متن تحقیق

تحلیل و تبیین تمهید القواعد: بررسی وجود ذهنی و امتناع ترکیب عارض و معروض

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۷۴)

دیباچه

کتاب ارزشمند تمهید القواعد، اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، دریچه‌ای است به سوی ژرف‌ترین مسائل وجودشناسی در عرفان نظری. این اثر با نگاهی عمیق به مفاهیم بنیادین وجود، وحدت آن، و نسبتش با واجب‌الوجود و ممتنع‌الوجود، از جایگاه ویژه‌ای در سنت فلسفی و عرفانی برخوردار است. در این بخش، با تمرکز بر گفتار مربوط به جلسه هفتاد و چهارم، به بررسی یکی از پیچیده‌ترین مباحث این کتاب، یعنی امکان یا امتناع ترکیب عارض و معروض و نقش وجود ذهنی در این ساختار، پرداخته می‌شود. این نوشتار، با رویکردی علمی و دقیق، کوشیده است تا استدلال‌های عارف و اشکالات فیلسوف را در قالبی روشن و منسجم ارائه دهد، گویی که نوری بر تاریکی‌های معرفت وجود شناختی تابیده شود.

آغاز این گفتار با استناد به آیه شریفه‌ای از قرآن کریم است که راهنمای تأملات عرفانی و فلسفی است:

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
به نام خداوند بخشنده مهربان

بخش یکم: پیچیدگی‌های فصل بیست و چهارم و ریشه‌های اختلاط

طرح مسئله و چالش‌های آن

فصل بیست و چهارم از تمهید القواعد به دلیل پیچیدگی‌های خاص خود، یکی از دشوارترین بخش‌های این اثر به شمار می‌رود. این دشواری نه از ژرفای ذاتی بحث، بلکه از اختلاط در طرح مسئله و تقرير اشکالات و پاسخ‌ها ناشی می‌شود. این اختلاط، گویی غباری است که بر آینه استدلال نشسته و وضوح آن را کاهش داده است. دو ریشه اصلی برای این پیچیدگی قابل شناسایی است:

• نخست، ارتباط این فصل با فصل پیشین (فصل بیست و سوم) که در آن ثابت شده بود وجود، به معنای مطلق آن، فاقد افراد است. در فصل بیست و چهارم، به نظر می‌رسد عارف در پی اثبات وجود افراد برای وجود مطلق است، که این امر به تناقضی ظاهری منجر می‌شود.
• دوم، ریشه در اشکال «إن قلت» در شق سوم فصل پیشین دارد که به امکان ترکیب ذهنی عارض و معروض اشاره می‌کند. این اشکال، پرسشی بنیادین را مطرح می‌سازد: آیا می‌توان ترکیب عارض و معروض را، که در خارج ممتنع است، در ذهن ممکن دانست؟

این دو ریشه، مانند دو شاخه از یک درخت، به هم تنیده شده و طرح بحث را پیچیده‌تر کرده‌اند. برای فهم دقیق‌تر، لازم است ابتدا به ساختار استدلالی فصل پیشین نگاهی بیندازیم.

ارتباط با فصل بیست و سوم: تقسیم‌بندی وجود

در فصل بیست و سوم، وجود به چهار قسم تقسیم شده است:

1. معروض تنها: وجود مطلق، که فاقد هرگونه عارض است و به‌عنوان جوهر وجود شناخته می‌شود.
2. عارض تنها: که به دلیل عدم امکان وجود بدون معروض، ممتنع است.
3. عارض و معروض به‌صورت توصیفی: ترکیبی که به‌صورت وصفی در نظر گرفته می‌شود و افراد متمایزی ایجاد نمی‌کند.
4. عارض و معروض به‌صورت انضمامی: ترکیبی که در آن عارض و معروض به‌صورت واقعی با هم ترکیب می‌شوند، اما این ترکیب در خارج ممتنع دانسته شده است.

فصل بیست و چهارم به‌طور خاص به شق سوم، یعنی ترکیب انضمامی عارض و معروض، می‌پردازد و تلاش می‌کند نشان دهد که این ترکیب، چه در خارج و چه در ذهن، محال است. این بخش، گویی پلی است میان استدلال‌های فلسفی و تأملات عرفانی، که در آن عارف به دفاع از وحدت وجود مطلق می‌پردازد.

بخش دوم: اشکال فیلسوف و پاسخ عارف

اشکال فیلسوف: امکان ترکیب ذهنی

فیلسوف، در قالب اشکال «إن قلت»، استدلال می‌کند که اگرچه ترکیب عارض (ماهیت) و معروض (وجود) در خارج ممتنع است، در ذهن می‌تواند ممکن باشد. متن عربی این اشکال در تمهید القواعد چنین است:

فلئن قيل إن الوجود الذهني الذي يمتنع أن يوجد في الأعيان فرد من أفراد الوجود المطلق الذي يكون من جملة أفراده الفرد الواجب بحسب الذات.

ترجمه: «اگر گفته شود که وجود ذهنی، که محال است در خارج تحقق یابد، فردی از افراد وجود مطلق است که یکی از افرادش واجب‌الوجود بالذات است.»

فیلسوف با این استدلال، تلاش می‌کند نشان دهد که وجود مطلق می‌تواند دارای افراد متمایزی باشد: وجود ذهنی (که در خارج ممتنع است) و واجب‌الوجود (که در ذهن ممتنع است). این تمایز، مقسم وجود مطلق را به ممکن‌الوجود تبدیل می‌کند، زیرا دارای افراد متفاوتی (واجب و ممتنع) خواهد بود. این اشکال، مانند تیری است که قلب وحدت وجود را نشانه گرفته است.

پاسخ عارف: امتناع ترکیب عارض و معروض

عارف در پاسخ، استدلال می‌کند که ترکیب عارض و معروض، چه در ذهن و چه در خارج، ذاتاً محال است. متن عربی این پاسخ چنین است:

فلا نسلم إمكان وجود مثل هذا المركب ضرورة امتناع كون الوجود جزءًا لشيء من الماهيات في الأعيان على ما تقرر عندهم.

ترجمه: «ما امکان وجود چنین ترکیبی را نمی‌پذیریم، زیرا به ضرورت، وجود نمی‌تواند جزء چیزی از ماهیت‌ها در خارج باشد، چنان‌که نزد ایشان مقرر شده است.»

عارف تأکید می‌کند که ماهیت بدون وجود قابل تصور نیست، و هر ترکیبی که در ذهن فرض شود، در نهایت به ترکیب وجود با وجود منجر می‌شود. این استدلال، مانند سپری است که در برابر اشکال فیلسوف قرار می‌گیرد و وحدت وجود را حفظ می‌کند. حتی در ذهن، تصور ماهیت بدون وجود ممکن نیست، زیرا ماهیت به‌محض تصور، با وجود همراه می‌شود. بنابراین، ترکیب عارض و معروض، چه در ذهن و چه در خارج، ممتنع است.

پرسش شاگرد و پاسخ استاد

شاگرد در این بخش پرسشی مطرح می‌کند: چرا ترکیب عارض و معروض در ذهن محال است، در حالی که ذهن می‌تواند مفاهیم را به‌صورت اعتباری ترکیب کند؟ پاسخ استاد این است که حتی در ذهن، ماهیت بدون وجود قابل فرض نیست. اگر ماهیت را بدون وجود فرض کنیم، باز هم این فرض با وجود تحقق می‌یابد، و در نتیجه، ترکیب وجود با وجود شکل می‌گیرد، نه ترکیب عارض و معروض. متن عربی این بخش چنین است:

وإنما يلزم المحال لو كان ممتنعًا مطلقًا، أما إذا كان ممتنعًا في الخارج فقط فلانسلم استحالته.

ترجمه: «محال تنها در صورتی لازم می‌آید که امتناع مطلق باشد، اما اگر امتناع تنها در خارج باشد، ما محال بودن آن را نمی‌پذیریم.»

استاد توضیح می‌دهد که حتی در ذهن، ترکیب ماهیت بی‌وجود با وجود ممکن نیست، زیرا ماهیت به‌محض تصور، موجود می‌شود. این امر، مانند تلاش برای جداسازی سایه از جسم است که در نهایت به خود جسم بازمی‌گردد.

بخش سوم: نقد اشکال فیلسوف و تقرير پیشنهادی

نقد اشکال: عدم تناسب صدر و ذیل

اشکال فیلسوف در این است که وجود ذهنی (ممتنع در خارج) و واجب‌الوجود (ممتنع در ذهن) را به‌عنوان دو فرد متمایز برای وجود مطلق مطرح می‌کند. عارف استدلال می‌کند که این دو نمی‌توانند افراد وجود مطلق باشند، زیرا واجب‌الوجود بالذات نمی‌تواند فرد ممکن‌الوجود باشد. این نقد، مانند کلیدی است که قفل تناقضات اشکال فیلسوف را می‌گشاید. اصل حصر عقلی (واجب بالذات، ممتنع بالذات، ممکن بالذات) نشان می‌دهد که این سه با یکدیگر جمع نمی‌شوند، و واجب بالذات نمی‌تواند فرد ممکن‌الوجود باشد.

تقرير پیشنهادی: استفاده از وجود زید

برای رفع این اشکال، استاد پیشنهاد می‌کند که به‌جای واجب‌الوجود بالذات، وجود خارجی زید (مثال یک فرد خاص) در نظر گرفته شود. در این صورت، دو فرد برای وجود مطلق قابل فرض است:

• وجود ذهنی: ممتنع بالغیر در خارج و واجب بالغیر در ذهن.
• وجود زید: واجب بالغیر در خارج و ممتنع بالغیر در ذهن.

این تقرير، مانند پلی است که دو ساحل ذهن و خارج را به هم متصل می‌کند. هر دو فرد واجب بالغیر و ممتنع بالغیر هستند و می‌توانند تحت یک مقسم ممکن‌الوجود قرار گیرند. این رویکرد، از پیچیدگی‌های واجب بالذات اجتناب می‌کند و معقول‌تر به نظر می‌رسد.

نقد تقرير پیشنهادی

بااین‌حال، حتی این تقرير نیز اشکالی اساسی دارد: وجود ذهنی و وجود زید در نهایت یک فرد واحد را تشکیل می‌دهند، زیرا هر دو واجب بالغیر و ممتنع بالغیر هستند. این عدم تمایز، مانند دو رودخانه است که به یک دریا می‌ریزند و هویت متمایزی از خود نشان نمی‌دهند. بنابراین، حتی با این تقرير، نمی‌توان افراد متمایزی برای وجود مطلق ایجاد کرد.

بخش چهارم: دفاع از وحدت وجود مطلق

امتناع افراد متمایز

عارف استدلال می‌کند که وجود مطلق نمی‌تواند دارای افراد متمایز باشد، زیرا هرگونه ترکیب یا تمایز، چه در ذهن و چه در خارج، به ظهورات وجود بازمی‌گردد و نه به افراد واقعی. متن عربی این استدلال چنین است:

فلانسلم استحالته، إذ لو كان ممتنعًا مطلقًا لزم المحال، ولكن إذا كان ممتنعًا في الخارج فقط، فلا نسلم استحالته.

ترجمه: «ما محال بودن آن را نمی‌پذیریم، زیرا اگر امتناع مطلق باشد، محال لازم می‌آید، اما اگر امتناع تنها در خارج باشد، محال بودن آن را نمی‌پذیریم.»

این استدلال، مانند نوری است که تاریکی‌های اشکال فیلسوف را روشن می‌کند. هرگونه تلاش برای ایجاد افراد متمایز، به ظهورات وجود منجر می‌شود که نمی‌توانند وحدت وجود مطلق را نقض کنند.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، عارف با تأکید بر امتناع ترکیب عارض و معروض، چه در ذهن و چه در خارج، از وحدت وجود مطلق دفاع می‌کند. این دفاع، مانند بنایی است که بر پایه‌های استوار بساطت وجود و امتناع ترکیب آن با غیرخود ساخته شده است. اشکال فیلسوف، که تلاش می‌کرد با ایجاد افراد متمایز، وجود مطلق را به ممکن‌الوجود تبدیل کند، با استدلال‌های عرفانی رد می‌شود.

بخش پنجم: نتیجه‌گیری کلی

فصل بیست و چهارم تمهید القواعد یکی از عمیق‌ترین تأملات عرفانی در باب وجودشناسی را ارائه می‌دهد. عارف، با رد امکان ترکیب عارض و معروض و نقد اشکالات فلسفی، نشان می‌دهد که وجود مطلق نمی‌تواند دارای افراد متمایز باشد و واجب‌الوجود باقی می‌ماند. این بحث، مانند سفری است به اعماق اقیانوس معرفت، که در آن هر موج، پرسشی فلسفی و هر پاسخ، گامی به سوی حقیقت یگانه وجود است. حتی تقرير پیشنهادی با استفاده از وجود زید، به دلیل عدم تمایز واقعی افراد، ناکام می‌ماند. این نتیجه‌گیری، نه‌تنها وحدت وجود را تأیید می‌کند، بلکه عمق تأملات عرفانی صائن‌الدین ترکه را در برابر چالش‌های فلسفی نشان می‌دهد.

این نوشتار، با حفظ تمامی جزئیات و استدلال‌های متن اصلی، کوشیده است تا مفاهیم پیچیده وجودشناسی عرفانی را در قالبی روشن و منسجم ارائه دهد. امید است که این تبیین، راهگشای پژوهشگران و طالبان معرفت در مسیر فهم ژرف‌تر حقیقت وجود باشد.