متن تحقیق

تمهید القواعد: تأملات در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه چهل‌وسوم)

دیباچه: درآمدی بر وحدت ذاتی واجب‌الوجود

کتاب «تمهید القواعد» اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، یکی از آثار گران‌سنگ عرفان نظری است که به کاوش در مسائل بنیادین هستی‌شناسی و توحید می‌پردازد. این اثر با رویکردی عمیق و تحلیلی، به بررسی مفاهیم وجود، وجوب، امکان، و امتناع پرداخته و از منظری عرفانی و فلسفی، حقیقت واجب‌الوجود را تبیین می‌کند. در این بخش، با تأمل در مباحث جلسه چهل‌وسوم، به نقد دیدگاه مشائیان درباره طبیعت واجب و تبیین نگاه عرفانی به وحدت ذاتی حق‌تعالی پرداخته می‌شود. این نوشتار، با بهره‌گیری از متون اصلی و تحلیل‌های تکمیلی، تلاش دارد تا این مباحث را به زبانی روشن و منسجم برای مخاطبان علاقه‌مند به فلسفه و عرفان ارائه دهد.

بخش نخست: نقد مفهوم تشکیک در مفهوم وجود

بررسی دیدگاه مشائیان در باب وجود واجب‌الوجود

حکیمان مشائی بر این باورند که واجب‌الوجود یک حصه وجودی است که در برابر دیگر حصص امکانی قرار گرفته و به سبب شدت و تأکد وجود، که از آن به وجوب تعبیر می‌شود، در مرتبه‌ای برتر از دیگر موجودات ایستاده است. این دیدگاه، واجب‌الوجود را به‌مثابه حصه‌ای به شرط لا می‌داند که در رأس ممكنات قرار دارد و علت همه موجودات دیگر است. آنان معتقدند که میان حصص وجودی، تباین وجود دارد، اما تشکیک مفهومی نیز جریان می‌یابد.

متن اصلی در این باره چنین می‌فرماید:

متن عربی: وعلى التقدير الأوّل يلزم أن تكونَ أفرادُ الطّبيعةِ الواجبةِ ممكنةً بالذّات وامتنعتِ الأفرادُ الباقيةُ منها أو أمكنت، ضرورةَ امتناعِ وجوبها بالذّات وامتناعِها بها، وإلّا يلزم خلافُ الفرض.

ترجمه: در صورت نخست، که تنها یک فرد موجود باشد، لازم می‌آید که افراد طبیعت واجب ذاتی، ممكن باشند؛ خواه دیگر افراد باقی، ممتنع‌الوجود باشند و خواه ممكن. چرا که بدیهی است این افراد نمی‌توانند وجوب ذاتی داشته باشند و آن‌گاه همین افراد واجب، ممتنع ذاتی شده باشند، وگرنه لازم می‌آید که خلاف فرض (وجوب ذاتی) پیش آید.

این دیدگاه، اگرچه در ظاهر به تبیین جایگاه واجب‌الوجود می‌پردازد، اما از منظر عرفانی با چالش‌هایی مواجه است. عارفان معتقدند که تصور واجب‌الوجود به‌مثابه یک حصه، که در کنار دیگر حصص وجودی قرار گیرد، با حقیقت توحید سازگار نیست.

نقد تشکیک در مفهوم وجود

یکی از اشکالات اساسی به دیدگاه مشائیان، ناسازگاری تشکیک در مفهوم وجود است. مفهوم وجود، که در قضایای «الله موجودٌ» و «الإنسان موجودٌ» به کار می‌رود، قابل تشکیک نیست. وجود، به‌مثابه یک مفهوم کلی، شدت و ضعف نمی‌پذیرد؛ زیرا مفهوم وجود، یک مفهوم محمولی، لاحقی و عارضی است که در همه موجودات به‌صورت مشترک صدق می‌کند. این اشتراک، به‌صورت تواطی است، نه تشکیکی.

بنابراین، هر عبارتی که در متون فلسفی یا عرفانی به تشکیک در مفهوم وجود اشاره کند، یا باید توجیه شود یا رد گردد. این اشتراک معنوی میان موجودات، به‌گونه‌ای است که مفهوم وجود در همه آن‌ها به یک معنا به کار می‌رود، بدون آنکه مراتب شدت و ضعف در آن راه یابد.

بخش دوم: تباین یا تشکیک در مصادیق وجود

دیدگاه مشائیان و متألهان در باب مصادیق

در حوزه مصادیق وجود، مشائیان قائل به تباین میان حصص وجودی هستند، در حالی که متألهان، به تشکیک در مراتب وجود باور دارند. به باور متألهان، واجب‌الوجود در مرتبه اعلای وجود قرار دارد و به‌عنوان علت و مقوم همه موجودات دیگر شناخته می‌شود. این دیدگاه، برخلاف تباین مشائیان، مراتب وجود را به‌صورت تشکیکی می‌بیند که در آن، واجب‌الوجود در بالاترین مرتبه جای دارد.

متن اصلی در این زمینه چنین بیان می‌دارد:

متن عربی: فإنّ الطّبيعةَ الملزومةَ الواجبةَ عندهم لمّا كانت نفسَ الوجود، تكونُ ممكنةَ الاتّصاف بعينها هي ممكنةُ الوجود.

ترجمه: چون طبیعت واجب نزد مشائیان نفس وجود است، امکان اتصاف آن همان امکان وجود است.

این بیان نشان می‌دهد که در نگاه مشائیان، طبیعت واجب به دلیل یکی بودن با وجود، نمی‌تواند از امکان ذاتی جدا باشد. اما عارفان این دیدگاه را ناکافی می‌دانند و معتقدند که تصور واجب‌الوجود به‌مثابه یک حصه وجودی، با حقیقت وحدت ذاتی حق‌تعالی ناسازگار است.

نقد تباین در مصادیق

تباین در مصادیق وجود، که از سوی مشائیان مطرح شده، به تعطیلی فهم و جهل می‌انجامد. اگر در قضایای «الله موجودٌ» و «الإنسان موجودٌ»، مفهوم «موجودٌ» در مورد خداوند به معنای تحقق هستی باشد، در مورد انسان نیز باید همین معنا را داشته باشد. در غیر این صورت، اگر معنای وجود در انسان چیزی جز تحقق هستی باشد، نتیجه جز عدم نخواهد بود، و این به معنای اعتراف به جهل است. بنابراین، تباین در مصادیق وجود به معنای تخالف مراتب وجود قابل جمع با تشکیک است، اما اگر به معنای تعدد و تشتت موجودات باشد، دیگر جایی برای سخن از مراتب باقی نمی‌ماند.

بخش سوم: نقد مفهوم کلیت در واجب‌الوجود

اشکال عارفان بر دیدگاه مشائیان

عارفان در نقد دیدگاه مشائیان، بر این نکته تأکید دارند که تصور واجب‌الوجود به‌مثابه یک حقیقت کلی که دارای افراد است، با وجوب ذاتی حق‌تعالی ناسازگار است. اگر واجب‌الوجود را یک کلی فرض کنیم که دارای افراد است، این افراد یا همگی موجودند، یا هیچ‌کدام موجود نیستند، یا تنها یکی از آن‌ها موجود است. دلایل توحید، دو صورت نخست و آخر را باطل می‌سازد؛ زیرا واجب‌الوجود نمی‌تواند متعدد باشد.

متن اصلی در این باره چنین می‌فرماید:

متن عربی: قلنا: الكلامُ على تقدير أن تكون تلک الطَّبيعةُ الواجبةُ البسيطةُ ذاتَ أفراد، ويكون الموجودُ منها واحدآ والباقي ممتنعآ، وحينئذٍ ظهَر لزومُ كونِ الأفراد كلِّها ممكنةً بالإمكان الخاصّ.

ترجمه: سخن در فرضی است که طبیعت واجب بسیط، دارای افراد باشد و تنها یک فرد از آن‌ها موجود شده و سایر افراد ممتنع باشند. در این صورت، لازم می‌آید که تمام افراد آن طبیعت، ممكن به امکان خاص باشند.

این استدلال نشان می‌دهد که اگر طبیعت واجب را کلی فرض کنیم و تنها یک فرد از آن موجود باشد، این فرد نمی‌تواند واجب ذاتی باشد؛ زیرا وجوب ذاتی با امکان ذاتی افراد جمع نمی‌شود. اگر افراد طبیعت واجب ممكن باشند، یا باید همگی واجب باشند یا همگی ممتنع، که هر دو فرض به تناقض می‌انجامد.

پاسخ به اشکالات مطرح‌شده

دو اشکال بر این استدلال وارد شده است. اشکال نخست این است که امکان ذاتی افراد طبیعت واجب، امکان اتصاف است، نه امکان وجود. به عبارت دیگر، امکان در اتصاف به وجود است، نه در ذات افراد. پاسخ به این اشکال چنین است: در طبیعت واجب، که نزد مشائیان نفس وجود است، امکان اتصاف و امکان وجود یکی هستند؛ زیرا وجود عین ذات واجب است و جدایی میان اتصاف و ذات در این مورد ممکن نیست.

متن اصلی این پاسخ را چنین بیان می‌کند:

متن عربی: لا يقال: إنّما يلزم الفرضُ المذكورُ أن تكونَ ممكنةَ الاتّصاف، لا ممكنةَ الوجود؛ فإنّ الطّبيعةَ الملزومةَ الواجبةَ عندهم لمّا كانت نفسَ الوجود، تكونُ ممكنةَ الاتّصاف بعينها هي ممكنةُ الوجود.

ترجمه: اشکال نشود که در صورتی فرض مذکور لازم می‌آید که افراد، امکان اتصاف داشته باشند، نه امکان وجود؛ چرا که طبیعت واجب نزد مشائیان نفس وجود است و امکان اتصاف آن همان امکان وجود است.

اشکال دوم این است که امکان ذاتی می‌تواند امکان عام باشد، که با وجوب ذاتی سازگار است. در این صورت، لازم نیست که افراد طبیعت واجب واجب غیری باشند. پاسخ به این اشکال نیز روشن است: امکان عام نمی‌تواند با وجوب ذاتی جمع شود؛ زیرا اگر طبیعت واجب کلی باشد و دارای افراد، این افراد به امکان خاص ممكن خواهند بود، نه امکان عام. امکان خاص با وجوب ذاتی تنافی دارد.

متن عربی: فإن قيل: إن أُريدَ بالإمكان، الإمكانُ العامُ، فلا يلزم حينئذ أن تكون أفرادَ الطبيعة لو وَجبتْ لَوجبتْ بالغير، لجواز أن يكون بعضُها واجبآ لذاته على هذا التّقدير. وإن أُريدُ به الإمكانُ الخاصُّ فممنوعٌ.

ترجمه: چنان‌چه گفته شود: اگر مراد از امکان، امکان عام باشد، لازم نیست که اگر افراد طبیعت با این فرض واجب شوند، وجوب غیری پیدا کنند؛ زیرا جایز است که در این تقدیر، بعضی از افراد واجب ذاتی باشند. و اگر مراد امکان خاص باشد، این ادعا ممنوع است.

بخش چهارم: وحدت ذاتی واجب‌الوجود

تبیین عرفانی وحدت ذاتی

از منظر عرفانی، واجب‌الوجود نمی‌تواند یک حقیقت کلی باشد که دارای افراد است؛ زیرا کلیت و تعدد افراد با وحدت ذاتی حق‌تعالی ناسازگار است. وحدت ذاتی، به معنای یگانگی و بی‌همتایی حق‌تعالی است که هیچ‌گونه کثرت یا قسیم را نمی‌پذیرد. این دیدگاه با استناد به آیه شریفه قرآن کریم تبیین می‌شود:

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

بگو او خدای یگانه است.

این آیه به روشنی بر وحدت ذاتی حق‌تعالی تأکید دارد و هرگونه تصور کثرت یا کلیت را نفی می‌کند. عارفان معتقدند که واجب‌الوجود، حقیقتی است که از هرگونه تقسیم و تجزیه مبراست و نمی‌توان آن را به‌صورت یک کلی با افراد متصور شد.

نتیجه‌گیری: اقتضای وجوب، وحدت ذاتی

متن اصلی در جمع‌بندی این بحث چنین می‌فرماید:

متن عربی: ومن هذا تَعْرِفُ اقتضاءَ طبيعة الوجوب الوحدة الذّاتيّة، فتنبَّه.

ترجمه: از این‌جا معرفت می‌یابی که طبیعت وجوب، اقتضای وحدت ذاتی دارد. پس هوشیار باش.

این بیان، به روشنی نشان می‌دهد که وجوب ذاتی، مقتضی وحدت است و هرگونه کثرت، قسیم، یا افراد را نفی می‌کند. تصور واجب‌الوجود به‌مثابه یک کلی، که دارای افراد است، به شر ک می‌انجامد؛ زیرا کلیت و کثرت، از صفات ممکنات است، نه واجب‌الوجود. عارفان با تأکید بر این نکته، راه نجات بشر را در شناخت توحید و یگانگی حق‌تعالی می‌دانند.

جمع‌بندی نهایی

بحث حاضر، با تأمل در آرای مشائیان و نقد آن‌ها از منظر عرفانی، به تبیین حقیقت واجب‌الوجود و وحدت ذاتی آن پرداخت. دیدگاه مشائیان، که واجب‌الوجود را حصه‌ای از طبیعت وجود می‌داند، با اشکالات متعددی مواجه است؛ از جمله ناسازگاری تشکیک در مفهوم وجود، ناکارآمدی تباین در مصادیق، و تناقض تصور واجب‌الوجود به‌مثابه یک حقیقت کلی. عارفان، با تأکید بر وحدت ذاتی حق‌تعالی، هرگونه کثرت یا کلیت را نفی کرده و واجب‌الوجود را حقیقتی یگانه و بی‌همتا می‌دانند که از هرگونه قسیم و تقسیم مبراست. این دیدگاه، نه‌تنها به تبیین دقیق‌تر توحید می‌انجامد، بلکه راه را برای فهم عمیق‌تر حقیقت هستی هموار می‌سازد.

عرفان نظری، با پرهیز از گرفتاری در دام کلیت و کثرت، بشر را به سوی شناخت حق‌تعالی به‌مثابه یگانه حقیقت هستی هدایت می‌کند. این شناخت، که در آیه «قل هو الله احد» متجلی است، مقتضی وحدت ذاتی است که هرگونه شر ک را نفی می‌کند و انسان را به سوی توحید ناب رهنمون می‌سازد.