متن تحقیق

تمهید القواعد: تأملی در حقیقت وجود و وجوب ذاتی آن

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه سی و ششم)

دیباچه: سفری در ساحت وجود

کتاب شریف تمهید القواعد، اثر حکیم و عارف سترگ قرن هشتم و نهم هجری، صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، چونان دری گران‌سنگ در عرفان نظری، راه به سوی حقیقت وجود می‌گشاید. این اثر، که در پیوند عمیق با حکمت متعالیه و عرفان اسلامی نگاشته شده، به کاوش در ماهیت وجود و نسبت آن با وجوب ذاتی می‌پردازد. در بخش حاضر، که برگرفته از شرح و تحلیل این متن گران‌قدر است، برهان‌هایی در اثبات وجوب وجود ارائه می‌گردد. این برهان‌ها، با تکیه بر استدلال‌های عقلی و شهود عرفانی، وجود را نه تنها به‌مثابه حقیقتی موجود، بلکه به‌عنوان واجب‌الوجود بالذات معرفی می‌کنند. در این مسیر، با بهره‌گیری از زبان فاخر و استدلال‌های منطقی، تلاش شده تا مفاهیم عمیق عرفانی در قالبی روشن و منسجم به خواننده عرضه گردد.

بخش نخست: برهان سوم – وجود و لزوم وجوب آن

صورت‌بندی برهان

متن عربی: الثّالث: الوجودُ موجودٌ كما تقدَّم، فلو لم يكن واجبآ لكان ممكنآ، فعِلَّتُهُ لا محالةَ موجودةٌ، فهي إمّا نفسُه، أو جزئيٌّ من جزئيّاته، وكلٌّ منهما يَستلزمُ تقدّمَ الشَّيءِ على نفسه.
ترجمه: برهان سوم: وجود موجود است، چنان‌که پیش‌تر بیان شد. اگر واجب نباشد، ناچار ممکن خواهد بود. در این صورت، علت آن حتماً موجود است. پس این علت یا خود وجود است یا جزئی از جزئيات آن. هر یک از این دو فرض، مستلزم تقدم شیء بر خود است.

این برهان از حقیقت بدیهی وجود آغاز می‌کند. وجود، به‌مثابه نوری که خود را آشکار می‌سازد، موجود است و این موجودیت، از منظر ذات، غیرقابل‌انکار است. اگر وجود واجب‌الوجود نباشد، ناگزیر ممکن‌الوجود خواهد بود. اما هر ممکن‌الوجودی به علتی نیازمند است که خود موجود باشد، زیرا عدم یا ممتنع نمی‌تواند علتی برای موجودیت یک ممکن باشد. این علت یا خود وجود است یا جزئی از وجودات. هر دو فرض به محال می‌انجامد، زیرا مستلزم تقدم شیء بر خود است؛ امری که در منطق و عقل پذیرفتنی نیست. این برهان، با تمثیل به رودی که سرچشمه‌اش جز خود او نیست، نشان می‌دهد که وجود نمی‌تواند از غیر خود ناشی شود، مگر آنکه به تسلسل محال یا تقدم شیء بر خود بینجامد.

نقد و پاسخ به اشکالات

متن عربی: وقد أجابوا عن هذا أيضآ، تارةً باختيار أنّ علَّته إنّما هي جزئيٌّ من جزئيّاته، وتقدّمُ الشَّيء على نفسه إنّما يلزم لو لم يكن الوجودُ عارضآ له، ذاهِلا عن أنّ العلّةَ يجبُ تقدّمُها بالوجود، والتقدّمُ المحالُ لازمٌ على كلِّ تقديرٍ.
ترجمه: به این برهان اشکالاتی وارد شده است. نخست اینکه علت وجود، جزئی از جزئيات خود وجود است و تقدم شیء بر خود تنها در صورتی لازم می‌آید که وجود، عارض بر آن جزء نباشد. این در حالی است که غفلت شده از اینکه علت باید به وجود، مقدم باشد و تقدم محال در هر فرضی لازم است.

برخی از عالمان دینی کوشیده‌اند با فرض اینکه علت وجود، جزئی از خود آن است، از محذور تقدم شیء بر خود بگریزند. اما این پاسخ ناکارآمد است، زیرا اگر وجود عارض بر جزء باشد، باز هم این جزء خود باید موجود باشد تا بتواند علتی برای وجود باشد. این امر مستلزم تقدم وجودی است که به محال می‌انجامد، زیرا یک جزء نمی‌تواند هم مقدم بر کل باشد و هم متأخر از آن. این اشکال، چونان تلاش برای آویختن شاخه‌ای به ریشه‌ای است که خود از همان شاخه تغذیه می‌کند؛ امری که در ساحت عقل و وجود محال است.

متن عربی: وتارةً بأنّ الوجودَ المطلقَ ليس شيئآ واحدآ حتّى تكونَ له علّةٌ واحدةٌ، بل الواجبُ موجودٌ مطلقٌ، وكلٌّ من الممكنات موجودٌ مطلقٌ، فعلّةُ كلِّ موجودٍ مطلقٍ موجودٌ مطلقٌ آخرُ، حتّى ينتهيَ إلى موجودٍ مطلقٍ لا مؤثِّر له. وقد عرفتَ ما فيه من الخلل.
ترجمه: دیگر اینکه وجود مطلق، یک موجود واحد نیست تا علتی واحد داشته باشد، بلکه واجب، موجود مطلق است و هر یک از ممکنات نیز موجود مطلق‌اند. پس علت هر موجود مطلقی، موجود مطلق دیگری است تا به موجود مطلقی برسد که مؤثری ندارد. نقدی که بر این وارد است را دانستی.

اشکال دوم، که وجود مطلق را نه یک حقیقت واحد، بلکه مجموعه‌ای از موجودات مطلق می‌داند، به خطا می‌رود. اگر هر ممکنی خود موجود مطلق باشد، دیگر مفهوم قید و تقید بی‌معنا می‌شود. اطلاق، چونان دریایی بی‌کران است که هیچ مرزی آن را محدود نمی‌کند. تعدد در اطلاق، به تناقض می‌انجامد، زیرا اطلاق به معنای رهایی از هر قید و حد است. اگر هر ممکنی مطلق باشد، دیگر چگونه می‌توان آن را از واجب متمایز کرد؟ این اشکال، چونان ادعای وجود چندین خورشید در آسمان است که هر یک مدعی نور مطلق باشد، حال آنکه نور حقیقی، یکی است و بس.

تأمل در نقد علم دینی

متن عربی: وإنّما أوردتُ حكايةَ كلامهم لِيَتَنبَّهُ الفَطِنُ على أنّ العقلَ ما لم يكن بفطرته السَّليمة خالصةً عن التَّحكيمات الوضعيّة والاعتبارات الإِلْفِيَّة لا تَنْفَعُهُ بيّناتُ البراهين، ولا الدليلُ النَّظريُّ يُوصلُه إلى اليقين وإلّا فما لهؤلاءِ الأفاضلِ مع تَوغّلهم في أمر المجادلة وعلوِّ مسلكهم في طريق المباحثة والمناظرة، تَراهُم لا يَرتكنونَ إلى الحقّ المبين، مع انسياقُ براهينهم هذا المَساق، ويَركبون مَطايا الاحتمال والتَّخمين.
ترجمه: کلام ایشان را نقل کردم تا شخص هوشیار دریابد که عقل، تا زمانی که با فطرت سالم خود از احکام قراردادی و اعتبارات مأنوس خالص نگردد، براهین واضح سودی برای او ندارد و دلیل نظری او را به یقین نمی‌رساند. وگرنه چرا این فاضلان، با غور در امر مجادله و رفعت مسیر در راه مباحثه و مناظره، به حق آشکار روی نمی‌آورند، با اینکه براهینشان ایشان را به این سو سوق می‌دهد؟ و چرا سوار بر مرکب احتمال و تخمین‌اند؟

این بخش از متن، هشداری است به عقل‌های گرفتار در بند اعتبارات و پیش‌فرض‌های خودساخته. عقل، چونان آینه‌ای است که تنها در پاکی و صفا، حقیقت را بازمی‌تاباند. علم دینی، هرگاه از فطرت سلیم تهی شود و در دام تعصبات و پیش‌داوری‌ها افتد، از راه یافتن به حقیقت بازمی‌ماند. این نقد، نه به اشخاص، بلکه به روشی است که عقل را از شهود حقیقت محروم می‌سازد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ ۚ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدا و پیامبرش و کتابی که بر پیامبرش نازل کرده و کتابی که پیش از این فرو فرستاده ایمان بیاورید و هر کس به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، به‌راستی در گمراهی دوری افتاده است.

این آیه، دعوتی است به ایمان قلبی که فراتر از جدل‌های کلامی، حقیقت را درمی‌یابد. عقل، تنها هنگامی به یقین می‌رسد که از بند پیش‌فرض‌های اعتباری رها شود و به فطرت سلیم بازگردد.

بخش دوم: برهان چهارم – وجود، نفس خود و وجوب ذاتی

صورت‌بندی برهان

متن عربی: الرابع: الوجودُ موجودٌ، ووجودُه نفسُه، وكلُّ ما كان كذلک، فهو واجبٌ لذاته. أمّا كونُه موجودآ، فَلِما تقدَّم. وأمّا أنَّ وجودَه نفسُه، فلأنّه لولا ذلک، لكان إمّا جزءً له، أو خارجآ عنه، والأوّل يُفْضي إلى تركيب الوجود، وقد سبَق بطلانُه، والثّانيّ يَستلزمُ التَّسلسلَ المحالَ.
ترجمه: برهان چهارم: وجود، موجود است و وجودش خودش است، و هر وجودی که چنین باشد، به‌صورت ذاتی واجب است. اما اینکه وجود موجود است، برای همان است که گذشت. اما اینکه وجودش خودش است، زیرا اگر وجود، عین خود نباشد، یا جزء آن است یا خارج از آن. در صورت اول، لازم می‌آید که وجود مرکب باشد که بطلان آن گذشت و در صورت دوم، تسلسل لازم می‌آید که محال است.

این برهان، وجود را چونان آینه‌ای می‌داند که تصویر خود را در خود بازمی‌تاباند. وجود، نه تنها موجود است، بلکه وجودش عین ذات اوست. اگر وجود، جزء یا عارض بر چیزی باشد، یا به ترکیب وجود می‌انجامد که محال است، یا به تسلسل علل می‌رسد که آن نیز محال است. وجود، چونان خورشیدی است که نورش از خود اوست و نیازی به غیر ندارد. این برهان، با تکیه بر بطلان ترکیب و تسلسل، وجوب ذاتی وجود را اثبات می‌کند.

تحلیل و توضیحات تکمیلی

موجودیت وجود، امری بدیهی است، زیرا انکار آن به اجتماع نقيضين یا انقلاب وجود به عدم می‌انجامد. برخلاف ماهیت که برای موجود شدن نیازمند انضمام وجود است، وجود خود عین تحقق است و نیازی به غیر ندارد. اگر وجود مرکب فرض شود، جزء دیگر آن چیست؟ اگر وجود باشد، ترکیب وجود با وجود بی‌معناست، و اگر عدم باشد، عدم چیزی نیست تا ترکیبی حقیقی شکل گیرد. این استدلال، چونان کلیدی است که قفل حقیقت وجود را می‌گشاید و وجوب ذاتی آن را آشکار می‌سازد.

بخش سوم: برهان پنجم – موجود و حقیقت وجود

صورت‌بندی برهان

متن عربی: الخامس: الموجودُ شيءٌ له الوجودُ، وما له الوجودُ أعمُّ من أن يكونَ عينُه أو غيرُه، بخلاف طبيعةِ الوجود؛ فإنّ الشَّيءَ ثابتٌ لنفسه؛ لأنَّ ما بالذَّات لا يُمكنُ رفعُه، فلا يُؤثّرُ الخارجُ فيه، وما ثبَت له الوجودُ لا بواسطةِ أمرٍ، فهو الواجبُ.
ترجمه: برهان پنجم: موجود، چیزی است که وجود برای آن ثابت است، و هر چیزی که وجود برای آن ثابت باشد، اعم از آن است که وجود، عین و نفس آن چیز باشد یا غیر آن؛ برخلاف طبیعت وجود که خودش برای خودش ثابت است. زیرا ذات شیء، عین خود شیء است و نمی‌شود آن را جعل یا رفع کرد و خارج در آن تأثیری ندارد. و هرچه وجود برایش بدون واسطه ثابت باشد، واجب است.

این برهان، موجود را به‌مثابه ظرفی می‌بیند که وجود در آن تجلی می‌یابد. اما وجود، خود عین تحقق است و نیازی به ظرف یا واسطه ندارد. برخلاف ماهیت که وجود را به‌صورت عارضی می‌پذیرد، وجود، ذاتاً موجود است و نمی‌توان آن را رفع کرد. این برهان، چونان جویباری است که به اقیانوس حقیقت می‌پیوندد و نشان می‌دهد که وجود واجب، بی‌نیاز از هر واسطه و علتی است.

تأملات تکمیلی

یکی از عالمان دینی، این برهان را کامل‌ترین برهان در اثبات وجوب حقیقت وجود دانسته است. وی می‌گوید:

متن عربی: إنّ الوجود ـ من حيث هو هو ـ أي نفس الطَّبيعة الإطلاقية، مع عزل النَّظر عن جميع الاعتبارات و الحيثيَّات التَّعليلية و التَّقييديَّة، ينتزع منه مفهومُ الوجود، و يحمل، و يصدق عليه، و كلّ ما هو كذلک، فهو واجبُ الوجود بالذّات، فالوجود ـ من حيث هو هو ـ واجبُ الوجود بالذّات.
ترجمه: همانا از وجود، از آن حیث که خودش است، یعنی نفس طبیعت اطلاقی با قطع نظر از همه اعتبارات و حیثیات تعلیلی و تقییدی، مفهوم وجود انتزاع و بر آن حمل می‌شود و صادق می‌آید و هرچه چنین باشد، واجب‌الوجود بالذات است. پس وجود، از آن حیث که خودش است، واجب‌الوجود بالذات است.

این استدلال، وجود را در خلوص اطلاقی‌اش می‌نگرد، چونان نوری که هیچ سایه‌ای بر آن نمی‌افتد. وجود، از آن حیث که وجود است، نه تنها موجود است، بلکه واجب‌الوجود است، زیرا نمی‌توان عدم را بر آن حمل کرد. این برهان، با کنار زدن همه قیود و اعتبارات، حقیقت توحید را آشکار می‌سازد: جز خدای واحد قهار، وجود و موجودی بالذات نیست و باقی همه نسب و اعتبارات‌اند.

جمع‌بندی

برهان‌های سوم، چهارم و پنجم در تمهید القواعد، چونان سه شعاع از یک نور واحد، حقیقت وجود را روشن می‌سازند. این برهان‌ها، با تکیه بر استدلال عقلی و شهود عرفانی، نشان می‌دهند که وجود، نه تنها موجود است، بلکه واجب‌الوجود بالذات است. هر تلاش برای فرض ممکن بودن وجود، به محذوراتی چون تقدم شیء بر خود یا تسلسل محال می‌انجامد. نقدهای واردشده بر این برهان‌ها نیز، به دلیل غفلت از اطلاق وجود و گرفتاری در اعتبارات، ناکام می‌مانند. عقل، تنها در ساحت فطرت سلیم، می‌تواند این حقیقت را دریابد و به یقین دست یابد. این بخش از کتاب، دعوتی است به تأمل در حقیقت وجود و رهایی از بند اعتبارات، تا عقل و قلب در برابر نور توحید یکی شوند.