». وبيان ذلك: أن القطع بحقية مسألة التوحيد قطع ببطلان جميع أقسام اليقينيات؛ من العقلية المبرهنة التي قياساتها معها، والحسيّة التي هي من المشاهدات، والفطرية التي هي الأوليات، والغريزية التي هي الوجدانيات، وذلك لما في زعمهم من أن الحكم بتمايز الماهيات وتخالف التعيّنات ـ على ما هو مقتضى تلك المقدمات ـ ينافي الحكم بهذه المسألة الرافعة لأحكام التفرقة والتميّز.

ترجمه: و اگر بپذیریم که این مسأله از کلیاتی است که بی‌نیاز از ابزارها ادراک می‌شود، باز نمی‌پذیریم که این استدلال مبتنی بر ادراک نفس این مسأله است، بلکه به اعتبار لوازم آن است که نفی مشاهدات و اولیات را در پی دارد. به همین سبب، بر این مدعا استدلال شده است با این سخن: «چون قطع به بطلان همه احکام عقلی…». در توضیح باید گفت: قطع به حقانیت مسأله توحید، قطع به بطلان همه اقسام قضایای یقینی است؛ یعنی قضایای عقلی مبین، قضایای حسی که از مشاهدات‌اند، قضایای فطری که اولیات‌اند، و قضایای غریزی که وجدانیات‌اند. این به سبب آن است که به زعم برخی، حکم به تمایز ماهیات و تخالف تعینات، که مقتضای مقدمات پیش‌گفته است، با حکم به این مسأله که احکام تفرقه و تمایز را نفی می‌کند، منافات دارد.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش به اشکالی پرداخت که ادراک کلیات، مانند توحید عرفانی، را مستقل از ابزارهای جسمانی می‌دانست. پاسخ ارائه‌شده نشان داد که حتی کلیات نیز به‌طور غیرمستقیم به قوای جسمانی وابسته‌اند، زیرا از جزئیات انتزاع می‌شوند. همچنین، استدلال بر اختلال مزاج نه به خود ادراک توحید، بلکه به لوازم آن، یعنی نفی احکام عقلی و حسی، مبتنی است. این پاسخ، با تکیه بر تحلیل دقیق و تمثیلات روشن، نشان داد که حتی ادراکات به‌ظاهر مجرد نیز ریشه در سلامت ابزارهای جسمانی دارند.

بخش سوم: تحلیل عوامل جسمانی مؤثر بر ادراکات نفسانی

نقش ریاضت‌های جسمانی در انحراف ادراکات

یکی از عوامل مؤثر بر انحراف ادراکات نفسانی، به زعم اشکال‌کنندگان، ریاضت‌های جسمانی افراطی است که به سوءمزاج و اختلال در اعضای مغزی منجر می‌شود. این ریاضت‌ها، مانند بی‌خوابی مفرط و گرسنگی شدید، به استیلای مره سودا (سودای سیاه) بر اعضای مغزی می‌انجامد، که خود مبدأ ادراکات عقلی و صورت مقوم حقیقت نوعی انسانی است.

متن عربی این بخش:

ثم أن بدو علامات الأمراض إذا كان مسبوقًا بارتكاب أسبابها مما يقضي به الحدس القويم والذهن المستقيم على طَريان ذلك المرض الخبيث، ولهذا استعقب ذلك الاستدلال بقوله: «عقيب ارتكاب المجاهدات والرياضات الجزافية»، التي هي عبارة عن السهر والجوع المفرطين الموجبين لاستيلاء المرة السوداء على الأعضاء الدماغية الشريفة الأصلية التي هي مناط سائر الإدراكات العقلية التي هي المبدء الأصلي للصورة المقومة للحقيقة النوعية الإنسانية.

ترجمه: سپس آنکه آشکارشدن نشانه‌های بیماری، اگر مسبوق به ارتکاب عوامل آن باشد، از اموری است که ذهن مستقیم و حدس قویم به‌طور طبیعی به وقوع آن بیماری پلید حکم می‌کند. به همین سبب، پس از این استدلال گفته شده است: «پس از ارتکاب مجاهدات و ریاضت‌های بیهوده»، که عبارت از بی‌خوابی و گرسنگی مفرط است که سبب چیرگی مره سودا بر اعضای شرافتمند اصلی مغز می‌شود، اعضایی که جایگاه ادراکات عقلی و مبدأ اصلی صورت مقوم حقیقت نوعی انسانی است.

این تحلیل را می‌توان به تمثیلی تشبیه کرد: مغزی که تحت فشار ریاضت‌های غیرمتعادل قرار گرفته، مانند زمینی است که از کم‌آبی خشکیده و دیگر نمی‌تواند نهالی را بارور سازد. این خشک‌سالی جسمانی، به خشک‌سالی فکری می‌انجامد و ادراکات را از مسیر قویم خود منحرف می‌کند.

نقد و بررسی دیدگاه اشکال‌کنندگان

دیدگاه اشکال‌کنندگان، که عارفان را به سبب ریاضت‌هایشان دچار اختلال و جنون می‌دانند، از منظری نقد می‌شود که این نسبت‌ها را غیرمنصفانه و نادرست می‌شمارد. گرسنگی یا بی‌خوابی به خودی خود نمی‌تواند علت تامه جنون یا انحراف ادراکات باشد. انسان‌ها از نظر مزاج و استعداد متفاوت‌اند؛ برخی با کم‌خوری یا کم‌خوابی به سلامت می‌رسند، و برخی با پرخوری یا خواب زیاد دچار اختلال می‌شوند. بنابراین، نسبت دادن جنون به عارفان به صرف ریاضت، قضاوتی شتاب‌زده و غیرعلمی است.

به تعبیری، عارف مانند مسافری است که در مسیر سلوک، اراده‌اش را چون چراغی فروزان می‌کند تا راه حقیقت را روشن سازد. این اراده، نه با پرخوری خاموش می‌شود و نه با کم‌خوری به جنون می‌گراید. عارف با تربیت نفس و تقویت اراده، از بند ماده رها می‌شود و به سوی معنا پرواز می‌کند. از این‌رو، نسبت دادن اختلال به او، گویی انکار بال‌های پرواز اوست.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش نشان داد که اشکال‌کنندگان، با تأکید بر ریاضت‌های جسمانی به‌عنوان عامل انحراف ادراکات، دیدگاهی ناقص ارائه می‌دهند. پاسخ‌ها روشن ساخت که گرسنگی یا بی‌خوابی به خودی خود نمی‌تواند علت جنون باشد، بلکه باید با توجه به مزاج و استعداد هر فرد بررسی شود. عارفان، با تربیت اراده و تقویت نفس، از این اتهامات مبرا هستند و سلوکشان نه به اختلال، بلکه به کمال اراده منتهی می‌شود.

نتیجه‌گیری

مباحث این نوشتار، که برگرفته از درس‌گفتارهای تمهید القواعد است، به بررسی دو اشکال اساسی و پاسخ‌های آن‌ها در باب توحید عرفانی پرداخت. اشکال نخست، رابطه میان ادراکات نفسانی و کیفیات جسمانی را مورد تردید قرار داد، و پاسخ‌ها با تکیه بر برهان إنّ و تمثیل‌هایی چون رابطه چشم و بینایی، این رابطه را تبیین کردند. اشکال دوم، ادراک کلیات را مستقل از ابزارهای جسمانی دانست، اما پاسخ‌ها نشان دادند که حتی کلیات نیز به‌طور غیرمستقیم به سلامت مزاج وابسته‌اند. در نهایت، نقد دیدگاه اشکال‌کنندگان، که عارفان را به جنون متهم می‌کردند، روشن ساخت که سلوک عرفانی نه به اختلال، بلکه به کمال اراده و نفس می‌انجامد. این نوشتار، با ارائه ساختاری نظام‌مند و زبانی فصیح، تلاش کرد تا مفاهیم پیچیده عرفان نظری را به‌گونه‌ای روشن و علمی برای پژوهشگران تبیین کند، گویی که دریچه‌ای به سوی حقیقت گشوده است.