متن تحقیق

تمهید القواعد: تأملاتی در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۵۵)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، اثر حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، یکی از آثار برجسته در عرفان نظری است که به بررسی عمیق مفاهیم وجود، وجوب، و تعین می‌پردازد. این اثر، با نگاهی فلسفی و عرفانی، تلاش دارد تا مبانی هستی‌شناسی را در چارچوبی متعالی تبیین کند. نوشتار حاضر، با الهام از درس‌گفتارهای جلسه پنجاه و پنجم، به بازنویسی و تنظیم علمی این مباحث پرداخته است تا مفاهیم پیچیده عرفان نظری را با زبانی روشن و ساختاری منظم برای مخاطبان ارائه دهد. هدف این نوشتار، تبیین دقیق و جامع دیدگاه‌های مشائی، عرفانی، و متالهین درباره وجود و وجوب است، با تأکید بر نقد و بررسی آرای ابن‌سینا در الاشارات والتنبیهات و ارائه برهان‌های عرفانی در برابر دیدگاه‌های فلسفی.

بخش اول: مفهوم وجود و تعین در نگاه مشائی و عرفانی

مفهوم تعین و طبیعت واجب

در فلسفه مشائی، واجب‌الوجود به‌عنوان طبیعت به‌شرط‌لا تعریف می‌شود؛ بدین معنا که ذات واجب، عاری از هرگونه تعدد یا افراد ذهنی و خارجی است. این دیدگاه، که به‌ویژه در آثار ابن‌سینا در الاشارات والتنبیهات برجسته است، وجود را اعم از محسوسات و مجردات می‌داند. ابن‌سینا در نمط چهارم اشارات، با بهره‌گیری از برهان امتناع دور و تسلسل، وجود واجب را اثبات می‌کند و سپس با استدلال بر اینکه تعین واجب عین ذات اوست، توحید واجب را تبیین می‌نماید. این دیدگاه، وجود را به‌عنوان مفهومی عام می‌بیند که شامل واجب، ممکن، محسوس، و مجرد می‌شود.

متن عربی ابن‌سینا در این زمینه چنین است:

إنّ الواجب لا يكون إلا واحدا، لأنّ تعيّنه عين ذاته، فلو كان له أفراد لزم أن يكون له كليّة، وهذا محال.

ترجمه: «واجب جز واحد نمی‌تواند باشد، زیرا تعینش عین ذات اوست. اگر برای واجب افرادی فرض شود، باید کلیت داشته باشد، و این محال است.»

در مقابل، دیدگاه عرفانی، که در این نوشتار به‌طور خاص از منظر صائن‌الدین ترکه بررسی می‌شود، واجب را همان وجود مطلق می‌داند. در این نگاه، وجود ممکن وجود ندارد، بلکه هرچه جز وجود است، ظهور وجود است. وجود، یگانه و واجب است، بدون اینکه به سوفسطائی‌گری یا علم‌انگاری منجر شود. این دیدگاه، مراتب وجود را نفی می‌کند و وجود را فاقد فرد یا مرتبه می‌داند.

نقد دیدگاه مشائی در باب توحید واجب

مشائیان، به‌ویژه ابن‌سینا، برای اثبات توحید واجب، تعین را عین ذات واجب می‌دانند. این استدلال، اگرچه مانع از فرض افراد ذهنی یا خارجی برای واجب می‌شود، اما به‌طور کامل وجود واجب دیگری با همان ویژگی‌ها را نفی نمی‌کند. به‌عبارت دیگر، این برهان تنها اثبات می‌کند که واجب به‌شرط‌لا فاقد افراد است، اما نمی‌تواند وجود واجبات متعدد را، که هر یک تعین عین ذاتشان باشد، رد کند.

متن اصلی این بحث در تمهید القواعد چنین است:

ثمّ إنّا نقولُ: إنّ مفهومَ تلک الطّبيعة، غيرُ مفهومِ شيءٍ من التّعيّنات الّتي هي من العوارضِ المستدعيّةِ لتحقّقِ موضوعاتٍ تَتَعلَّقُ بها في الوجود العيني والعقلي ـ وجوديّةً كانت أو عدميةً ـ بالضّرورة.

ترجمه: «سپس گوییم: مفهوم آن طبیعت، غیر از مفهوم چیزی از تعیناتی است که از عوارض‌اند و مستلزم تحقق موضوعاتی هستند که در وجود عینی و عقلی به آن‌ها تعلق می‌گیرند، چه وجودی باشند و چه عدمی، به ضرورت.»

این استدلال، تعین واجب را از تعینات ممکنات متمایز می‌کند، زیرا تعین واجب عین ذات اوست، در حالی که تعینات ممکنات زائد بر ذاتشان است. با این حال، اشکال عرفانی بر این دیدگاه آن است که اگر تعین واجب عین ذاتش باشد، و تعین به‌طور کلی نیازمند موضوع باشد، آنگاه واجب نیز نیازمند موضوع خواهد بود، و این با غنای ذاتی واجب سازگار نیست.

برای فهم بهتر، می‌توان تعین را به نوری تشبیه کرد که در ذات واجب، چون خورشیدی بی‌نیاز از غیر، خودکفا و یگانه است، اما در ممکنات، چون پرتوهایی است که بر آیینه‌های گوناگون می‌افتد و به موضوع نیاز دارد تا متجلی شود.

بخش دوم: تحلیل تعین و موضوع در فلسفه و عرفان

تعین و نیاز به موضوع

یکی از مسائل محوری در این بحث، نیاز تعین به موضوع است. در فلسفه مشائی، تعین ممکنات عارضی است و به موضوعی نیاز دارد که در وجود عینی یا عقلی تحقق یابد. برای مثال، سفیدی (ابیض) نیازمند دیوار (جدار) است تا تحقق یابد، چه در خارج و چه در ذهن. اما در مورد واجب، مشائیان معتقدند که تعین عین ذات اوست، و از این‌رو، به موضوع نیازی ندارد.

متن اصلی چنین بیان می‌کند:

فلئن قيل: إنّ تعيّنَها الَّذي هو نفسُ تلک الطّبيعة في الأعيان، جاز أن يكونَ ملزومَ مطلق التعيّن ويكونَ قولَ التعيّن المطلق عليه وعلى غيره من التّعيّنات الباقية إمّا على سبيل التّشكيک، وإمّا على سبيل الاشتراک اللّفظي دون المعنوي.

ترجمه: «اگر گفته شود: تعین آن طبیعت که عین آن طبیعت در اعیان است، می‌تواند ملزوم مطلق تعین باشد، و حمل تعین مطلق بر آن و بر غیر آن از تعینات باقی، یا بر سبیل تشکیک است یا به‌گونه اشتراک لفظی، ولی نمی‌تواند به اشتراک معنوی باشد.»

این استدلال پیشنهاد می‌کند که تعین واجب می‌تواند به‌عنوان ملزوم تعین مطلق باشد، و تعینات یا به‌صورت مشکک (با شدت و ضعف) یا به‌صورت اشتراک لفظی (نه معنوی) بر واجب و ممکنات حمل می‌شوند. در این صورت، تعین واجب نیازی به موضوع ندارد، زیرا عین ذات اوست و از تعینات ممکنات متمایز است.

نقد عرفانی بر نیاز تعین واجب به موضوع

عرفا این دیدگاه مشائی را نقد می‌کنند که اگر تعین واجب عین ذات اوست و تعین به‌طور کلی نیازمند موضوع است، آنگاه واجب نیز نیازمند موضوع خواهد بود، که این با وجوب و غنای ذاتی واجب ناسازگار است. برای حل این اشکال، عرفا پیشنهاد می‌کنند که تعین واجب از تعینات ممکنات متمایز است و نیازی به موضوع ندارد، زیرا تعین واجب، ملزوم تعین مطلق است و تعینات دیگر، لازم آن هستند.

متن اصلی در این باره می‌فرماید:

وحينئذٍ جاز أن لا يكون تعيّنُها معقولا ولا مستدعيآ لتحقّقِ موضوعٍ يَتعلّقُ بها في الوجود على شيءٍ من هذيْن التّقديريْن.

ترجمه: «در این صورت، ممکن است که تعین آن طبیعت معقول نباشد و نیز مستلزم تحقق موضوعاتی نباشد که وجود به یکی از این دو تقدیر (تشکیک یا اشتراک لفظی) به آن تعلق می‌گیرد.»

این استدلال نشان می‌دهد که تعین واجب، به دلیل تمایز از تعینات ممکنات، نیازی به موضوع ندارد، چه در وجود عینی و چه در وجود عقلی. این دیدگاه، با تأکید بر یگانگی وجود، از اشتراک معنوی میان تعین واجب و ممکنات پرهیز می‌کند و تعین واجب را به‌عنوان امری بی‌نیاز از موضوع معرفی می‌کند.

بخش سوم: جمع‌بندی و تأملات نهایی

تفاوت دیدگاه‌های مشائی و عرفانی

مشائیان، با تأکید بر طبیعت واجب به‌شرط‌لا، وجود را به‌عنوان مفهومی عام می‌بینند که واجب و ممکن را در بر می‌گیرد. در مقابل، عرفا وجود را یگانه و برابر با واجب‌الوجود می‌دانند و هرگونه تعدد یا مراتب را در وجود نفی می‌کنند. این تفاوت، در بحث تعین نیز نمود می‌یابد. مشائیان تعین واجب را عین ذات او می‌دانند، اما عرفا با نقد این دیدگاه، معتقدند که تعین واجب، به دلیل یگانگی با ذات، نیازی به موضوع ندارد و از تعینات ممکنات متمایز است.

برای روشن‌تر شدن این تمایز، می‌توان وجود را به اقیانوسی بی‌کران تشبیه کرد که در نگاه عرفانی، یکپارچه و یگانه است، و امواج آن (ممکنات) تنها ظهوراتی از همان اقیانوس‌اند. اما در نگاه مشائی، اقیانوس و امواج، هر دو بخشی از وجود عام‌اند که هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند.

جمع‌بندی

بحث حاضر، با بررسی دیدگاه‌های مشائی و عرفانی درباره وجود، وجوب، و تعین، نشان داد که اختلاف این دو دیدگاه در بنیان‌های هستی‌شناختی نهفته است. مشائیان با تأکید بر برهان‌های عقلی و تمایز میان واجب و ممکن، به اثبات توحید واجب می‌پردازند، اما این برهان‌ها از نظر عرفا ناکافی‌اند، زیرا نمی‌توانند وجود واجبات متعدد را به‌طور کامل نفی کنند. عرفا، با تأکید بر یگانگی وجود و تمایز تعین واجب از تعینات ممکنات، به تبیینی متعالی‌تر از توحید دست می‌یابند که واجب را بی‌نیاز از هرگونه موضوع یا مرتبه می‌داند.

این تأملات، نه‌تنها به فهم عمیق‌تر مفاهیم عرفان نظری کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ای برای گفت‌وگوی میان فلسفه و عرفان فراهم می‌آورد تا از رهگذر نقد و بررسی، به حقیقت ناب وجود نزدیک‌تر شویم.