متن تحقیق

تبیین عرفانی وحدت وجود در تمهید القواعد: بررسی اشکالات مشائی و پاسخ‌های عارفان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۶۵)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، نگاشته صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، از آثار ماندگار عرفان نظری به شمار می‌رود که با آمیزه‌ای از حکمت مشائی و شهود عرفانی، به کاوش در مفاهیم بنیادین وجود، وحدت، و پیوند میان واجب و ممکنات می‌پردازد. این اثر، با تکیه بر وحدت وجود، نقدی ژرف بر اشکالات فلسفه مشائی وارد می‌سازد و مبنای عرفانی را بر پایه وجود مطلق، یعنی لا به شرط، استوار می‌دارد. در این نوشتار، به بررسی بخش خاصی از این کتاب پرداخته می‌شود که در آن، اشکالات فیلسوفان مشائی به مفهوم وجود مطلق طرح و پاسخ‌های عارفان ارائه می‌گردد. این بررسی، با نگاهی تحلیلی به متن اصلی، به تبیین تمایز میان احکام ذاتی و قیود زائد می‌پردازد و وحدت وجود را همچون دریایی بی‌کران تصویر می‌کند که همه کثرات در آن غوطه‌ورند.

بخش نخست: طرح اشکال مشائی به وحدت وجود مطلق

در این بخش، اشکال فیلسوفان مشائی به مفهوم وجود مطلق طرح می‌گردد. متن اصلی چنین می‌آورد: «فَلَئِنْ قِيلَ إِنَّ الْحَقِيقَةَ الْمُطْلَقَةَ لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لِذَاتِهَا قَائِمَةً بِنَفْسِهَا وَمَا كَانَتْ مُطْلَقَةً بَلْ كَانَتْ مُقَيَّدَةً بِالْوُجُوبِ الذَّاتِيِّ». اگر گفته شود که اگر حقیقت مطلقه واجب لذاته باشد، دیگر مطلق نیست، بلکه مقید به وجوب ذاتی است.

اشکال مشائی بر این پایه استوار است که اگر حقیقت مطلقه، یعنی وجود لا به شرط، واجب لذاته قلمداد شود، وجوب ذاتی به مثابه قیدی زائد بر ذات وجود عمل می‌کند و اطلاق آن را نقض می‌نماید. اگر وجوب ذاتی را حذف کنیم، واجب بودن منتفی می‌گردد، و اگر آن را حفظ نماییم، حقیقت مطلقه مقید می‌شود و دیگر مطلق نخواهد بود. این اشکال، ریشه در فرض مشائیان دارد که وجوب ذاتی را قیدی زائد بر ذات وجود می‌پندارند، که با اطلاق وجود تعارض دارد. عارفان این اشکال را بی‌اساس می‌دانند، زیرا وجوب ذاتی قید زائد نیست، بلکه عین ذات وجود است. اشکال مشائی مبتنی بر تعدد مفاهیم است، در حالی که عارف وحدت وجود و وجوب را تأیید می‌کند، همچون درختی تنومند که شاخه‌هایش از تنه‌اش جدا نیست.

در قرآن کریم، آیه شریفه قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (اخلاص: ۱) بر وحدت ذاتی واجب و نفی هرگونه قید زائد تأکید دارد.

زیربخش: مبنای اشکال و نقد اولیه

اشکال بر این اساس است که در لسان مشائی، تعدد وجودات پدید می‌آید، اما در بیان عارف، چنین تعددی وجود ندارد تا جایی برای اشکال باقی بماند. اگر وجود مطلق واجب لذاته باشد، وجوبش لذاته است؛ اگر قید لذاته را برداریم، واجب نیست، و اگر بگذاریم، مطلق نیست، زیرا مقید به وجوب ذاتی می‌شود. این تقید، وجود را از اطلاق بیرون می‌آورد. اما پاسخ آن است که وجوب لذاته قید نیست تا وجود را مقید سازد؛ قید آن است که زائد باشد، انضمامی و تعلیلی و تقیدی. وقتی چیزی عین ذات چیزی شد، دیگر قید نیست. وجود عین وجوب است، و وجوب عین وجود، و زائد نیست؛ تعین و تشخص عین ذات اوست. پس قیدی در کار نیست. قید اطلاقی غیر از قید تقیدی و تعلیلی است؛ قید تقیدی و تعلیلی تقید می‌آورد، اما قید اطلاقی قید نیست.

بخش دوم: پاسخ عارف به اشکال مشائی

پاسخ عارف چنین است: «قُلْنَا إِنَّ الْحَقِيقَةَ الْمُطْلَقَةَ مِنْ حَيْثِ هِيَ مُطْلَقَةٌ قَدْ تَكُونُ لَهَا أَحْكَامُ الضَّرُورِيَّةِ لَا يُخْرِجُهَا الْحَدُّ الْإِطْلَاقُ وَلَا يُوجِبُ تَقْيِيدَهَا بِشَيْءٍ مِنْهَا فِي الْأَعْيَانِ». حقیقت مطلقه از حیث مطلق بودنش می‌تواند احکام ضروری داشته باشد که آن را از اطلاق خارج نمی‌کند و تقیدی در اعیان به آن وارد نمی‌سازد.

وجوب ذاتی قید زائد نیست، بلکه حکمی ذاتی است که با اطلاق وجود سازگار است. این حکم از نوع احکام اطلاقی است که وجود را مقید نمی‌کند. نفی قید زائد بر این پایه است که قید زمانی تقید می‌آورد که زائد بر ذات باشد، اما وجوب ذاتی عین وجود است و زائد نیست. وجوب ذاتی، حکمی اطلاقی است که وجود مطلق را از اطلاق خارج نمی‌کند، همچون نوری که سایه‌ای بر آن نمی‌افتد.

زیربخش: نفی انضمام در وجوب ذاتی

وجوب عین ذات وجود است و قید زائد نیست: «وَالْوُجُوبُ عَيْنُ الذَّاتِ لَا قَيْدٌ زَائِدٌ». عینیت وجوب و وجود هرگونه تقید یا انضمام را نفی می‌کند. قید زمانی است که زائد بر ذات باشد، اما وجوب ذاتی، ذاتی وجود است و تقید نمی‌آورد. در قرآن کریم، آیه شریفه لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ (شوری: ۱۱) بر نفی هرگونه زائد بر ذات واجب تأکید دارد. وجوب ذاتی، حیثیت اطلاقی دارد و وجود را مقید نمی‌کند.

بخش سوم: تمایز حیثیات در احکام وجود

حیثیات به سه دسته اطلاقی، تعلیلی و تقیدی تقسیم می‌شوند: «حَيْثِيَّةٌ اطْلَاقِيَّةٌ، حَيْثِيَّةٌ تَعْلِيلِيَّةٌ، حَيْثِيَّةٌ تَقْيِيدِيَّةٌ».

حیثیت اطلاقی هیچ انضمام، علّیت یا تقیدی به همراه ندارد. مثلاً «الإِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ إِنْسَانٌ نَاطِقٌ» یعنی ناطقیت عین ذات انسان است و قید نیست. حیثیت تعلیلی علّیت دارد، اما انضمام ندارد. مثلاً «الإِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ مُتَعَجِّبٌ ضَاحِكٌ» یعنی ضحک ذاتی انسان است، اما از حیث تعجب، نه انسانیت. حیثیت تقیدی هم علّیت دارد و هم انضمام. مثلاً «الإِنْسَانُ أَسْوَدُ» که سواد قیدی زائد و قابل رفع است. وجوب ذاتی وجود، حیثیت اطلاقی دارد، زیرا عین ذات وجود است و تقید نمی‌آورد، همچون رودی که جریانش از سرچشمه‌اش جدایی‌ناپذیر است.

زیربخش: نفی تقید اطلاقی

قید اطلاقی غیر از قید تقیدی و تعلیلی است: «قَيْدُ الْإِطْلَاقِ غَيْرُ قَيْدِ التَّقْيِيدِ وَالتَّعْلِيلِ». قید اطلاقی، قید نیست، بلکه رفع حیثیات زائد است. مثلاً «الْوُجُودُ مِنْ حَيْثُ هُوَ وُجُودٌ وَاجِبٌ» یعنی وجوب، ذاتی وجود است و قید زائد نیست. تمایز با تقیدی و تعلیلی در این است که قید تقیدی انضمام و علّیت دارد، و قید تعلیلی علّیت دارد، اما قید اطلاقی هیچ‌یک را ندارد. وجوب ذاتی، قید اطلاقی است که وجود را از اطلاق خارج نمی‌کند.

زیربخش: مثال‌های منطقی و فلسفی در تمایز حیثیات

مثال ناطقیت: «الإِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ إِنْسَانٌ نَاطِقٌ»؛ ناطقیت انسان، حیثیت اطلاقی است، زیرا عین ذات انسان است و قید زائد نیست. مثال ضحک: «الإِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ مُتَعَجِّبٌ ضَاحِكٌ»؛ ضحک انسان، حیثیت تعلیلی است، زیرا ذاتی است، اما از حیث تعجب، نه انسانیت. مثال سواد: سواد انسان، حیثیت تقیدی است، زیرا زائد و قابل رفع است. این مثال‌ها نشان می‌دهند که وجوب ذاتی وجود، حیثیت اطلاقی دارد. ضحک ذاتی انسان نیست، بلکه ذاتی حیوان است: «الضَّحِكُ لَيْسَ ذَاتِيًّا لِلْإِنْسَانِ بَلْ لِلْحَيَوَانِ». این نقد نشان می‌دهد که مثال‌های منطقی ممکن است در روان‌شناسی یا علوم دیگر دقیق نباشند. با وجود نقد، ضحک به‌عنوان حیثیت تعلیلی، از اطلاقی متمایز است و برای تبیین وجوب ذاتی مفید است، همچون آینه‌ای که انعکاس‌ها را نشان می‌دهد بدون آنکه خود تغییر کند.

بخش چهارم: وحدت وجود و تشبیهات ادبی

وجود مطلق به الف تشبیه شده که همه حروف از آن مشتق‌اند، اما در حقیقت همه الف‌اند: «الْوُجُودُ هُوَ الْأَلِفُ وَكُلُّ شَيْءٍ أَلِفٌ». این تشبیه نشان‌دهنده وحدت وجود است که همه کثرات، ظهورات وجود واحدند. در قرآن کریم، آیه شریفه إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (یس: ۸۲) بر وحدت اراده و وجود تأکید دارد. همه کثرات، ظهورات وجود واحدند و الفبا نمادی از وحدت وجود است، همچون بادبانی که باد را در خود پنهان دارد.

زیربخش: حدیث دوست و تکرار وحدت

هرچه خواندم از یادم رفت، جز حدیث دوست که تکرار می‌کنم: «مَنْ كُلَّمَا قَرَأْتُهُ ذَهَبَ مِنْ يَادِي إِلَّا حَدِيثَ الدُّوسْتِ أُكَرِّرُهُ». حدیث دوست به وجود مطلق اشاره دارد که تنها حقیقت ماندگار است. تکرار حدیث دوست، تکرار وجود واحد است که همه کثرات به آن بازمی‌گردند. وحدت وجود، تنها حقیقت است که در همه ظهورات تکرار می‌شود.

زیربخش: کن فیکون و وحدت در کثرات

هرگاه چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید باش، پس می‌شود: إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (یس: ۸۲). این آیه نشان‌دهنده وحدت اراده و وجود است. اراده، کن، و فیکون همه ظهورات وجود واحدند. همه کثرات، از اراده تا تحقق، ظهورات وجود مطلق‌اند. آیه کن فیکون، وحدت وجود را در فرآیند خلق تأیید می‌کند، همچون موجی که از اقیانوس برمی‌خیزد و به آن بازمی‌گردد.

بخش پنجم: نقد اشکالات وهمی و تمایز اسماء

اشکالات وهمی برای ناظران جدال‌کننده: «مِنَ الْإِيرَادَاتِ الْمُوهِمَةِ لِلنَّاظِرِينَ مُجَادِلِينَ». اشکالات مشائیان به دلیل عدم درک حیثیت اطلاقی و خلط آن با حیثیت تقیدی وهمی است. مجادلین به دلیل عقول ضعیف و افکار مشوش، این اشکالات را مطرح می‌کنند. اشکالات وهمی ناشی از خلط حیثیات است و با تبیین عرفانی رفع می‌شود.

زیربخش: تمایز اسماء الهی و کونی

از اینجا منشأ تمایز بین اسماء الهی و کونی شناخته می‌شود: «مَنْهَا هُنَا تُعْرَفُ مَنْشَأُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْأَسْمَاءِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْكَوْنِيَّةِ». اسماء الهی اسماء ذاتی مانند حیّ هستند که مستقل از مخلوق‌اند و حیثیت اطلاقی دارند. اسماء کونی اسماء فعلی مانند رازق هستند که وابسته به مخلوق‌اند و حیثیت تعلیلی دارند. وجوب ذاتی، از اسماء الهی است و حیثیت اطلاقی دارد، در حالی که کثرات، از اسماء کونی‌اند. هر اسمی در انتباه اگر مخلوق نخواست، ذاتی است؛ اگر خواست، فعلی است. حیثیات فرق می‌کند، لذا اسم فعلی، اسم ذاتی، و همه به ذات برمی‌گردد، اما در ظرف لحاظ، آن که مخلوق می‌خواهد فعلی است و آن که ندارد ذاتی. الهی یعنی ذاتی، کونی یعنی خلقی. وجوب وجود و تعین و تشخص احکام اطلاقی است؛ چه بگویی وجوب و وجود و تعین و تشخص، چه بگویی وجود و وجود و وجود و وجود، مصداقاً همان است، مفهوماً تکرار می‌کند.

جمع‌بندی بخش‌ها

در هر بخش، اشکالات مشائی طرح و با پاسخ‌های عرفانی مبتنی بر وحدت وجود و تمایز حیثیات رفع گردید. وحدت وجود، مبنای اصلی است که همه احکام ذاتی را در بر می‌گیرد بدون تقید.

جمع‌بندی کلی

کتاب تمهید القواعد صائن‌الدین ترکه، با تکیه بر وحدت وجود، اشکالات مشائیان را که مبتنی بر تعدد مفاهیم و قیود زائد است، نقد می‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که وجوب ذاتی، قید زائد نیست، بلکه حیثیت اطلاقی وجود مطلق است. تمایز حیثیات برتری مبنای عرفانی را نشان می‌دهد که وحدت وجود را بدون تقید تأیید می‌کند. تشبیه وجود به الفبا و تکرار حدیث دوست، وحدت وجود را در همه کثرات نشان می‌دهد. آیه کن فیکون این وحدت را تأیید می‌کند. اشکالات مشائیان به دلیل خلط حیثیات وهمی است و با تبیین عرفانی رفع می‌شود. تمایز اسماء الهی و کونی، مبنای وحدت وجود را در برابر کثرات تبیین می‌کند، همچون آسمانی که ستارگانش از نور واحد روشنند.